Wydział zbrojenia i wyposażenie kadłubów K-5

Tytuł: Stoczniowiec z wyboru i ciekawości, Autor: Tadeusz Jamróz, Redakcja:  Kazimierz Jamroz,  Edmund Piór, Konsultacje merytoryczne: Edmund Piór.

Wspomnienie Tadeusza Jamroza, stoczniowca z wyboru i ciekawości, montera i brygadzisty okrętowego wyposażenia ciężkiego, pracującego w latach 1964 – 1991 w Ślusarni Ciężkiej  – Wydział C, przemianowanej później na Wydział K-5 Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni. 

Pierwszy statek o nośności 55.000 t o symbolu B-521 i nazwie „ Manifest Lipcowy”, w dniu wodowania z suchego doku nr 1 w Stoczni im. „Komuny Paryskiej” w Gdyni.

Wspomnienia dedykuję: Wszystkim Pracownikom Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni, w szczególności Stoczniowcom z Wydziału K-5, za wspólny trud, hektolitry potu i dumę z każdego wodowanego statku 

Nazywam się Tadeusz Jamróz. Urodziłem się w 1947 roku na Lubelszczyźnie, w powiecie kraśnickim, lecz moje losy od najmłodszych lat splotły się z Pomorzem. To tutaj, w 1949 roku, moi rodzice przyjechali w poszukiwaniu swojego miejsca na ziemi. Osiedliśmy w Teklanowie, w powiecie sępoleńskim, gdzie na ośmiohektarowym gospodarstwie dorastałem w otoczeniu rodziny, sąsiadów, pól i bliskości rzeki. 

Dzieciństwo w wielodzietnej rodzinie, byłem najstarszy z ośmiorga rodzeństwa oraz wspólna, ciężka praca przy żniwach czy wykopkach ukształtowały mój charakter. To wtedy nauczyłem się szacunku do wysiłku i wytrwałości, ale także budowania więzi, które przetrwały lata. Te doświadczenia stały się fundamentem mojego dorosłego życia.  

Fot. 1. Tadeusz Jamróz – autor  

Moja zawodowa droga rozpoczęła się w 1964 roku, tuż po ukończeniu szkoły zawodowej w Tucholi, gdy przekroczyłem bramę Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni (fot.2). Spędziłem w niej 27 lat – jedną trzecią mojego życia. Przez niemal dwie dekady pełniłem funkcję brygadzisty na wydziale „C” (późniejszym „K-5”), montując na statkach pokrywy lukowe, urządzenia kotwiczne czy urządzenia Ro-Ro. Praca ta nie była dla mnie jedynie obowiązkiem. Jako „stoczniowiec z wyboru i ciekawości” zawsze szukałem pola do ulepszeń, czego dowodem były liczne składane przeze mnie wnioski racjonalizatorskie. 

W niniejszych wspomnieniach staram się opisać moją historię w porządku chronologicznym – od lat szkolnych, przez służbę wojskową, aż po kluczowe momenty pracy zawodowej. Przywołuję wspomnienia o nauczycielach i dawnych metodach wychowawczych, by pokazać, jak bardzo zmienił się świat na przestrzeni ostatniego półwiecza. Dziś, w dobie „bezstresowego wychowania”, na wiele spraw patrzę inaczej, bogatszy o bagaż życiowych doświadczeń. 

Opisuję te wydarzenia tak, jak je zapamiętałem. Mam świadomość, że każdy może widzieć te same sytuacje nieco inaczej, jednak dla mnie stanowią one cenny znak czasu, który już nie powróci. 

Piszę tę historię także jako dumny mąż i ojciec. Razem z żoną, z którą związaliśmy się w 1970 roku, wychowaliśmy trójkę dzieci: Macieja, Beatę i Marka. Fakt, że wyrośli na porządnych, szanowanych ludzi, jest dla mnie najważniejszym życiowym sukcesem, dopełniającym moje zawodowe spełnienie. Gdynia od pierwszej chwili, gdy ją zobaczyłem w 1964 roku, pozostała moim miastem z wyboru wraz ze Stocznią. Jest luty 2026 roku. Gdynia obchodzi Jubileusz 100 lat nadania Praw Miejskich, mimo że  nie mieszkam w Gdyni już od kilkunastu lat, to ciągle jest to Moje Miasto. 

Zapraszam do lektury moich wspomnień – zapisu życia stoczniowca, który z ciekawością patrzył na zmieniający się świat. 

Fot. 2. Tak przedstawiała się moja stocznia z jej najważniejszym urządzeniem dźwigowym – suwnicą bramową. Jej udźwig to 900,00 ton; rozpiętość 153 metry, wysokość do najwyższego punktu to 108,00 metrów. Operator tej suwnicy pracował w kabinie na wysokości 75 metrów. Do swego stanowiska pracy docierał windą elektryczną, która przemieszczała się w jednej z nóg. Cała suwnica ważyła około 3800,00 ton. 

Szkoła podstawowa 

Do szkoły chodziłem piechotą; z domu miałem około półtora kilometra. Dopiero gdy podrosłem, przesiadłem się na rower. Z Teklanowa naukę w pierwszej klasie zaczynało nas sześcioro, jednak z każdym rokiem ktoś „odpadał”, powtarzając klasę. Ostatecznie do siódmej dotarło tylko dwoje z nas. 

Najgorzej wspominam zimy, bywały wtedy ostre mrozy i potężne śnieżyce. Droga do szkoły stawała się wówczas prawdziwą drogą przez mękę. Nikt jej nie odśnieżał, nikt nas nie podwoził ani po nas nie wyjeżdżał. Brnęliśmy przez zaspy, szukając śladów sań lub konnych wozów.  

Samochody zapuszczały się w nasze strony niezwykle rzadko – może raz na miesiąc, i to tylko wtedy, gdy pokrywa śnieżna była niewielka. Często wiatr całkowicie zasypywał trakty, więc szliśmy na wyczucie. Szczęście, że przy drodze rosło kilka drzew – to one wyznaczały nam kierunek i pozwalały bezpiecznie dotrzeć do celu. 

Dzień w szkole zaczynał się o ósmej rano obowiązkowym apelem. Na korytarzu ustawiały się wszystkie klasy, które zaczynały lekcje na pierwszą zmianę. Na zakończenie zawsze śpiewaliśmy piosenki. Jedna z nich szczególnie zapadła mi w pamięć: 

„Zbudujemy nową Polskę, Zbudujemy nowy świat, w którym wszystko będzie lepsze, w którym lepszy będzie ład. Świat radosny, piękny, wspólny front, uścisk współbraterski powiązanych rąk”. 

Jako uczeń nie wyróżniałem się niczym szczególnym, byłem raczej przeciętny, zbierałem głównie trójki, choć czasem trafiały się i czwórki. Moim ulubionym przedmiotem była matematyka. Z zajęć praktycznych najlepiej zapamiętałem lekcje prac ręcznych, na które przynosiłem wełnę oraz druty i ramię w ramię z dziewczynami dziergałem skarpety. Koledzy oczywiście pokpiwali sobie ze mnie, ale to zajęcie miało jedną wielką zaletę: materiał był łatwo dostępny, a mama szybko poduczyła mnie odpowiedniej techniki. 

Nauczyciele byli surowi i często wymierzali kary cielesne, przeważnie za rozmaite wybryki. Dziś wydaje się to nie do pomyślenia, ale w tamtych czasach lanie było normą, nad którą żaden z rodziców nie ubolewał. Wręcz przeciwnie, w domu można było dostać od taty „poprawkę”. 

Pamiętam przedwojennego nauczyciela śpiewu, na którego mówiliśmy po prostu „Staruszek”. Gdy byłem w piątej klasie, siedziałem w ławce z Kazikiem H.,  tym samym, który po latach został dyrektorem naszej szkoły. Ja aniołem nie byłem i od czasu do czasu zdarzały mi się różne wyskoki, a Kazik na lekcjach śpiewu bez przerwy mnie rozśmieszał. Miał jednak niesamowity talent: gdy tylko nauczyciel na nas spoglądał, Kazik w ułamku sekundy przybierał śmiertelnie poważną minę, podczas gdy ja wciąż trząsłem się ze śmiechu. 

Pewnego razu „Staruszek” nie wytrzymał. Zawołał mnie przed tablicę i kazał stanąć przy wolnej ławce. Z szafy wyciągnął długi, sękaty kij. Złapał mnie za kołnierz, przełożył przez blat, a potem naciągnął mi spodnie, by nie było na nich żadnych fałd i wymierzył kilka solidnych razów. Wróciłem na miejsce, a Kazik oczywiście znów zaczął ze mnie drwić pod nosem. Po chwili nie wytrzymałem i znów zacząłem się śmiać. Nauczyciel znów na nas spojrzał, Kazik momentalnie spoważniał, a ja nie zdążyłem zmienić wyrazu twarzy. „Staruszek” westchnął tylko:  

Chodź no tu, chłopaku… Ty masz chyba wyjątkowo grubą skórę. 

I znów wylądowałem na ławce, ale tym razem nikomu nie było do śmiechu. Rodzicom nic nie pisnąłem, bo wiedziałem, że tata dołożyłby mi od siebie. Dziewczyny też dostawały lanie, tyle że po wewnętrznej stronie lewej dłoni – tak, aby mogły dalej pisać prawą ręką. 

W maju 1961 roku, na zakończenie siódmej klasy, pojechaliśmy na wycieczkę do Szczecina. Miasto wciąż nosiło głębokie blizny po wojnie; mimo upływu szesnastu lat wiele budynków nadal leżało w gruzach. Zwiedziliśmy też Świnoujście i wyspę Wolin. Tę wyprawę zapamiętałem jednak głównie z innego powodu: to właśnie wtedy po raz pierwszy w życiu widziałem telewizję. 

Jedliśmy obiad w restauracji, w której stał odbiornik. Na niewielkim, może siedemnastocalowym ekranie leciał jakiś czarno-biały film. Obraz był niewyraźny, ale dla nas, dzieciaków, była to czysta magia. Zamiast jeść, gapiliśmy się w ten migoczący ekran jak urzeczeni. W moim domu rodzinnym prąd pojawił się dopiero w 1963 roku, a pierwszy telewizor tata kupił w roku 1967, tuż po moim powrocie z wojska. 

Siódmą klasę ukończyłem z ocenami, które można określić jako „takie sobie”: przeważały trójki, uzupełnione dwiema czwórkami. 

Szkoła zawodowa i wycieczka do Gdyni 

Po ukończeniu szkoły podstawowej trzeba było wybrać szkołę średnią. Oprócz liceum pedagogicznego i ogólnokształcącego w pobliżu nie było żadnego technikum, które by mnie interesowało. Takie szkoły znajdowały się w Bydgoszczy i w Gdańsku, ale na nie, moich rodziców nie było stać. Pozostała szkoła zawodowa w Tucholi o specjalności ślusarz, do której zapisałem się na egzamin. 

Po otrzymaniu świadectwa ukończenia Szkoły Podstawowej w Wałdowie pojechałem na egzamin do Zasadniczej Szkoły Zawodowej w Tucholi. Zdałem go i 1 września 1961 roku rozpocząłem naukę zawodu. Zostałem także przyjęty do internatu (fot. 3), ponieważ szkoła mieściła się ponad 20 km od mojego domu, a możliwości dojazdu nie było. Do domu mogliśmy jeździć raz w miesiącu, w pierwszą lub drugą niedzielę po pierwszym, aby przywieźć pieniądze na opłatę za internat. Płaciliśmy 384 złote miesięcznie. Można było dostać stypendium za dobre wyniki w nauce na kolejny okres. 

Fot. 3. Tuchola, 1962 r. Ulica Ogrodowa przed internatem ZSZ. Tadeusz Jamróz stoi oparty o barierki (pierwszy z lewej) wraz z kilkoma kolegami i z pierwszym polskim radiem „Szarotka” na baterie. 

Jesienią 1961 roku zmarł proboszcz parafii pod wezwaniem Bożego Ciała w Tucholi, kanonik ppłk Józef Wrycza. Był on kapelanem w Armii gen. Hallera w 1918 roku. Gdy Polska odzyskiwała niepodległość, uczestniczył jako jeden z celebransów Mszy Świętej podczas zaślubin Polski z morzem w Pucku. W czasie okupacji niemieckiej był kapelanem i żołnierzem oddziałów partyzanckich Gryfa Pomorskiego. Odznaczono go krzyżem Virtuti Militari. 

Cała nasza klasa – a było nas 44 uczniów – chciała pójść na pogrzeb księdza kanonika. Niestety, w tym samym czasie mieliśmy mieć dwie lekcje matematyki. Wiedzieliśmy, że profesor Ostaszewski nie zwolni nas z zajęć, ponieważ był pierwszym sekretarzem POP PZPR w szkole, a poza tym „komuna” nie lubiła księdza Wryczy. Postanowiliśmy uciec całą klasą. Niestety, znalazło się trzech „zdrajców”, którzy wrócili na lekcję. Afera była na całą Tucholę! Wszystkim obecnym na pogrzebie obniżono sprawowanie o dwa stopnie. Interweniował nawet dyrektor szkoły, ale nic to nie pomogło – pierwszy sekretarz partii miał więcej do powiedzenia niż on. Przez dwa okresy nie otrzymywaliśmy też stypendium. 

Uczył nas również fizyki i materiałoznawstwa Teodor Słoma (późniejszy dyrektor tej szkoły). U niego nikt nie dostawał innych stopni niż trójki lub czwórki. Mawiał, że na piątkę to nawet on „nie umie”. Jeśli ktoś miał w ciągu okresu kilka dwój i nie poprawił ich na czas, pan Słoma zapraszał do „kantorka” – pokoju, w którym stała ławka szkolna. Tam wręczał klucze do gabinetu fizyki i kazał przynieść „drążek”. Były trzy: mały, średni i duży. Średni miał około 80 cm i był to kij, przeważnie z sękami. 

Po powrocie z gabinetu oddawało się klucze i „drążek”. Była to pewnego rodzaju tortura psychiczna. Pan Słoma kazał przełożyć się przez ławkę; otrzymywało się dwa uderzenia i trzecie „dla zapamiętania”, aby poprawić dwóję. I to działało! Nikt u niego nie miał dwójki na koniec okresu, bo „nauczyć się można” – jak powtarzał. Rodzicom się nie chwaliliśmy, bo w domu pewnie czekałaby nas dodatkowa „poprawka”. 

Nie mieliśmy też szczęścia do nauczycieli języka rosyjskiego. Nauczyciel nazywał się Łoposzko i wymyślił sobie, że musimy nauczyć się hymnu Związku Radzieckiego.  

Mówił: Nie może być tak, że nie znacie hymnu naszych przyjaciół.  

Przepisaliśmy trzy zwrotki z tablicy i dostaliśmy dwa tygodnie na naukę na pamięć. Potem cała klasa miała to wspólnie odśpiewać. Najpierw wszyscy się buntowaliśmy i nikt się nie uczył – zamiast śpiewu wychodziło mruczenie i buczenie. Tłumaczyliśmy mu: „Naszego hymnu możemy uczyć się nawet dziesięć zwrotek, ale ten nie jest nasz! Nie ma go nawet w podręczniku!”. To doprowadzało go do wściekłości. 

Jak to? Hymnu naszych przyjaciół nie chcecie się uczyć?!  krzyczał. 

Na początku kolejnego okresu każda lekcja zaczynała się od pytania, kto umie słowa. Nikt się nie zgłaszał. Zaczął więc pytać po kolei z dziennika. Ponieważ zbliżał się koniec okresu, prawie wszyscy się poddali, bo dwója oznaczała utratę stypendium. Mnie i moich trzech kolegów jednak nie złamał. Przez dwa okresy dostawaliśmy dwóje i nie mieliśmy stypendium. Kolejne lekcje wyglądały zawsze tak samo: 

– Umiesz hymn? 

– Nie. 

– Siadaj, dwója. 

Dla Łoposzki nasza czwórka była jak powietrze – nie pytał nas o nic innego, nie sprawdzał wypracowań. Rodzice ani nas nie chwalili, ani nie ganili. Dopiero pod koniec maja ugięliśmy się, bo groziło nam powtarzanie klasy. Musieliśmy wyrecytować tekst osobno, a na koniec wspólnie zaśpiewać. Żaden z nas nie miał dobrego głosu, więc cała klasa miała ubaw. Do dzisiaj pamiętam słowa tego hymnu. To była jedyna odpowiedź, która dała nam wymuszoną trójkę na koniec roku, a Łoposzce wielką satysfakcję, że nas w końcu złamał. 

W szkole zawodowej mieliśmy warsztaty: trzy razy w tygodniu po 6 godzin w pierwszej klasie i po 8 godzin w trzeciej. Na lekcje też chodziliśmy trzy razy w tygodniu (soboty były wtedy pracujące). Uczyliśmy się prostych prac ślusarskich, jak cięcie piłką czy piłowanie metalu. W trzeciej klasie pracowaliśmy już na maszynach: tokarkach, frezarkach, strugarkach oraz uczyliśmy się spawać i ciąć palnikiem acetylenowo-tlenowym. 

W maju przyjeżdżali do szkoły „kupcy” i namawiali nas do pracy w dużych firmach. Byli wśród nich przedstawiciele Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni. Przed zakończeniem roku szkolnego pojechaliśmy na wycieczkę na Wybrzeże. Pierwszego dnia zwiedziliśmy Gdańsk, a wieczorem Gdynię. Trafiła mi się kwatera prywatna przy ulicy Świętojańskiej, więc z kolegami spacerowaliśmy po centrum i Skwerze Kościuszki. 

Po raz pierwszy widziałem tam trolejbusy, czyli „autobusy z szelkami”. Drugiego dnia zwiedzaliśmy port ze statku, a na koniec samą stocznię. Spotkaliśmy tam starszych kolegów, którzy już tam pracowali. Przewodnik tak zachęcał do podjęcia pracy, że po tej wycieczce już wiedziałem: Gdynia to moje miasto. Złożyłem podanie i w lipcu dostałem zaproszenie. Ostatnie wakacje spędziłem w domu, pomagając rodzicom przy żniwach. 

Praca w stoczni przed służbą wojskową 

Początek pracy w Stoczni 

Pod koniec sierpnia 1964 roku pojechałem do Gdyni z dwoma kolegami z ZSZ w Tucholi: Tadeuszem J. z Wałdowa i Marianem M. z Sępólna. W sumie z obu klas do stoczni pojechało nas trzynastu. 25 sierpnia 1964 roku rozpocząłem pracę w Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni na wydziale „C” – Ślusarnia Ciężka (wyposażenie ciężkie statków). 

Kierownikiem wydziału był Willy Fandrey, późniejszy dyrektor stoczni. Trafiłem do brygady, której mistrzem był Stanisław Muchowski, a brygadzistą Bolesław Klejnowski. Brygada ta zajmowała się montażem na statkach: 

  • masztów ładunkowych z bomami i osprzętem, 
  • masztów antenowych i radarowych, 
  • urządzeń kotwicznych, 
  • fundamentów pod urządzenia w siłowni, 
  • pokryw lukowych. 

Pierwsze wodowanie zobaczyłem 30 sierpnia 1964 roku, zaledwie pięć dni po przyjęciu do pracy. Było to drugie wodowanie w nowym, suchym doku. Wodowano wtedy aż pięć jednostek naraz: dwa drobnicowce z serii B-41 o wyporności po 10 tys. DWT („Romuald Traugutt” i „Józef Wybicki”), trawler-przetwórnię „Foka” oraz dwa mniejsze statki rybackie. 

„Traugutt” i „Foka” okazały się statkami nieszczęśliwymi. „Foka” przewróciła się w pewną sobotę pod koniec pracy, o godzinie 12:30 (wówczas w soboty pracowało się sześć godzin). Powodem było złe zabalastowanie oraz zbyt nisko wypalony otwór komunikacyjny do siłowni  nad lustrem wody. Zginął klucznik – jedyna osoba, która była wtedy na pokładzie i nie zdążyła uciec z siłowni. Na „Traugutcie” natomiast, w końcowej fazie wyposażania, pewnej nocy spaliła się nadbudówka. Później, w 1967 roku, statek ten został zablokowany na Jeziorze Gorzkim w wyniku wojny izraelsko-egipskiej. Utkwił tam na wiele lat, a po odblokowaniu Kanału Sueskiego nadawał się już tylko na złom. Piszę o tym, ponieważ był to pierwszy statek, na którym pracowałem od wodowania, aż do przekazania. 

Podczas pracy montowaliśmy maszty i bomy o udźwigu od 5 do 50 ton, fundamenty pod windy oraz łożyska. To wtedy poznałem nazewnictwo osprzętu, takie jak: wanta, rener, topenanta, gaja czy saling – terminologię, której dziś używa się głównie na jachtach i żaglowcach. Montowaliśmy również urządzenia kotwiczne na dziobie oraz pokrywy lukowe. 

Warto wspomnieć, że na pierwszych statkach tej serii w pierwszej ładowni nie było jeszcze mechanicznych pokryw. Montowało się tzw. szersztoki (stalowe belki), na których układano grube deski, przykrywane na czas rejsu brezentem i zabezpieczane klinami. Na tej serii (ok. 13 sztuk) pracowałem do 1966 roku, czyli do powołania do zasadniczej służby wojskowej. 

Kolegów w brygadzie miałem dobrych, choć większość stażem nie przekraczała trzech lat. Autorytetem był nasz mistrz, Stanisław Muchowski. Wszyscy go szanowali; jego słowo było święte i nikt z nim nie dyskutował. Mistrz pojawiał się na warsztacie przed 6:30. Na jego widok wszyscy karnie stawaliśmy przy stanowiskach – nikt nie odważył się siedzieć, nawet brygadzista, mimo że z mistrzem byli na „ty”. 

Wydział Ślusarni Ciężkiej „C” 

Na Wydziale „C” (później przemianowanym na „K-5”) pracowało od 200 do 300 osób. Strukturę tworzyli: kierownik wydziału, jego zastępcy, starsi mistrzowie oraz kierownicy oddziałów, którym podlegały grupy mistrzowskie. W każdej grupie działały trzy brygady liczące od 10 do 20 pracowników. Na wydziale znajdował się sekretariat, rozdzielnia robót oraz technolodzy wyceniający pracę, ponieważ pracowaliśmy w systemie akordowym. Zaplecze stanowiły biura, szatnie oraz ogromna hala z suwnicami. Na fot. 4 przedstawiono widok na stocznię od strony wschodniej. Tuż przy lewej stronie fotki hala produkcyjna Wydział Ślusarni Ciężkiej „C”. Potem wydział ten otrzymał skrót K-5. Jak widać na fotce, suwnice pracujące w hali mogły wyjeżdżać po za jej obrys, co znacznie ułatwiało pobieranie co cięższych przedmiotów do wnętrza hali, jak i do wywozu gotowych fabrykatów po za halę, do załadunku na przyczepy celem transportu pod statek. Małe okienka pod dachem hali to były pomieszczenia najpierw traserni okrętowej, później mieściło się tam Szefostwo Techniczne wraz ze służbami Głównego Technologa Stoczni. Na dole fotki wspomniany pirs, na którym montowaliśmy kominy, maszty i stery. Fotka była wykonana przed rokiem 1953. Brak jest na niej pochylni z rzutowej przed halami Ga-30 (na dalszym planie). 

W jednej z hal pracowały dwa pantografy, wycinające z blach o grubości do 100 mm elementy potrzebne do montażu. Wycinano je na podstawie wzorów narysowanych na brystolu w skali 1:1. W drugiej części hali mieściła się kuźnia z prasą hydrauliczną o nacisku 500 ton, walcami i wyginarkami. Na zewnątrz, na pirsie przy kanale, znajdował się plac z dźwigiem, gdzie montowano kominy, maszty i stery. 

Fot. 4. Widok na stocznię od strony wschodniej, w której mieściła się hala produkcyjna Wydziału Ślusarni Ciężkiej „C”. (Fotka ze zbiorów inż. Zb. Nowaka) 

Dla każdej grupy mistrzowskiej na hali była wydzielona niewielka powierzchnia, z płytą kowalską. Obok pod ścianą, stały szafki warsztatowe pracowników. Na tej płycie kowalskiej prefabrykowano niewielkie fundamenty pod urządzenia montowane na statkach.  

Na wydziale ,,C” mieliśmy dużo statków na wyposażeniu, które stały przy nabrzeżach wyposażeniowych. Praca na statkach nie była lekka, gdyż na tych statkach było duże zapylenie, zadymienie i hałas. Nie było wtedy masek przeciwpyłowych. Najgorsza była wata szklana, która służyła do izolacji rur, chłodni i kabin. Stosy waty składowane były na pokładach, a poruszone powodowały fruwanie w powietrzu igiełek z tej waty szklanej, które niestety często wdychaliśmy. Hale, pirs i łańcuchownia należały do poszczególnych grup warsztatowych. 

  Ciekawostką jest, że w 1988 r. na naszym pirsie wykonano 90 metrowy odcinek mostu w Zakroczymiu przez Wisłę. Pozostałe odcinki wykonano na Wydziale K-3 w suchym doku.  

Gdy zaczynałem pracę w Stoczni kierownikiem był mgr inż. Willy Fandrey (później dyrektor techniczny i naczelny), kiedy wróciłem po wojsku kierownikiem był Adam Lewandowski. Po nim kierownikiem został inż. Józef Szafraniec (fot.5). Obaj Panowie byli najdłużej kierownikami mojego wydziału. Zastępcy to, mgr Zbigniew Biernat ds. ekonomicznych, Ryszard Opielewicz, mgr inż. Wacław Frączek, mgr inż. Bogusław Tomaka, Bolesław Pytel tych najbardziej pamiętam. Mistrzowie: Stanisław Muchowski, Tadeusz Skulski, Stanisław Barzowski, Stanisław Mering, Andrzej Potrykus i inni. 

Fot. 5. Inż. Józef Szafraniec, jeden z najdłużej pracujących kierowników wydziału K-5. Człowiek rzeczowy, sprawiedliwy i bardzo lubiany, choć niezwykle wymagający w kwestii terminów i jakości pracy. (fot. ze zbiorów inż. E. Pióra – pracownika stoczni).  

Brygada 

W naszej grupie mistrzowskiej były trzy brygady: dwie brygady monterów liczące po 8-14 osób i jedna brygada spawaczy, którzy łączyli elementy przygotowane przez monterów. Brygadzistą byłem od listopada 1973 r. do lipca 1991 r. – do zwolnienia się ze stoczni.  

Przez moją brygadę przewinęło się około 50 monterów. Największą rotację odnotowaliśmy w latach siedemdziesiątych. Przyjmowano wtedy wielu młodych ludzi – zarówno absolwentów szkoły stoczniowej, jak i szkół zawodowych z całego kraju. Większość z nich rezygnowała po roku lub dwóch, a ci, którzy odchodzili do wojska, rzadko decydowali się na powrót. Powodem były przede wszystkim bardzo trudne warunki pracy, zarówno na halach warsztatowych, jak i na statkach w budowie. 

Przez około 15 lat pod moimi skrzydłami szkolili się także praktykanci z Zasadniczej Szkoły Zawodowej oraz Technikum Stoczniowego. Przydzielałem ich do najbardziej doświadczonych pracowników, choć bywało, że uczyli się zawodu, pracując bezpośrednio ze mną. 

Każdy dzień zaczynał się od odprawy. Rano, przed wyjściem w teren, mistrz wyznaczał zadania lub konsultował ze mną, na którym statku i w jakim rejonie będziemy dziś operować. Jego kluczowym obowiązkiem było wpisanie prac do książki P-Poż (przeciwpożarowej). Bez tego wpisu nikt nie miał prawa wejść na jednostkę. W praktyce jednak, by usprawnić proces, wpisów dokonywali często sami brygadziści lub starsi pracownicy. Po zakończeniu szychty konieczne było odpisanie się w książce, co stanowiło gwarancję, że nikt nie został wewnątrz kadłuba. 

Ponieważ brygady często pracowały równocześnie na kilku statkach, mistrz nie był w stanie być wszędzie naraz, zwłaszcza że nabrzeża wyposażeniowe bywały oddalone od siebie nawet o półtora kilometra. O potrzebie asysty strażaka przy pracach niebezpiecznych decydował budowniczy rejonu.  

Prawdziwą zmorą było codzienne transportowanie sprzętu: szlifierek, węży powietrznych, młotków pneumatycznych i ciężkich kabli spawalniczych. Pozostawienie ich na statku bez dozoru niemal zawsze kończyło się kradzieżą. Miedź była niezwykle cennym towarem – amatorzy łatwego zarobku potrafili pociąć grube kable spawalnicze na kawałki, zdjąć z nich izolację i wynosić ze stoczni, by sprzedać je w skupie. Aby temu zapobiec, z czasem wprowadziliśmy na statkach specjalne zamykane skrzynie narzędziowe, w których chowaliśmy ekwipunek na koniec dnia. 

Łańcuchownia   

Jednym z oddziałów przy naszym wydziale była łańcuchownia. Produkowano tam łańcuchy kotwiczne na potrzeby polskich stoczni oraz na eksport. Do produkcji wykorzystywano szwedzki automat firmy ASEA. Proces był w pełni zmechanizowany, a serce urządzenia stanowiła obrotowa karuzela z pięcioma ramionami, na których zwisały końcówki formowanego łańcucha (fot. 6). Całość napędzana była silnikiem elektrycznym z przekładnią mechaniczną. 

Proces powstawania ogniwa odbywał się w pięciu krokach: 

  1. Nagrzewanie i wstępne gięcie: Stalowy wałek ucięty na wymiar (o średnicy od 30 do 70 mm) trafiał do zgrzewarki. Pod wpływem prądów wysokiej częstotliwości w kilkanaście sekund stawał się jasnoczerwony, niemal pomarańczowy. Następnie gięto go z jednej strony i wkładano w ostatnie, gotowe już ogniwo zwisającego łańcucha. 
  1. Doginanie: Karuzela obracała się o 1/5 obrotu. Na drugim stanowisku automat doginał drugi koniec wałka, domykając kształt ogniwa. 
  1. Zgrzewanie: Po kolejnym obrocie następowało zgrzewanie styku obu końców. Operacji tej towarzyszyły kaskady iskier – mimo osłon i odzieży ochronnej praca tutaj wymagała niezwykłej uwagi. 
  1. Obcinanie naddatku: Na czwartym stanowisku pracownik musiał usunąć nadmiar materiału (tzw. wypływkę), który powstał podczas dociskania końcówek w procesie zgrzewania. Używał do tego pneumatycznego przecinaka. Była to najcięższa i najbardziej szkodliwa praca ze względu na ogromny hałas młota i wibracje narzędzia. 
  1. Montaż poprzeczki: Na ostatnim stanowisku hydrauliczne szczęki wkładały i zaciskały wewnątrz ogniwa stalową poprzeczkę (rozpórkę). 

Po pełnym obrocie karuzeli ogniwo było gotowe, a cały cykl zaczynał się od nowa. 

Na stanowisku montażu ogniw łańcuchów kotwicznych

Fot. 6.  Stanowisko, na którym zakłada się rozgrzany pręt w wykonane już ogniwo. Jasnopomarańczowy kolor stali świadczy o temperaturze ok. 950°C, w której materiał staje się plastyczny. Na przełomie lat 60. i 70. decyzją Zjednoczenia Przemysłu Okrętowego całą wytwórnię łańcuchów przeniesiono do fabryki „Sezamor” w Słupsku. (fot. Domena publiczna) 

Mimo mechanizacji stoczniowcy nie lubili tej pracy – była monotonna i nużąca. Na wydziale wszystkich „obiboków” straszono zsyłką do szlifowania łańcuchów. Była to mordercza praca przy wygładzaniu styków zgrzewanych ogniw. Norma na 8-godzinną zmianę przewidywała oszlifowanie dwóch przęseł łańcucha ze wszystkich stron (jedno przęsło ma 25 metrów długości). 

Łańcuchy kotwiczne to gigantyczne ciężary. W zależności od kalibru, jedno ogniwo ważyło od 20 do 50 kg. Na dużych statkach jedna burta posiadała zazwyczaj od 13 do 15 przęseł, co dawało łańcuch o długości od 300 do 375 metrów i masie od 10 do 30 ton. Same kotwice ważyły od 5 do 15 ton każda (fot. 7). 

Fot.7. Gotowy łańcuch kotwiczny wykonany przez „Sezamor”. Łańcuch jest już połączony z kotwicą i pomalowany na czarno. Na środku zdjęcia widać ogniwo o innym kształcie – to krętlik. Pozwala on na obrót odcinka łańcucha wraz z kotwicą, co zapobiega skręcaniu się go podczas wydawania lub wciągania do kluzy. Na trzonie kotwicy leży rozbieralne ogniwo Kentera, służące do łączenia przęseł. 

Trzeba jeszcze dodać, iż każdy odcinek łańcucha musiał przejść próbę obciążenia. Obciążenie to realizowało się na stanowisku próbnym, wyposażonym w urządzenie napędzane hydraulicznie, za pomocą którego spinało się określony odcinek łańcucha, następnie operator stanowiska prób uruchamiał mechanizm hydrauliczny, który rozciągał próbowany łańcuch, zaś przyrządy rejestrowały  siłę, na jaką ten łańcuch był obciążany. Urządzenie hydrauliczne było tak „silne”, iż co który odcinek mógł podlegać zerwaniu (rozerwaniu) łańcucha. Wszystko zależało od ustaleń kontraktowych zamawiającego konkretny łańcuch.  

Po przekazaniu wytwórni łańcuchów po za stocznię to stanowisko prób pozostało w stoczni w przybudówce Hali Wydziału C (fot. 8), która była głównym miejscem pracy Wydziału. Bardzo często producenci elektrowozów kolejowych i wagonów zlecali na to stanowisko próby sprzęgów i zderzaków tych pojazdów szynowych wszystkich producentów z terenu całej Polski. 

Pozostałe grupy mistrzowskie i brygady Wydziału C pracowały na statkach. Montowaliśmy fundamenty w siłowni pod maszyny, mechanizmy. Na pokładzie głównym zaś montowaliśmy fundamenty wind wszelkiego rodzaju. Od wind kotwiczno – cumowniczych, poprzez windy cumownicze. Fundamenty stoperów kotwicznych i zwalniaki łańcucha kotwicznego. 

 W czasie mojej pracy na tym wydziale rozszerzano nam rodzaje prac – oczywiście w zależności od aktualnych potrzeb. Zaczynaliśmy montaż wyposażenia na placu przed dokiem i w doku, montowaliśmy dalej maszty, doszedł nam montaż obarierowań wokół pokładów i na nadbudówce. W późniejszych latach doszedł montaż prowadnic kontenerowych, a także  i setki gniazd kontenerowych rozmieszczanych na pokładach statków oraz uchwytów do mocowania ładunku na tych samych pokładach. Montowaliśmy wiele rodzajów pokryw lukowych na pokładach głównych od książkowych otwieranych za pomocą lin i łańcuchów ogniwowych i Galla po burtach zrębnic luków. A także na masowcach i statkach OBO otwieranych na boki silnikiem hydraulicznym poprzez zębatkę zamontowaną na środku pod pokrywą lukową. 

Fot.  8. Hala produkcyjna wydziału Ślusarni Ciężkiej „C” (później K-5). Przybudówka z niebieskimi drzwiami to wspomniana stacja prób, gdzie testowano m.in. łańcuchy okrętowe i osprzęt kolejowy. 

Praca przy pokrywach trwała niemal do samego momentu zdania jednostki. Gdy stocznia zaczęła budować statki typu Ro-Ro oraz samochodowce, doszły nam montaże ramp rufowych i bocznych. Były to konstrukcje od prostych (seria B-488) po gigantyczne, skośne rampy typu JUMBO o wadze 350 ton (seria B-484, fot. 9). Montowaliśmy także rampy wewnętrzne, zjazdy oraz niezwykle pracochłonne, podnoszone pokłady samochodowe. 

Rampy JUMBO były wówczas największymi tego typu urządzeniami na świecie. Projekt fińskiej firmy NAVIRE stocznia zakupiła wraz z licencją. Pierwszy komplet na statek B-484 sprowadzono z Finlandii, natomiast na kolejne jednostki (nr 2 i 3) urządzenia te zostały wykonane już samodzielnie przez pracowników wydziału K-5. 

Fot. 9. Statek z serii B-484 tuż po wyjściu doku (wodowanie) z zamocowany na rufie pierwszym segmentem rampy rufowej JUMBO. (fot. materiały stoczniowe) 

ŻYCIE CODZIENNE Poza pracą 

Mieszkanie na Obłużu 

Na początku zatrudnienia w stoczni zamieszkaliśmy na kwaterze prywatnej u państwa Ł. w dzielnicy Obłuże, przy ulicy Bednarskiej 51 – niedaleko zakładu. Mieszkaliśmy tam w czterech w jednym pokoju. Przez pierwszy rok za kwaterę płaciła stocznia. Obiady jedliśmy po pracy w stołówce stoczniowej (obiad kosztował wtedy 8,50 zł), a śniadania przeważnie w barze na terenie stoczni około godziny 11:00. Barów było kilka, jeden znajdował się bezpośrednio przy naszym wydziale. Kolacje przyrządzaliśmy sami, natomiast herbatę rano i wieczorem dostawaliśmy od właścicielki mieszkania. 

Do pracy dojeżdżaliśmy autobusami lub trolejbusami. Rano i po pracy były one tak przeładowane, że drzwi rzadko kiedy dawały się domknąć. Częstym widokiem była jazda „na winogrona” lub na zderzakach, stawało się na wystającym z tyłu na około 30 cm elemencie i trzymało metalowych uchwytów przy odciągach zbieraków prądowych. Trzeba było uważać, by linki nie wyszły poza obrys pojazdu, bo mijająca nas ciężarówka mogła je zerwać, co kończyło się spadnięciem lub złamaniem drążka. 

Moja pierwsza stawka wynosiła 5,80 zł za godzinę na stanowisku montera wyposażenia kadłuba i pokładów. Pracowaliśmy w akordzie, a moja pierwsza pełna wypłata wyniosła 1450 zł. Przez pierwsze cztery miesiące jako pracownik młodociany (nie miałem jeszcze 18 lat), nie mogłem brać nadgodzin. 

Jedyną rozrywką na Obłużu było kino „Marynarz”, gdzie repertuar zmieniał się raz w tygodniu. Poza tym działały tam dwa sklepy spożywcze i jeden mięsny. Droga na dzielnicę prowadziła ulicą Marchlewskiego (dzisiejsza Wiśniewskiego) nad kanałem, przez teren obecnej Bazy Kontenerowej, aż do skrzyżowania Bosmańskiej i Wiśniewskiego. Główna ulica kończyła się przy posterunku MO i kościele św. Andrzeja Boboli. Dalej była już tylko polna droga i ciemność – w nocy świeciły tam zaledwie trzy lampy. Dopiero w 1971 roku ulicę (obecną Admirała Unruga) przedłużono pod wiaduktem w stronę rzeźni na Pogórzu Dolnym. Na początku lat 70. zaczęło tam powstawać Osiedle Obłuże Leśne, w którego budowie partycypowała stoczniowa spółdzielnia mieszkaniowa. Dzięki temu wielu moich kolegów z pracy doczekało się tam własnych mieszkań. 

Mieszkanie w hotelu robotniczym 

Na kwaterze prywatnej mieszkałem do stycznia 1966 roku. Kiedy stocznia zaczęła likwidować część prywatnych stancji, przeniesiono nas do hotelowca przy ul. Śląskiej 35/37. Trafiłem do pokoju nr 302 na trzecim piętrze. Była to siedmioosobowa sala, największa w budynku, którą potocznie nazywaliśmy „ogiernią”. Stały tam proste, metalowe łóżka. 

To nie był najłatwiejszy czas. Najtrudniejsze były dni wypłat: 23. dnia miesiąca otrzymywaliśmy zaliczkę (60% zarobku), a 8. dnia – rozliczenie końcowe. W hotelowcu podczas wypłat działo się wszystko, z interwencjami milicji włącznie. Pieniądze rzadko starczały do kolejnej wypłaty, ale na szczęście były wypłacane zaliczki i wypłaty, co dawało przypływ gotówki co dwa tygodnie. Aby nie przymierać głodem, tuż po otrzymaniu gotówki robiliśmy tzw. żelazny zapas: kilogram smalcu, pół kilograma kiełbasy lub boczku i cebulę. Wszystko to podsmażaliśmy, przetapialiśmy i przelewaliśmy do słoików. Zawsze też odkładaliśmy 50 zł „nienaruszalne” na chleb. Dzięki temu, nawet gdy wszystko inne „przehulaliśmy”, śniadanie i kolacja zawsze były zapewnione.  

Pilnowałem też, by wykupić karnet na obiady w stoczniowej stołówce, choć nie zawsze się to udawało. Wtedy ratował mnie smalec ze słoika lub koledzy, którzy lepiej gospodarowali pieniędzmi. Zdarzały się też ekstrawagancje – kupowaliśmy u cinkciarzy dolary lub bony towarowe, by w Peweksie nabyć wódkę Wyborową lub Żytnią. Pół litra kosztowało wtedy 42 centy, więc za jednego dolara miało się dwie butelki. 

Latem czas wolny spędzaliśmy na plaży pod Kamienną Górą. Nie było jeszcze wtedy Bulwaru Nadmorskiego (jego budowa ruszyła w 1966 roku). Na Skwerze Kościuszki podziwialiśmy okręt-muzeum „Burza” i żaglowiec „Dar Pomorza”. Obowiązkowym punktem spacerów było wejście na Kamienną Górę (fot. 10). 

Fot. 10. Gdynia 1965 r. Widok z Kamiennej Góry. (fot. ze zbiorów autora) 

Wieczorami chodziliśmy do kin – w samym centrum było ich aż pięć, więc wybór był duży. Sporo czasu spędzaliśmy też w kawiarniach. Często robiliśmy „rundę” po lokalach, by w końcu gdzieś osiąść na kawie lub lampce wina. To tam najczęściej poznawaliśmy dziewczyny, z którymi później się „chodziło”. 

Często bywałem też na stadionie Bałtyku Gdynia. Trenowałem lekkoatletykę: rzut młotem i pchnięcie kulą. Startowałem nawet w Mistrzostwach Wybrzeża, zajmując 6. miejsce w Sopocie. Moja kariera „młociarza” skończyła się jednak gwałtownie. Będąc juniorem, rzucałem młotem 6-kilogramowym. Pewnego razu, pod nieobecność trenera, postanowiłem spróbować sprzętu dla seniorów (7,26 kg). Mimo ostrzeżeń kolegi, bym rzucał tylko z dwóch obrotów, poszedłem na całość. Przy trzecim obrocie siła odśrodkowa wyrzuciła mnie z koła. Zamiast w sektor, poleciałem prosto w siatkę i uderzyłem brzuchem o ziemię z taką siłą, że na chwilę straciłem oddech. To był mój ostatni rzut. Później przeniosłem się do sekcji podnoszenia ciężarów w Bałtyku. Startowałem w wadze lekkiej (do 68 kg). Mój rekord w podrzucie wynosił 130 kg, a w rwaniu i wyciskaniu (które wtedy było jeszcze konkurencją olimpijską) osiągałem 95 kg. Trenowałem regularnie aż do powołania do wojska. 

Bardzo lubiłem też spacery na Dworzec Morski, który znajdował się  przy Nabrzeżu Francuskim. Obserwowanie, jak m/s „Batory”, a później „Stefan Batory” odbijają od nabrzeża w rejs do Nowego Jorku, zawsze robiło na mnie ogromne wrażenie (fot. 11).  

Obraz zawierający zewnętrzne, stojące, pozujący

Opis wygenerowany automatycznie 

Fot. 11. Gdynia, 1965 r. Nabrzeże Francuskie, w tle MS „Batory” (ze zbiorów autora).  

Każdy z tych transatlantyków odpływał raz w miesiącu, zawijając po drodze do Kopenhagi i Londynu, by zabrać kolejnych pasażerów w podróż do Ameryki i Kanady. Odpłynięcia „Batorego” były niezwykle widowiskowe. 21 maja 1969 roku statek ten zakończył służbę, a w 1971 roku został sprzedany na złom do stoczni w Hongkongu. Te same ceremonie pożegnań towarzyszyły później jego następcy TSS „Stefan Batory”, który pływał aż do 1998 roku. 

Cała Gdynia i okolica wiedziały, kiedy statek jest w porcie. Witał miasto potężnym, trzykrotnym rykiem tyfonu, słyszalnym wiele kilometrów od nabrzeża. Jednak to odpłynięcia były najbardziej przejmujące. Przy Kei Francuskiej gromadziły się tłumy: rodziny, przyjaciele i gapie, tacy jak ja. Pasażerowie machali z burt czym popadnie, byle tylko zostać dostrzeżonym przez bliskich. Całości dopełniała orkiestra Marynarki Wojennej, grająca wzruszające melodie. Często były to pożegnania na długie lata, a nierzadko – ostatnie w życiu. Pamiętam delegacje górali z własnymi kapelami, którzy przyjeżdżali żegnać swoich bliskich. Symbolem tych chwil były kolorowe serpentyny rzucane ze statku, mające być ostatnim, kruchym łącznikiem z ludźmi na lądzie. 

Gdy „Batory” dawał sygnał do wyjścia w morze – kolejne trzy potężne ryknięcia – wszyscy w Gdyni wiedzieli, że to moment startu. Statek powoli odbijał od kei, a w górze niósł się krzyk pożegnań, cichy płacz i głębokie westchnienia. Setki serpentyn trzymanych przez pasażerów i ludzi na nabrzeżu napinały się, kładły na wodzie i w miarę oddalania się kadłuba – jedna po drugiej – pękały. Po wypłynięciu statku na lustrze wody pozostawała jedynie kolorowa pajęczyna papieru. Był to moment tak wzruszający, że nawet mnie, „twardzielowi”, dech zapierało w piersi, a łzy same cisnęły się do oczu. Niektórzy nie potrafili opuścić nabrzeża jeszcze długo po tym, jak statek minął falochron i zniknął na horyzoncie. 

Fotka 12.   M/s „Batory” przy Nabrzeżu Francuskim w porcie w Gdyni 

Dziś statki liniowe zastąpiły samoloty. Podróż przez Atlantyk trwa 9 godzin, a nie 11 dni, ale to już nie to samo. Rejsy transatlantykami słynęły z niesamowitego blichtru, bogatego programu artystycznego i wybitnej kuchni – to były prawdziwe pływające salony. Dzisiejsze wielkie wycieczkowce to raczej masowa turystyka nastawiona na zysk i pośpiech. Przez te 50 lat świat zmienił się nie do poznania. 

Spędzanie czasu wolnego 

Pod koniec czerwca 1966 roku poznałem Barbarę. Bardzo dobrze ją wspominam, bo dzięki niej na cztery miesiące – aż do wyjazdu do wojska – zupełnie odciąłem się od mało eleganckiego, hotelowego życia. 

Po pracy natychmiast przebierałem się „na wyjściowo”. W hotelu właściwie tylko sypiałem, co zresztą naraziło mnie kolegom z pokoju, bo przestałem z nimi grać w karty i pić „wodę rozmowną”. Basia była bardzo pedantyczna i nie znosiła zapachu alkoholu. Miała świetny gust, więc i ja musiałem trzymać poziom. Na każde spotkanie wychodziłem w garniturze i białej koszuli typu non-iron (były wtedy niezwykle modne, na Hali Gdyńskiej kosztowały nawet 600 zł). Ręce musiały być nieskazitelnie czyste, a paznokcie idealnie wypielęgnowane. 

Przez cały lipiec i sierpień jeździliśmy z Basią i jej siostrą Danutą do Sopotu – na plażę, na molo (fot. 13) lub do legendarnego „Non Stopu” przy stacji kolejki elektrycznej Sopot – Wyścigi. Był to wielki namiot, taka ówczesna dyskoteka, w której grały najpopularniejsze zespoły. W 1966 roku trafiliśmy na początki kariery Czerwonych Gitar z Jerzym Koselą. 

Fot. 13. Sopot, molo 1966 r. Od prawej: Basia, Tadeusz oraz Danuta, siostra Basi (ze zbiorów autora). 

Bawiliśmy się tam dwa razy w tygodniu. Zabawa trwała od 18:00 do 22:00. Grali w blokach: 45 minut muzyki i 15 minut przerwy. Trzeba było mieć naprawdę żelazną kondycję, by wytrzymać te cztery rundy tanecznych harców! Wstęp kosztował 15 zł od osoby. Wieczorami, a czasem i nocą, spacerowaliśmy brzegiem morza tam, gdzie dziś rozciąga się Bulwar Nadmorski. Z Basią spotykałem się do października, aż do dnia, w którym upomniało się o mnie wojsko. Do dziś z wielkim sentymentem wspominam tę uroczą dziewczynę i ten wyjątkowy czas. 

Zasadnicza Służba Wojskowa 

Szkoła Podoficerska w Ostródzie 

Na początku października 1966 roku otrzymałem powołanie do wojska. Miałem stawić się 26 października w Podoficerskiej Szkole Wojsk Pancernych w Ostródzie (tzw. białe koszary). Ostatnie dni cywilnego życia upłynęły mi na pożegnaniach z kolegami z pracy i współlokatorami. Świętowałem tak hucznie, że do jednostki dotarłem z dwudniowym opóźnieniem – dokładnie w moje imieniny, 28 października. W jednostce spotkałem także  Edwarda Florka, kolegę szkolnego z Tucholi, który również pracował w stoczni (na Ślusarni Lekkiej) i dostał przydział do tej jednostki. Obaj nosiliśmy wtedy modne, długie włosy „na Beatlesa” – moje zakrywały szyję, a Edka sięgały aż do ramion. 

Na dworcu w Ostródzie wojskowe patrole wyłapywały poborowych prosto z pociągów. Nam udało się początkowo przemknąć bokiem, bo chcieliśmy jeszcze pójść na ostatnie piwo. Próbowaliśmy zgubić pościg, chroniąc się w kościele, ale żandarmi byli nieugięci – czekali pod wyjściem. Zostaliśmy „zgarnięci” i doprowadzeni do jednostki. Paradoksalnie, poczułem ulgę, bo byłem już skrajnie niewyspany i zmęczony pożegnaniami. Tak oto straciłem wolność na dwa lata bez dziesięciu dni. 

Formalności przyjęcia rekrutów odbywały się na hali sportowej. Najpierw kazano nam się rozebrać do naga, a cywilne ubrania spakować w paczki i zaadresować do rodziców. Następnie, wciąż całkowicie nago, musieliśmy przejść przez sześć stanowisk: od lekarza, przez oficera ds. sportowych, aż po przydział do konkretnych pododdziałów. Trwało to ponad godzinę. Od razu przypomniało mi się trafne niemieckie określenie takiej sytuacji: Schwanzparade. Dopiero po kąpieli w łaźni wydano nam mundury. Czekała nas niespodzianka – zamiast skarpet dostaliśmy onuce, czyli barchanowe płachty o wymiarach 50×50 cm. Ponieważ nikt nas nie poinstruował, jak je prawidłowo wiązać, pierwsze dni były horrorem pełnym odcisków i bolesnych obtarć. Tak zaczęło się szlifowanie rekruta. 

Po dwóch tygodniach, podczas kolacji, natknąłem się na Edka Florka. Patrzyliśmy na siebie dłuższą chwilę, nie mogąc się rozpoznać. Ostrzyżeni „na zero” wyglądaliśmy zupełnie inaczej. Dopiero po chwili padło nieśmiałe: 

 Tadek, to ty? 

 Edek? 

Trafiłem do czołgowej kompanii szkolnej, gdzie szkoliliśmy się na mechaników-kierowców czołgów oraz dział przeciwlotniczych ZSU-57-2 (ros. Zenitnaja Samobieżnaja Ustanowka). Był to potężny zestaw dwulufowy kalibru 57 mm, osadzony na podwoziu czołgu T-54. Napędzał go 12-cylindrowy silnik Diesla o pojemności 39 litrów i mocy 520 KM. Teoretyczna szybkostrzelność wynosiła 120 pocisków na minutę. Przez pierwsze pół roku służby na przepustce byłem tylko raz – w Boże Narodzenie. Egzaminy końcowe zdałem na solidne 3,8 

4.2. Niebieskie Berety w Gdańsku 

Pod koniec kwietnia 1967 roku otrzymałem przydział do 7. Łużyckiej Dywizji Desantowej, słynnych „Niebieskich Beretów”, stacjonującej w Gdańsku Wrzeszczu przy al. Grunwaldzkiej. Trafiłem do Samodzielnej Baterii Przeciwlotniczej, która dysponowała sześcioma działami ZSU-57-2 oraz plutonem poczwórnie sprzężonych karabinów PKM-14,5 (fot. 14). 

Przejąłem działo o numerze bocznym 4004, należące do dowódcy plutonu. Mój poprzednik był najlepszym mechanikiem w jednostce, a dowódca – wyjątkowym nerwusem, więc poprzeczka wisiała wysoko. Na „dzień dobry” usłyszałem, że jeśli nie będę dbał o maszynę, będę „wchodził na orbitę”, czyli czołgał się wokół działa. Zaliczyłem to dwa lub trzy razy. Poza tym służba w Gdańsku była znacznie lepsza niż w Ostródzie. Jako mechanicy-kierowcy mieliśmy status podoficerski, spaliśmy w lepszych salach i nie musieliśmy sprzątać rejonów – robili to młodzi żołnierze, tzw. „koty”. Również wyżywienie było bez porównania smaczniejsze. 

Dużo czasu spędzaliśmy na poligonach, m.in. w Wicku Morskim (fot. 16). Ćwiczyliśmy tam strzelania do celów spadochronowych („zrzutek”). Używano wyłącznie amunicji świetlnej, co pozwalało precyzyjnie śledzić tor lotu pocisku. Najwyżej oceniano bezpośrednie trafienie w cel, choć liczyło się także odpowiednie „skupienie” ognia wokół zrzutu. 

Pamiętam poranny apel na poligonie w czerwcu 1967 roku. Dowódca oznajmił nam wtedy grobowym głosem:  

Wy tu się bawicie w strzelanie do worka, a tam rozpoczęła się prawdziwa wojna. 

Chodziło o konflikt izraelsko-egipski (Wojna Sześciodniowa) w wyniku, którego zablokowano Kanał Sueski. Zapadła wtedy przejmująca cisza. 

W „Niebieskich Beretach” służyłem 18 miesięcy. Często bywałem na poligonach w Wicku i Drawsku Pomorskim, a wolne chwile spędzałem na przepustkach w Gdyni. Pierwszy urlop do domu dostałem dopiero po 13 miesiącach służby. 

Obraz zawierający na wolnym powietrzu, niebo, broń, wojskowy

Zawartość wygenerowana przez AI może być niepoprawna.

Fot. 16. Poligon Wicko Morskie, 1967 r. Pierwszy z lewej – autor.  

4.3   Ćwiczenia wojsk Układu Warszawskiego  

Najciekawszą przygodę podczas służby przeżyłem we wrześniu 1967 roku podczas wielkich ćwiczeń wojsk Układu Warszawskiego. Brało w nich udział ponad 50 okrętów wojennych z Polski, ZSRR i NRD. Scenariusz zakładał załadunek wojsk desantowych i czołgów na barki desantowe bezpośrednio z plaż w okolicy Władysławowa. 

Barki desantowe to jednostki płaskodenne, mogące zabrać do ładowni pięć czołgów lub innych pojazdów bojowych. Manewr lądowania polegał na tym, że barka z częściowo opróżnionymi balastami płynęła pełną szybkością i „wślizgiwała się” na piasek. Kapitan rzucał kotwicę około 200–300 metrów od brzegu – służyła ona później do ściągania jednostki z powrotem na głębię przy pomocy windy kotwicznej i pracy śrub na „całej wstecz”. Było to spore wyzwanie, bo po załadunku pięciu czołgów masa jednostki rosła o około 180 ton (każdy czołg ważył 36 ton, a moje działo 29 ton). 

Z naszej baterii wyznaczono dwa działa do bezpośredniego udziału w desancie, reszta zapewniała osłonę przeciwlotniczą. Gdy barki podeszły do brzegu, zaczęło się prawdziwe „piekło”. Inscenizacja była imponująca: niskie przeloty samolotów szturmowych, ogłuszający huk i kontrolowane wybuchy ładunków na plaży oraz w wodzie. Miało to oswoić nas z realiami pola walki. 

Wjeżdżałem na barkę jako drugi. Moje działo ZSU-57-2 miało odkrytą wieżę, więc mogło brodzić tylko do głębokości 2,2 metra. Czołgi, po zamontowaniu rur wentylacyjnych i tzw. „chrapów” na wydechach, radziły sobie nawet przy 5 metrach głębokości. Na barkę wjeżdżało się tyłem, sterowanym przez dowódcę przez telefon wewnętrzny (CzTW). Rampa miała zaledwie 3,5 metra szerokości, a mój pojazd 3,27 metra – margines błędu był minimalny. Najważniejsze było, by silnik nie zgasł w wodzie, co przy tamtejszej technologii bywało problematyczne. Na szczęście manewr wykonałem wzorowo. Trafiliśmy na rosyjską barkę desantową. 

Przez cały dzień czekaliśmy w gotowości do wypłynięcia. Szybko wyszło na jaw, że na rosyjskiej jednostce… nie ma wody do picia. Załoga nie zawijała do portu od miesiąca i ich zapasy się wyczerpały. Na 12 osób dostaliśmy jeden czajnik kawy zbożowej. To było moje najgorsze doświadczenie z pragnieniem w życiu, przez dwa dni wypiłem zaledwie dwa kubki płynu. 

Wypłynęliśmy z Władysławowa około godziny 17:00, płynąc całą noc w konwoju do Mrzeżyna. Morze było niespokojne, mocno nas wyhuśtało. O świcie zaczął się desant. W huku armat, wyciu „katiusz” i ryku silników lotniczych barki uderzały o brzeg. Nasza jednostka miała pecha – osiadła na mieliźnie około 100 metrów od plaży. Głębokość wody przed rampą wynosiła 3,5 metra, co dla moich dział oznaczało pewne zatopienie. Kapitan zdecydował, że najpierw zjadą trzy czołgi, co odciąży barkę i pozwoli jej podejść bliżej. 

Wtedy nastąpiła katastrofa. Przy stanie morza 5 stopni w skali Beauforta pierwszy czołg podczas zjazdu zerwał lewą linę rampy. Drugi zjechał gładko, ale trzeci zerwał prawą linę. Rampa opadła bezwładnie, a barka, lżejsza o 110 ton, oderwała się od mielizny, cofnęła i obróciła pod wiatr. Fale zaczęły gwałtownie wdzierać się do otwartej ładowni. Zanim ktokolwiek zareagował, jednostka osiadła na dnie. 

Siedziałem w środku, czekając na rozkaz do startu. Nie patrzyłem w peryskopy, bo właśnie przełączałem zawory paliwa między zbiornikami. Nagle poczułem, że na kolana kapie mi woda z nieszczelnych uszczelek. Spojrzałem przez wizjer i zamarłem – w ładowni było już mnóstwo wody. Dowódca nie odpowiadał na wołania przez telefon. Wyłączyłem silnik i przez wieżę ewakuowałem się na zewnątrz. Woda zalewała już przedział napędowy. Zabrałem tylko hełm, pistolet i suchy prowiant. 

Rosyjski nurek próbował w sztormowych falach zabezpieczyć rampę awaryjną liną, co w końcu mu się udało. Zamknięto rampę, ale okazało się, że pompy zęzowe nie działają z powodu awarii elektryki. Działa były niemal całkowicie pod wodą. Wtedy dowódca rosyjskiej barki wpadł na iście „wojskowy” pomysł: kazał wszystkim obecnym wylewać wodę z ładowni wiaderkami przez luki w pokładzie. Była to klasyczna syzyfowa praca – w ładowni było blisko tysiąc ton wody. Po kilku godzinach machania wiadrami nawet oficerowie zrozumieli absurdalność tej sytuacji i pozwolili nam przestać. 

Zjedliśmy resztki boczku konserwowego i sucharów (zestawy SDM), popijając gulaszem od Rosjan. Wieczorem z Kołobrzegu sprowadzono profesjonalne pompy strażackie, które pracowały do rana. Następnej nocy barka, już pusta, powróciła w rejon Władysławowa. Tam ekipa ratunkowa na podwoziu czołgowym z wyciągarką i stalową liną o długości 200 metrów po kolei wyciągała nasze zalane maszyny na brzeg. Pierwszą rzeczą, jaką zrobiłem po powrocie na ląd, było wypicie litrów wody. 

Służbę wojskową zakończyłem 18 października 1968 roku. Wróciłem do domu, bogatszy o wspomnienia, których nie zapomnę do końca życia.  

POWRÓT DO PRACY PO WOJSKU 

Powrót do brygady 

Do pracy w Stoczni im. Komuny Paryskiej wróciłem w listopadzie 1968 roku, miesiąc po wyjściu do cywila. Razem ze mną do Gdyni przyjechał Marian Mróz, który służył w lotnictwie w Oleśnicy. Trafiliśmy na ten sam Wydział C i do tej samej brygady co przed wojskiem. Skład zespołu nieco się zmienił – mieliśmy nowego brygadzistę, bo poprzedni pożegnał się ze stanowiskiem przez zamiłowanie do alkoholu. 

Budowaliśmy wówczas masowce serii B-440 dla Związku Radzieckiego. W tamtych czasach krążyło popularne powiedzenie: „My dajemy Rosjanom mięso, jaja i zboże, a oni w zamian biorą od nas statki i lokomotywy”. Nasza grupa zajmowała się montażem pokryw lukowych oraz urządzeń kotwicznych. 

Budowaliśmy też statki dla Polski – była to kontynuacja serii B-41 (fot. 17). Łącznie powstało 13 sztuk tych jednostek. Odmiany tych konstrukcji budowano również dla Indii, Chin i Albanii; wszystko to były drobnicowce o wyporności od 10 do 12 tysięcy ton. W tamtym czasie w stoczni powstawał największy polski statek, masowiec „Manifest Lipcowy” o nośności 55 000 DWT. Nasza brygada montowała na nim pokrywy lukowe. Co ciekawe, matką chrzestną tego kolosa została nasza koleżanka z brygady spawaczy, Irena Ostrowska. Warto dodać, że na naszym wydziale pracowały wtedy tylko trzy kobiety spawaczki. 

Rozpoczynając pracę po wojsku, zamieszkaliśmy w Gdyni-Chyloni na kwaterze prywatnej przy ulicy Łużyckiej (równoległej do ulicy Kartuskiej). Wynajmowaliśmy pokój u wdowy, która była nauczycielką w pobliskiej szkole podstawowej. Miała trzy córki i syna – wszyscy uczyli się w szkole muzycznej i grali na różnych instrumentach. Dom tętnił dźwiękami: najstarsza córka grała na wiolonczeli, średnia na fortepianie, najmłodsza na skrzypcach, a syn, uczeń technikum, na gitarze. 

Dziewczyny ćwiczyły w swoich pokojach na dole zazwyczaj, gdy my byliśmy w pracy, ale czasem trudno było to wytrzymać. Najgorsza dla naszych uszu była wiolonczela – gdy najstarsza z córek zaczynała próby, żartowaliśmy, że to „ciągnięcie druta”, bo dźwięk był wyjątkowo przenikliwy. 

Mieszkaliśmy na piętrze, gdzie znajdowały się dwa pokoje jednoosobowe i jeden czteroosobowy – to w nim kwaterowałem razem z Marianem Mrozem. Życie było uporządkowane: śniadania i kolacje robiliśmy sobie sami po zakupach w okolicy, o 11:00 w przerwie jedliśmy w barze drugie śniadanie, a po szychcie obiady w stołówce stoczniowej. Wolne wieczory upływały nam na grze w karty; nauczyłem chłopaków grać w kierki. Wieczory spędzaliśmy skromnie – zakupy w osiedlowym sklepie, kolacja robiona własnym sumptem i partyjka kierek, w które nauczyłem grać kolegów. 

Założenie rodziny i „śnieżne” wesele 

Tydzień po podjęciu pracy pojechałem do Teklanowa na wesele sąsiadki Doroty i tam poznałem moją przyszłą żonę, Irenę z Tucholi. Od tego czasu kursowałem między Gdynią a Tucholą niemal w każdą sobotę, by w niedzielę wracać do Gdyni. 

Z Marianem umówiliśmy się po wojsku, że nie ożenimy się prędzej, niż po dwóch latach „chodzenia” z dziewczyną. Jeśli któryś z nas złamałby słowo, musiałby postawić butelkę dobrego koniaku. Marian przegrał – ożenił się z Marysią już po roku znajomości. W połowie 1969 roku zwolnił się ze stoczni, planując założyć rodzinę w Sępólnie. Zaprosił nas z Ireną na wesele do Wiśniewki koło Sępólna na 4 kwietnia 1970 roku. 

Tego wesela nie zapomnę do końca życia. Choć Wielkanoc była słoneczna i wiosenna, już w piątek wieczorem, gdy jechałem do Tucholi, od Tczewa zaczął sypać gęsty śnieg. Padało całą noc. Ślub w Sępólnie zaplanowano na 16:30. Chcieliśmy wyjechać z Tucholi o 14:00, ale autobus spóźnił się pół godziny – z powodu zasp odwoływano kolejne kursy. Mieliśmy szczęście: kierowca i konduktorka chcieli wrócić do bazy w Sępólnie, więc spytali ośmiu obecnych w środku mężczyzn, czy pomogą w razie problemów. Oczywiście się zgodziliśmy. Trasę pokonywaliśmy mozolnie, dwukrotnie wypychając autobus z zasp – pod górę w Mędromierzu oraz w Karczewie. 

Do Sępólna dotarliśmy przed 17:00. Młodzi też się spóźnili przez śnieżycę. Po ceremonii musieliśmy dotrzeć do domu weselnego w Wiśniewce (około 3 km dalej). Takiego orszaku świat nie widział: ojciec Mariana, przewodniczący Kółka Rolniczego, zorganizował dwa Żuki osobowe, które ciągnęły traktory z łańcuchami na kołach. Przed nimi jechał spychacz odgarniający zaspy. Za nami, również na holu za ciągnikiem, jechał samochód z młodymi. Tempo było tak wolne, że te 3 kilometry jechaliśmy ponad godzinę w nieogrzewanych samochodach, trzęsąc się z zimna na gołych blachach. 

Gdy dotarliśmy, okazało się, że młodych wciąż nie ma – ich auto zsunęło się do rowu i spychacz musiał wracać, by ich ratować. Przyjechali pół godziny po nas, zmarznięci na kość. Wesele w końcu ruszyło, rozgrzewaliśmy się „wodą rozmowną” i bawiliśmy do rana. 

Powrót był drugim horrorem. O 5:00 rano odwieziono nas na pociąg do Sępólna Krajeńskiego. Pociąg do Chojnic spóźnił się dwie godziny, a za Kamieniem Krajeńskim utknął w zaspie na kolejne trzy, czekając na ciężką lokomotywę ratunkową. W Tucholi byliśmy dopiero o 18:00 – głodni i wykończeni. Żadne autobusy ani taksówki nie kursowały, więc szliśmy do Kiełpina ponad 3 kilometry pieszo, po ciemku, na wyczucie brnąc w śniegu. Irena miała kozaki, ja byłem w półbutach. Na oblodzonej drodze tańczyłem co chwilę jak małpa na drucie. Te kilka kilometrów zajęło nam dwie i pół godziny – w domu byliśmy przed 21:00. Cała podróż z wesela trwała 17 godzin. Przyszliśmy przemarznięci i głodni, a rano musiałem już wracać do pracy w Gdyni. 

Ostatecznie w pierwszej połowie roku zdecydowaliśmy z Ireną o ślubie. Odbył się on 21 listopada 1970 roku – równe dwa lata od naszego poznania. Wygrałem więc zakład z Marianem, choć koniaku do dziś wspólnie nie wypiliśmy (mam nadzieję, że kiedyś to nastąpi). Nasza uroczystość odbyła się już bez takich przygód. Ślub cywilny w USC w Tucholi mieliśmy o 13:00 (fot. 18), a kościelny trzy godziny później w kościele pw. Bożego Ciała. 

Jako młody mąż zacząłem intensywnie oszczędzać. Przy zarobkach rzędu 3000 zł, odkładałem niemal jedną trzecią na książeczkę mieszkaniową. Do końca 1971 roku zgromadziłem wymagany wkład na mieszkanie M-3 (25 tysięcy złotych) i zapisałem się do przyzakładowej spółdzielni. Obiecano mi, że własne „M” otrzymam w 1975 roku. Czekały nas cztery lata cierpliwości. 

Fot. 18. Tuchola 1970 r. Nasz ślub cywilny w USC w Tucholi.  (fotka ze zbiorów autora) 

W pierwszych miesiącach po powrocie z wojska i podjęciu pracy, moim głównym celem stało się zgromadzenie funduszy na mieszkanie. W tym celu założyłem książeczkę w Spółdzielni Mieszkaniowej, na którą systematycznie odkładałem od 500 do 800 złotych miesięcznie. Moje zarobki oscylowały wówczas w granicach 2500–3300 złotych, więc odłożenie niemal jednej trzeciej wypłaty wymagało od nas dużej dyscypliny finansowej. W tamtym czasie progi wkładu własnego w spółdzielniach były jasno określone: 

  • na mieszkanie typu M-3 należało wpłacić 25 000 zł, 
  • na większe, typu M-4, wymagano 36 000 zł. 

Urzędnicy obiecali mi wtedy, że wymarzone klucze otrzymam w 1975 roku. Perspektywa czterech lat oczekiwania wydawała się wówczas odległa, ale dawała nam upragniony cel.  

GRUDZIEŃ 1970 W GDYNI 

Poniedziałek 14 Grudnia 

Zaledwie trzy tygodnie po naszym weselu nadszedł pamiętny grudzień 1970 roku – dni, które wstrząsnęły Polską. 13 grudnia mój szwagier Zenek składał przysięgę wojskową w Łodzi. Pojechaliśmy tam całą rodziną: moja żona Irena, która była wtedy w ciąży, teściowa Maria, bracia Zenka: Bogdan i Leszek oraz ja. Podróż zaczęliśmy nocnym pociągiem z Bydgoszczy. 

W Łodzi byliśmy nad ranem. Gdy tylko otworzono kioski „Ruchu”, ludzie rzucili się na gazety. W oczy kłuł oficjalny komunikat o drastycznych podwyżkach cen żywności – od 50 do nawet 80 procent. Na dworcu i w pociągu powrotnym słychać było tylko przekleństwa i pomstowanie na rząd Gomułki. Wszyscy byliśmy głęboko poruszeni. 

W poniedziałek, 14 grudnia, miałem wolne (odpracowane wcześniej). Wieczorem w radiu usłyszałem pierwsze doniesienia o przestojach w Stoczni Gdańskiej. We wtorek rano pojechałem do Gdyni. Gdy około godziny 9:00 mijałem bramę główną stoczni, zobaczyłem tłum gromadzący się przed wejściem. Od kolegi dowiedziałem się, że stoczniowcy chcą rozmawiać z dyrekcją i związkami o wycofaniu podwyżek. Ponieważ nikt do nich nie wyszedł, zapadła decyzja: idziemy na miasto. Około 1500 osób w ubraniach roboczych i hełmach, niektórzy z młotkami spawalniczymi w rękach, ruszyło w kierunku centrum. 

Pod Komitetem Miejskim Partii zastali zamknięte drzwi. Poszli więc dalej, pod Miejską Radę Narodową na skrzyżowaniu ulic Świętojańskiej i Czołgistów. Tam przewodniczący Mariański podjął rozmowę o powołaniu Komitetu Strajkowego. Sytuacja wydawała się opanowana – stoczniowcy spokojnie wrócili do zakładu. Jednak po przerwie śniadaniowej o 11:00 nikt już nie podjął pracy. Nikt nie chciał być łamistrajkiem. 

W środę strajk trwał w najlepsze. Główne żądanie było jasne: cofnąć podwyżki. Nad stocznią krążyły helikoptery, zrzucając ulotki wzywające do powrotu do pracy. Po południu, na wiecu przed budynkiem Dyrekcji, padło hasło: „Jutro, w czwartek 17 grudnia, przychodzimy do pracy i strajkujemy dalej”. Rozeszliśmy się do domów o 14:30, nie przeczuwając tragedii. 

Tego samego dnia w Gdańsku płonął już budynek Komitetu Wojewódzkiego, padły pierwsze strzały i zginęły trzy osoby. Wieczorem Stanisław Kociołek w telewizji wzywał nas do podjęcia pracy w czwartek rano, zapewniając o bezpieczeństwie. 

Czarny Czwartek, 17 grudnia 

Mieszkałem wtedy w Gdyni-Chyloni. Zwykle jeździłem kolejką o 5:40, ale tego dnia zaspałem. Obudzili mnie koledzy wychodzący do pracy. Na przystanek Gdynia-Stocznia dotarłem dopiero o 6:15. Gdy tylko wysiadłem z wagonu, usłyszałem strzały. W pociągu, który właśnie nadjechał z Gdańska, posypały się szyby. 

W ciemnościach panował chaos. Zobaczyłem karetkę zabierającą rannych z wiaduktu i ulicy. Na skrzyżowaniu ulic Czechosłowackiej i Polskiej stały czołgi oraz transportery opancerzone SKOT. To z nich strzelano. Milicja nie pozwalała ludziom schodzić z wiaduktu w kierunku stoczni, otwierając ogień do każdego, kto próbował przejść. 

Kolejka, którą przyjechałem, była ostatnią tego ranka. Zauważyłem kierownika pociągu i motorniczego biegnących na początek składu. Choć na semaforze paliło się czerwone światło, zrozumieli, że muszą stąd uciekać. Stałem przy drzwiach, gdy nagle ktoś silnie chwycił mnie za ramiona i wciągnął do środka. To był brygadzista Roman Melcer, brygadzista z naszego wydziału, starszy Kaszub. Gdy drzwi syknęły i pociąg ruszył w stronę Wejherowa, powiedział krótko: 

Chłopie, tu nie ma co szukać. 

Wtedy byłem na niego zły, ale później zrozumiałem, że mógł mi uratować życie. 

Wróciłem do Chyloni, przebrałem się i postanowiłem za wszelką cenę dostać się do domu do żony. Ponieważ komunikacja miejska nie działała, szedłem 8 kilometrów pieszo do głównego dworca w Gdyni. Nad miastem latały helikoptery, zrzucając świece łzawiące w każde większe skupisko ludzi. Widziałem, jak jedna z takich świec wpadła przez okno do mieszkania naprzeciw poczty przy ulicy 10 Lutego – kobieta z dzieckiem wybiegła na balkon, krzycząc o ratunek. 

Na ulicy Świętojańskiej, pod Prezydium, stały szeregi milicji z tarczami i trzy czołgi. Ludzie zbierali z torowiska kamienie i odrzucali świece dymne w stronę kordonów. Nagle jeden z chłopaków z flagą biało-czerwoną zaczął wspinać się na słup oświetleniowy, by wetknąć ją w uchwyt. Padł strzał. Chłopak spadł na ziemię. Tłum ryknął: „Bandyci! Gestapo!”. Milicja ruszyła ławą, bijąc pałkami w tarcze. Ten huk budził dreszcze. 

Uciekłem z kolegą Józkiem Grunwaldem przez tory, pod ostrzałem, w stronę lasu za hotelem Bałtyk. Przedostaliśmy się do domu mojego brygadzisty, Erwina Mullera, na ulicy Nowogrodzkiej. Tam, około godziny 14:00, słyszeliśmy potężną bitwę o hotel robotniczy przy ul. Śląskiej. Stoczniowcy rzucali w milicję talerzami, butelkami i butami, a ci odpowiadali ogniem, dziurawiąc tynk i ramy okienne. 

O 17:30 udało mi się wsiąść w pierwszy pociąg do Bydgoszczy przez Kościerzynę. W głośnikach podawano komunikat o godzinie milicyjnej. Późnym wieczorem dotarłem do Ireny do Kiełpina. Tam panowała cisza – nikt nie wiedział o skali masakry, która właśnie dokonała się na Wybrzeżu. 

Powrót do pracy 

Do stoczni wróciłem dopiero po Nowym Roku, 4 stycznia 1971. W międzyczasie Gomułkę zastąpił Gierek, a podwyżki wycofano. Wtedy też dowiedziałem się o losie mojego szkolnego kolegi, Edka Florka. 

Edek został ranny na Wzgórzu Nowotki. Dostał postrzał w pierś, gdy próbował schronić się w klatce schodowej. Stracił przytomność, a gdy ocknął się w momencie przeładowywania do karetki, usłyszał pytanie sanitariusza: Tych do kostnicy? 

Chciał krzyknąć:  Nie! Przecież ja żyję! ale nie mógł wydobyć głosu.  

Przeżył. Po pół roku pobytu w szpitalu i roku spędzonym w sanatorium wrócił do zdrowia. Los wynagrodził mu to cierpienie – skończył technikum, ożenił się i jako ranny w Grudniu otrzymał mieszkanie w trybie przyspieszonym. Pracował w stoczni jako budowniczy statków aż do emerytury. 

Remonty gwarancyjne w ZSRR 

Noworosyjsk – pierwszy wyjazd 

Na początku 1970 roku stocznia zaczęła budować statki dla Norwegii. Były to masowce z serii B-523, których w sumie wybudowano 13 sztuk. Każdy posiadał pięć ładowni zamykanych pokrywami lukowymi, otwieranymi do dziobu i rufy „jak książki”. Pokrywy wykonywał Zamech Elbląg na licencji MacGregor. Nasza grupa mistrzowska montowała je na statkach – było to dla nas zupełnie nowe doświadczenie. Gotowe pokrywy wstawiano na pokład, a my montowaliśmy osprzęt: elementy otwierania, zamykania oraz klinowania do zrębnicy (zrębnica to fundament wokół ładowni, wysoki na około 1,5 m, na którym spoczywają pokrywy). 

Pokrywy miały gumowe uszczelki, które dociskały się do płaskownika na zrębnicy. Wymagano idealnej szczelności – do ładowni nie mogła przedostać się ani kropla wody. Przy trzech pierwszych statkach zdawanie pokryw przebiegło bez problemów. Czwarta jednostka miała jednak innego armatora, który zakwestionował sposób montażu. W ramach gwarancji należało poprawić trzy już eksploatowane statki. W marcu 1972 roku stocznia zdecydowała, że sama wyśle ekipę do napraw. 

Wybór padł na port Noworosyjsk nad Morzem Czarnym. Norweskie statki woziły tam z USA tlenek glinu – biały, bardzo drobny i lekki proszek. Ładownie wypełniano niemal pod same pokrywy. Praca w porcie trwała zazwyczaj około miesiąca, ponieważ brakowało specjalistycznych wagonów i dziennie wywożono zaledwie kilka partii materiału. 

Pod koniec marca 1972 roku wyruszyłem w moją pierwszą podróż zagraniczną. W tamtych latach otrzymanie paszportu wiązało się z wypełnieniem deklaracji pełnej szczegółowych pytań o cel wyjazdu, przynależność polityczną czy krewnych za granicą. Należało podać daty i miejsca urodzenia całej najbliższej rodziny. Najmniejszy błąd mógł oznaczać odmowę, której nikt nie uzasadniał. Ostatecznie wyjechało nas piętnastu – nie tylko fachowcy, ale i tzw. „zasłużeni”. 

Kierownikiem zespołu został Adam Lewandowski (szef wydziału C), a towarzyszyli mu tłumacz pan Mielnik oraz przedstawiciel Zamechu. W ekipie było trzech majstrów, trzech brygadzistów, czterech monterów i dwóch spawaczy. Z Gdyni pojechaliśmy autobusem do Warszawy, by w Urzędzie Paszportowym odebrać dokumenty i zostawić w depozycie dowody osobiste. Każdy z nas miał dwie wielkie torby: jedną z rzeczami osobistymi, drugą z narzędziami. Na lotnisku Okęcie wsiedliśmy w odrzutowy TU-104 do Moskwy. 

Mój pierwszy lot nie był przyjemny – czułem silne kłucie w uszach, na które stewardesy rozdawały twarde cukierki. Po wylądowaniu na lotnisku Wnukowo przejechaliśmy 80 km na lotnisko Domodiedowo, skąd śmigłowym samolotem polecieliśmy do Krasnodaru. Ostatni etap trasy (150 km) pokonaliśmy wynajętym autobusem. Po drodze zjedliśmy wyśmienite szaszłyki przy przydrożnej budce obok cmentarza. Pamiętam stamtąd pogrzeb: koparka zasypująca trumnę i klepiąca ziemię łyżką oraz proste listwy z gwiazdami zamiast krzyży. 

W Noworosyjsku spędziliśmy noc w hotelu, bo statek spóźnił się o jeden dzień. Miasto, podobnie jak Gdynia, leży nad szeroką zatoką, ale otaczają je wysokie na 600 metrów wapienne góry. Cementownie u podnóża zboczy sprawiały, że cała okolica była siwa od pyłu – osiadał on nawet na siedzeniach w autobusach. 

W okolicy uprawiano winogrona, a niedaleko w Abrau-Diurso znajdowała się słynna wytwórnia szampana, którą zwiedziliśmy. Zauważyłem, że w mieście jest mnóstwo kobiet – ich mężowie służyli w marynarce lub na placówkach w krajach bloku wschodniego. W restauracjach często widziało się kobiety tańczące we własnym gronie. 

Kolejne dni spędziliśmy już na statku, mieszkając w dwuosobowych kabinach i korzystając z pełnego wyżywienia. Jednostki zachodnie były pod ścisłym nadzorem: trzech uzbrojonych żołnierzy pilnowało trapu i pokładu, a nocą burty omiatały reflektory pograniczników. Schodząc na ląd, zostawialiśmy paszporty w zamian za przepustki. Marynarze z Zachodu mieli surowsze limity: powrót do 22:00 i zakaz posiadania banknotów wyższych niż 5 rubli. My jako obywatele „demoludów”, mogliśmy wracać o północy i dysponować większą gotówką z diet. Marynarze zagraniczni przy wymianie waluty zachodniej za dolara dostawali 0,42 kopiejki a, że wymieniali przeważnie 10-15 dolarów to mieli nie więcej niż 5-8 rubli.  

Pracowaliśmy po 12 godzin dziennie (fot. 19), z wyjątkiem dni, gdy wychodziliśmy do Inter-Clubu – wtedy szychtę skracaliśmy do 10 godzin. W Inter-Clubie pracowały studentki znające języki obce, m.in. Raja i Ludmiła. Rozmowy o religii początkowo ucinali krótko („Bóg? Nie znamy takiego”), ale gdy raz zostaliśmy z Rają sami, pokazała nam ukryty pod bluzką krzyżyk. 

Obraz zawierający ubrania, na wolnym powietrzu, niebo, czarne i białe

Zawartość wygenerowana przez AI może być niepoprawna.
Fot. 19. Kwiecień 1972.r. Noworosyjsk. Praca na statku w porcie (fot. ze zbiorów autora) 

W porcie kwitł drobny handel. Kupowaliśmy od Norwegów dżinsy po 35 rubli i sprzedawaliśmy je na mieście za 70. Zysk starczał na szampana, koniak i taksówkę powrotną. Gorzej skończył Janek, który próbował przemycić paczki gumy do żucia. Celnik wyczuł kontrabandę w jego tylnej kieszeni. Janek musiał rozebrać się do naga, stracił cały towar i zapłacił 50 rubli kary. Łącznie był stratny 230 rubli. „Chytry dwa razy traci” – ta nauczka zapadła nam wszystkim w pamięć. 

Po zakończeniu prac naprawy odebrał holenderski inspektor MacGregora, pan Marson. Patrząc na jego pracę, pomyślałem, że sam chciałbym kiedyś zostać takim inspektorem. Po dwudziestu paru latach to marzenie się spełniło, ale w firmie MacGregor. 

Moskwa – pierwszy pobyt 

Do domu wracaliśmy przez Moskwę, gdzie zostaliśmy dwa dni na zakupy. Dzięki oszczędzonym dietom i ryczałtom hotelowym mieliśmy sporo gotówki. Odwiedziliśmy Mauzoleum Lenina, stojąc w kilometrowej kolejce. Przed wejściem musieliśmy oddać wszystkie metalowe przedmioty i aparaty. W środku, w ponurym nastroju, minęliśmy szklaną trumnę z rudobrodym przywódcą. 

Zrobiliśmy też zakupy: kawa, złoto, zabawki. Dla mojego synka Maćka kupiłem chodzącego pingwina na baterie, a dla żony Ireny maszynę do szycia „Łucznik”. W Moskwie kosztowała ona 105 rubli (ok. 1600 zł), czyli trzy razy mniej niż w Polsce. Na Okęciu, przy odbiorze bagażu, niemal cała nasza ekipa stała przy taśmie z identycznymi radomskimi maszynami.   

Między podwyższeniem a tłumem zwiedzających, co trzy-cztery metry, stali milczący żołnierze i oficerowie, uważnie nas obserwując. Panował tam niezwykle ponury nastrój. Po wyjściu z mauzoleum przeszliśmy pod mury Kremla na Aleję Zasłużonych, gdzie spoczywali Stalin, Chruszczow i inni dygnitarze. Szybko nauczyliśmy się poruszać moskiewskim metrem, co ułatwiło nam zakupy. Kupowaliśmy głównie kawę i zabawki. Dla mojego synka, Maćka, nabyłem pingwina na baterie, który śmiesznie kołysał się na boki i głośno krakał. Wiedziałem, że Maciek jest jeszcze za mały na taką zabawkę, ale dzieci przecież szybko rosną. 

Obraz zawierający na wolnym powietrzu, niebo, budynek, ubrania

Zawartość wygenerowana przez AI może być niepoprawna.
Fot. 20. Moskwa. 1972. Plac Czerwony widok na cerkiew i hotel Rossija, w którym mieszkaliśmy. (fot. ze zbiorów autora) 

Największe zdziwienie przeżyliśmy jednak na warszawskim Okęciu. Podczas odprawy celnej na taśmie bagażowej pojawiło się nagle osiem identycznych maszyn do szycia marki Łucznik z Radomia. W Polsce kosztowały one fortunę – 4500 zł, natomiast w Moskwie zaledwie 105 rubli (co przy kursie 15,30 zł dawało około 1600 zł). Różnica była ogromna, więc i ja przywiozłem jedną dla Ireny, która z zawodu była krawcową. 

Noworosyjsk – drugi wyjazd 

Na początku października 1972 roku wyruszyłem w drugą podróż serwisową. Skład ekipy nieco się zmienił – pojawili się nowi „zasłużeni”. Naszym kierownikiem był Ryszard Opielewicz, a organizacją znów zajmował się pan Mielnik. Z tej wyprawy szczególnie zapadł mi w pamięć Krasnodar. Tym razem nie mieliśmy podstawionego autobusu i musieliśmy liczyć na transport rejsowy do Noworosyjska. Ponieważ nasza grupa liczyła 15 osób, zabrakło dla wszystkich miejsc. 

Czekając na kolejny kurs, poczułem nagląca potrzebę znalezienia toalety. Na dworcu autobusowym jej nie było, pobiegłem więc na pobliski dworzec kolejowy. To, co tam zastałem, było szokujące: dziesięć stanowisk oddzielonych od siebie zaledwie 20-centymetrowymi deskami, z otworami w podłodze. Zero prywatności. Gdy w końcu znalazłem wolne miejsce, czekała mnie kolejna niespodzianka – w koszu zamiast czystego papieru leżały pocięte, brudne gazety. Dowiedziałem się później, że z powodu wąskich rur kanalizacyjnych w ZSRR obowiązywał surowy zakaz wrzucania papieru do muszli. Wszystko lądowało w otwartych koszach stojących obok. 

Praca na statku przebiegała standardowo, choć załoga była nowa. Wieczorami, tradycyjnie w trójkę – z Wackiem Chylińskim i Jankiem – odwiedzaliśmy miasto i Inter-Club. Anatol znów przydzielił nam te same opiekunki: Raję i Ludmiłę. Pewnego dnia spotkaliśmy Raję przed wejściem do klubu. Wyglądała na przejętą. 

Czy pojechalibyście ze mną do miasta?  zapytała.   

Chcę was ugościć w restauracji, mam dziś urodziny. 

Przecież ci nie wolno. Zaoponował Janek. 

Raja wyjaśniła, że zwolniła się wcześniej, by nie wzbudzać podejrzeń. Pojechaliśmy taksówką do położonej za miastem restauracji „Myśliwskiej”. Było miło, piliśmy szampana, ale w pewnym momencie Raja zbladła. 

No to po mnie. Szepnęła. 

W progu pojawiły się „kapitańskie” – dziewczyny z wyższej hierarchii, opiekujące się oficerami z Zachodu. Raja wiedziała, że doniosą Anatolowi. Do końca naszego pobytu jeszcze pracowała, ale była pewna, że jej dni w klubie są policzone. Podczas pożegnalnej wieczornicy z okazji Święta Rewolucji, zajadając kawior, widzieliśmy ją po raz ostatni. Nie wiedziała, co ją czeka. 

Moskwa – tydzień uwięzienia 

Na drugi dzień w niedzielę zamówionym autobusem pojechaliśmy do Krasnodaru na lotnisko i stamtąd polecieliśmy do Moskwy (fot.21). Zakwaterowano nas w hotelu Mir obok gmachu RWPG. Z Józkiem dostaliśmy luksusowy apartament z dwiema sypialniami i salonem, bo tylko takie pokoje były wolne. Szybko jednak radość minęła – okazało się, że nasze bilety do Warszawy zostały „przejęte” przez dygnitarzy wracających z obchodów rewolucji. Jako „robole” musieliśmy czekać na lot kolejny tydzień. 

To wymuszone czekanie mocno nadszarpnęło nasze budżety, bo za hotel i jedzenie musieliśmy płacić z własnych pieniędzy (zwrot miał nastąpić dopiero w Polsce). Z tego czasu pamiętam bar, w którym zamówiliśmy parówki. Jan Jawień, jeden ze starszych kolegów, zlekceważył ostrzeżenia i nałożył sobie sporą porcję rosyjskiej musztardy. Po pierwszym kęsie schował głowę pod stół, prychając i łapiąc powietrze. Musztarda była piekielnie mocna. Do dziś, wspominając tamte dni, pytamy go czasem: „Panie Janie, idziemy na parówki?”. 

Wolny czas poświęciłem na zwiedzanie. Razem z Edwardem Kuligowskim spędziliśmy cały dzień w metrze, odwiedzając niemal wszystkie stacje na obu obwodnicach. Każda była małym dziełem sztuki. Za pięć kopiejek poznałem Moskwę lepiej niż Warszawę. 

Fot. 21.  Moskwa 1972 r. Listopad. Plac Czerwony jesienią.  (fot. ze zbiorów autora) 

Po powrocie do kraju, w 1972 roku, poczułem powiew optymizmu. Za Gierka budownictwo ruszyło z kopyta. Napisałem prośbę o przyspieszenie przydziału mojego M-3. Liczyłem na pomoc mojego majstra, Tadeusza Skulskiego, który zasiadał w komisji mieszkaniowej. Niestety, w pierwszej turze kluczy nie dostałem. 

Noworosyjsk – trzeci wyjazd                            

W maju 1973 roku poleciałem do Noworosyjska po raz trzeci. Tym razem ekipa znów składała się z nowych ludzi, z wyjątkiem naszej trójki „specjalistów od pokryw” (fot.22). Ponownie przeżyliśmy szok w Krasnodarze. Gdy zabrakło miejsc w rejsowym autobusie, pan Mielnik porozmawiał z dyspozytorem. Ten, ku naszemu zdumieniu, kazał wyjść wszystkim Rosjanom z autobusu, by zrobić miejsce dla nas. Starsze panie z torbami stały na chodniku, a my, czując się nieswojo, zajęliśmy ich miejsca. Takie były przywileje zagranicznych fachowców w kraju rad. 

Gdy dotarliśmy do Inter-Clubu, pierwszą rzeczą, o którą zapytaliśmy, był los Raji. Koleżanki mówiły niejasno o chorobie, a Anatol uciął temat, twierdząc, że leży w szpitalu zakaźnym. Nigdy nie dowiedzieliśmy się, czy to prawda, czy kara za wyjście z nami do miasta. 

Na statku nowa załoga a praca taka sama. Po przyjeździe na statek byliśmy ciekawi co z Rają. poszliśmy do Inter Clubu i pytamy jedną z koleżanek, co z Rają? Ale ona nie wie, ale słyszała, że jest chora. Następnym razem chcieliśmy dowiedzieć się o jej adres lub o nr telefonu do niej. Powiedzieli, że jest w szpitalu. 

Fot. 22. Po pracy, w kabinie przy herbacie: Edward Kuligowski,  

przedstawiciel ZAMECH-u, autor, Adam Lewandowski. (fot. ze zbiorów autora)   

Postanowiliśmy spytać Anatola jej szefa, bo chcieliśmy ją odwiedzić Anatol na to: 

Nie można jej odwiedzić, bo jest w szpitalu zakaźnym. 

 Do końca pobytu prawdy się nie dowiedzieliśmy. 

Sztormowa wyprawa do Soczi 

Kolejne dni upływały w rytmie pracy i krótkich chwilach odpoczynku, podczas których coraz bardziej zżywaliśmy się jako załoga. Wieczorami prowadziliśmy długie rozmowy o rodzinie, planach na przyszłość i marzeniach związanych z nowym mieszkaniem. Choć codzienne obowiązki bywały wyczerpujące, atmosfera wśród nas była życzliwa i pełna wzajemnego wsparcia. Wspólne doświadczenia w Noworosyjsku zacieśniły nasze relacje, a także nauczyły nas radzenia sobie w trudnych, nieprzewidzianych sytuacjach. 

W jedną z sobót całą piętnastką postanowiliśmy odwiedzić Soczi. Wybraliśmy podróż wodolotem „Kometa”. Od rana mocno wiało. Józek Grunwald, doświadczony rybak, poradził mi: „Nic nie jedz, tylko czarna kawa”. To była zbawienna rada. Gdy tylko wyszliśmy w pełne morze, zaczął się horror. Wodolotem rzucało tak mocno, że pasażerowie wypadali z foteli. Połowa ludzi wymiotowała – ci, którym zabrakło torebek, używali własnych kapeluszy. 

Gdy dopłynęliśmy do Gielendżyku, pięciu kolegów wraz z kierownikiem Lewandowskim zrezygnowało z dalszej męki i wróciło do Noworosyjska autobusem. My płynęliśmy dalej. Zamiast czterech godzin, podróż trwała osiem.  

Zamieszkaliśmy w hotelu KAMEWA, po kolacji poszliśmy spać.  Po takiej podróży na nic nie mieliśmy ochoty, nawet o zwiedzaniu nie myśleliśmy. Na drugi dzień była piękna, słoneczna pogoda. Zwiedzaliśmy Soczi (fot.23) jest to miejsce, gdzie panuje unikalny mikroklimat. Są tu palmy i jest dużo unikalnych kwiatów roślin i krzewów.  

Na wysokim wybrzeżu wybudowanych jest dużo kurortów i ośrodków wypoczynkowych, przede wszystkim rządowych, wojskowych, oraz różnych ministerstw. 

Po południu udaliśmy się w drogę powrotną, ale nikt nie chciał wracać wodolotem. Podróży morskiej mieliśmy dosyć. Połowę trasy przejechaliśmy pociągiem, a drugą połowę taksówkami.  

Obraz zawierający na wolnym powietrzu, ubrania, człowiek, drzewo

Zawartość wygenerowana przez AI może być niepoprawna.
Fot. 23. Soczi w maju 1973 r. Wycieczka z Noworosyjska do Soczi od lewej: stoją Edward Kuligowski, Józef Grunwald, Norbert Kryzel, Tadeusz Skulski i autor. (fot. ze zbiorów autora) 

Droga była ciekawa z tunelami, górskimi serpentynami. Kierowca taksówki był gadatliwy i opowiadał nam, że tą drogę budowali jeńcy wojenni jeszcze za cara a po drugiej wojnie światowej jeńcy niemieccy. Pamiętam, że za taksówkę zapłaciliśmy niewielkie pieniądze.  

Po zakończeniu kontraktu wróciliśmy do Gdyni, zaliczając po drodze obowiązkową, ostatnią już wizytę u Lenina w Moskwie. 

Życie poza pracą 

Przydział mieszkania 

12 czerwca wróciliśmy z Noworosyjska do Gdyni, gdzie czekało już na mnie wymarzone mieszkanie. Na początku 1973 roku stocznia otrzymała z puli spółdzielczej około 200 lokali do podziału w trybie przyspieszonym. Mnie również przydzielono własne M-3 na Obłużu. Pamiętam, że dzień przed wylotem do ZSRR odbyło się losowanie – wyciągnąłem trzecie piętro. Trzeba obiektywnie przyznać, że lata 1971–1976 były dobrym czasem dla budownictwa mieszkaniowego. Dzięki zagranicznym kredytom powstały fabryki domów, co pozwoliło oddawać w kraju około 200 tysięcy mieszkań rocznie.1 

W tamtym okresie nastąpiły też ważne zmiany społeczne. Zrównano urlopy pracowników fizycznych z umysłowymi (wcześniej robotnik na miesiąc wolnego musiał pracować aż dziesięć lat). Stopniowo wprowadzano też wolne soboty oraz łatwiejszy dostęp do paszportów na Zachód. Gdy tylko odebrałem klucze, ruszyliśmy z Ireną do urządzania wnętrz. Pierwsze dwie noce przespaliśmy na podłodze, kładąc głowy na zwiniętych ubraniach zamiast poduszek. Naszymi pierwszymi zakupami były meble oraz kultowa pralka wirnikowa „Frania”. Radość z tych prostych rzeczy była przeogromna. 

W lipcu sprowadziliśmy do Gdyni naszego syna, Macieja. W końcu byliśmy razem i to na swoim. Podczas pierwszej wspólnej kolacji Maciek, który miał wtedy 2,5 roku, tradycyjnie wygryzł środek z kromki chleba, a skórkę odłożył, mówiąc:  

To dla hau-hau. Gdy wyjaśniłem mu, że nie ma tu pieska, stwierdził z powagą:  

To dla cip-cip, szukając wzrokiem kurek, które znał z podwórka u dziadków.  

To był czas wielkiej nadziei – cieszyliśmy się z każdego „zdobytego” przedmiotu, czując, że wszystko, co najlepsze, jest dopiero przed nami. 

Pod koniec 1973 roku awansowałem na brygadzistę. Mój poprzednik, Erwin Miller, został przeniesiony na inny wydział po kolejnej „tygodniówce” spowodowanej nadmiarem alkoholu. Powierzono mi dziesięcioosobową grupę. Mimo że połowa kolegów była ode mnie starsza i miała wyższe grupy zaszeregowania, nie bałem się wyzwania. Lubiłem tę pracę, a dobra orientacja przestrzenna sprawiała, że czytanie dokumentacji technicznej przychodziło mi z łatwością. Nigdy nie uchylałem się od odpowiedzialności za podejmowane decyzje. 

W 1974 roku otworzyła się szansa na niezwykły wyjazd – remont gwarancyjny na statku płynącym z Perth w Australii do Japonii. Przygotowania trwały pełną parą: diety pobrane, wnioski paszportowe złożone. Niestety, na dzień przed wylotem dowiedziałem się, że wszyscy koledzy dostali dokumenty, a ja nie. Nikt nie podał przyczyny. Dopiero po latach zrozumiałem, że zawiniła biurokracja wojskowa, gdyż zabrakło zaświadczenia z mojej jednostki wojskowej, gdzie byłem przypisany do rezerwy. Byłem rozżalony, ale życie nauczyło mnie, że co się odwlecze, to nie uciecze. 

Naszą stabilizację na Obłużu umocniły też relacje sąsiedzkie. Pod „ósemką” mieszkali Stefania i Jan T., z którymi szybko się zaprzyjaźniliśmy. Mieliśmy do siebie pełne zaufanie – zapasowe klucze do naszych mieszkań zawsze spoczywały u sąsiadów, a my wspólnie świętowaliśmy wszystkie uroczystości rodzinne 

Rezerwa wojskowa 

Zaledwie kilka miesięcy po tym, jak zameldowałem się na stałe w nowym mieszkaniu, otrzymałem powołanie do rezerwy. Przydzielono mnie do ochrony Sztabu Marynarki Wojennej na Oksywiu. Wydano mi pełne wyposażenie: mundur, buty, bieliznę i plecak. Jedynie pistolet pozostawał w jednostkowym magazynie. Plecak z mundurem musiałem trzymać w piwnicy, gotowy do zabrania w każdej chwili – w razie wezwania miałem zaledwie dwie godziny na stawienie się w jednostce. Zobowiązany byłem również meldować w Sztabie o każdym wyjeździe z Gdyni trwającym dłużej niż dwa dni, ale przyznam, że rzadko przestrzegałem tego przepisu. 

Wzywano nas dwa razy w roku, zazwyczaj w maju, na poligony trwające od dwóch tygodni do miesiąca. Zdarzały się też nagłe wezwania jednodniowe, sprawdzające gotowość bojową jednostki o najróżniejszych porach doby. Pamiętam piątego maja, gdy świętowaliśmy imieniny Ireny. Była 21:30, wypiliśmy już z gośćmi po kilka głębszych, gdy nagle rozległ się dzwonek do drzwi. W progu stał marynarz z rozkazem: miałem stawić się w jednostce przed 23:00. Pojechałem bez dyskusji. Okazało się, że alarmu nie zaliczono – do godziny 4:00 rano stawiło się jedynie 55% rezerwistów zamiast wymaganych 60%. 

Nasze szkolenia odbywały się na poligonie w Wicku Morskim. Służyłem w artylerii przeciwlotniczej przy armatach kalibru 37 mm. Jako celowniczy odpowiadałem za pionowe ustawienie lufy. Mimo że był to sprzęt starego typu, armaty te wciąż cechowały się dużą celnością. Na miejsce jeździliśmy nocami, ciężarówkami ciągnącymi działa. Podczas jednego z takich przejazdów siedziałem z tyłu jako obserwator i nagle własnym oczom nie uwierzyłem: nasz samochód wyprzedziło lewe koło… naszej własnej armaty! Ciężki, stalowy element oblany gumą pędził samotnie przez jakieś 250 metrów, zanim wpadł do rowu. Całe szczęście, że droga była pusta. 

Nieodłącznym elementem poligonów były szkolenia polityczne. W 1984 roku, już po stanie wojennym, zajęcia prowadził pewien sierżant. Zaczął nam opowiadać niestworzone historie o tym, jakoby „Solidarność” podczas strajków więziła działaczy partyjnych w kontenerach, bito ich i głodzono. Nie wiedział biedak, na kogo trafił. Chłopaki tak się na niego rozsierdzili, że o mało nie doszło do rękoczynów. Wybuchła wielka awantura. Wyjaśniliśmy oficerowi politycznemu, że jesteśmy stoczniowcami, braliśmy udział w strajkach w 1980 roku i później, więc takich bzdur słuchać nie będziemy. To była kompletna nieprawda – w Gdyni nic takiego nie miało miejsca. Ku naszej radości politrucy zrozumieli, że z portowcami i stoczniowcami nie wygrają na argumenty, i do końca poligonu dali nam spokój z „agitacją”. 

Moja przygoda z rezerwą dobiegła końca, gdy skończyłem 42 lata. Z ulgą oddałem mundur i plecak, dzięki czemu w piwnicy wreszcie zrobiło się luźniej. 

Obraz zawierający ubrania, osoba, na wolnym powietrzu, człowiek

Zawartość wygenerowana przez AI może być niepoprawna.

Fot. 24.  Zakopane 1976 r. Widok na skocznię narciarską (fot. ze zbiorów autora) 

Wczasy i urlopy 

W 1976 roku wybraliśmy się na wczasy lecznicze do Rabki. Odwiedziliśmy również Zakopane (fot. 24), wędrując po tatrzańskich szlakach, oraz zaliczyliśmy spływ Dunajcem z Czorsztyna do Szczawnicy (fot. 25). Wówczas zapora w Czorsztynie była dopiero w fazie budowy.  

Wykorzystałem tę okazję, by powędkować na Dunajcu na odcinku, który dziś znajduje się już pod lustrem zbiornika. Pamiętam, że padał deszcz, a mój kolega Maciej dzielnie trzymał nade mną parasol.  

 Fot. 25. Czorsztyn 1976 r. Spływ Dunajcem do Szczawnicy. (fot. ze zbiorów autora) 

Złowiłem dwa pstrągi potokowe, ale nie wiedziałem, jak je chwycić – na każdej rybie wisiało kilkanaście pijawek. Jak się później dowiedziałem od prezesa lokalnego koła, pijawki pojawiły się po zrzucie ścieków z garbarni, ale ryby po oczyszczeniu nadawały się do spożycia. Usmażyliśmy je w garnku, popijając popularnym wówczas koniakiem Skanderbeg. Smakowały wybornie. 

Każde wakacje wiązały się też z wyjazdami do moich rodziców. Czułem wewnętrzny obowiązek pomocy ojcu przy żniwach. Ponieważ nie mieliśmy samochodu, każda taka podróż była logistycznym wyzwaniem. Jechaliśmy pociągiem do Tucholi, obładowani bagażami niczym wielbłądy, a potem taksówką lub autobusem docieraliśmy na miejsce. Praca w polu – koszenie snopowiązałką (fot. 26), zwożenie zboża czy młócenie – była dla mnie czymś naturalnym, co miałem we krwi. 

Rok 1976 zapisał się w mojej pamięci także jako czas wielkich sukcesów sportowych. Z zapartym tchem śledziliśmy igrzyska w Montrealu i finał siatkówki, w którym nasi pokonali ZSRR 3:2. Jednak nic nie przebiło sensacyjnego zwycięstwa polskich hokeistów nad „Sborną” (6:4) podczas mistrzostw w Katowicach. Choć następnego dnia przegraliśmy wysoko z Czechosłowacją, to właśnie ten triumf nad Rosjanami wywołał w kraju prawdziwą euforię. A potem Olimpiada w Montrealu i pamiętny złoty medal w piłce siatkowej po zwycięstwie nad ZSSR 3:2 w setach. Był to wielki sukces pokonać Ruskich, jak to się mówiło – to było to. 

Ważne decyzje 

Obiecałem we wstępie, że opiszę czyny chwalebne i te, które chluby mi nie przynoszą. Do tych drugich zaliczam wstąpienie w szeregi PZPR. Namawiano mnie do tego od powrotu z wojska w 1969 roku. Długo się opierałem, drąc podsuwane mi deklaracje, ale w 1973 roku, po otrzymaniu mieszkania w trybie przyspieszonym, uległem argumentom, że „partia mi pomogła”. Nie byłem jednak aktywnym działaczem. Zamiast na czyny partyjne, wolałem chodzić na ryby lub do kościoła, co zresztą robiła większość moich kolegów z wydziału. Często żartowałem, że nasza organizacja przypomina rzodkiewki: z wierzchu czerwone, ale w środku białe. 

Kryzys nadszedł pod koniec 1979 roku. Jako członek egzekutywy wydziałowej miałem werbować nowych członków, by stocznia mogła pochwalić się sukcesem przed zbliżającym się zjazdem. Odmówiłem „kaperowania” ludzi, więc sekretarz wydziałowy Z. Brzeski, musiał robić to sam. Podczas jednego z posiedzeń, gdy kandydat miał już podpisać deklarację, zadałem mu pytanie o wysokość składek. Gdy usłyszał, że wynoszą one 1,5% zarobków (w jego przypadku ponad 100 zł), rzucił:  

To ja was pier…lę! Wolę dołożyć 45 złotych i kupić połówkę Żytniej. Porwał papiery i wyszedł. 

Niedługo potem, podczas rozliczenia w Komitecie Zakładowym, otwarcie powiedziałem sekretarzowi Zbigniewowi Biernatowi (późniejszemu prezydentowi Gdyni), że przy pustych półkach w sklepach i wysokich składkach nie mamy żadnych argumentów, by przyciągać ludzi. Biernat wpadł w furię, krzycząc o „budowaniu Polski przez 35 lat”.  

To był mój ostatni dzień w partii. Oddałem legitymację w grudniu 1979 roku. Tę decyzję „odpokutowałem” zawodowo przez kolejnych 12 lat – blokowano mi awanse i nagrody, ale nigdy nie żałowałem tego kroku. Jak to w życiu bywa błądzimy i czasem niechlubne uczynki leżą długo na sercu i wątrobie i zawsze jest dobrze się z nich rozliczyć. Lepiej późno niż wcale. Więc zająłem się swoim hobby.   

Moje hobby 

Moja największa pasja to wędkarstwo. Zacząłem łowić, mając zaledwie sześć lat i ta miłość do wody trwa do dzisiaj. Sezon zazwyczaj zaczynam w maju i kończę w październiku. Wędkarstwo to dla mnie coś więcej niż hobby – to sposób na wyłączenie się z trosk dnia codziennego. W kole wędkarskim wszyscy jesteśmy „kolegami po kiju”. Tu nikt nie zagląda w metrykę ani nie pyta o stanowisko. Zawsze pada to samo pytanie: „Jak biorą?”, na co najczęstszą odpowiedzią jest: „Dzisiaj nie biorą”. Wtedy zaczyna się szukanie przyczyn: a to ciśnienie spadło, a to faza księżyca nie ta albo wiatr się zmienił (zgodnie z porzekadłem: „Wiatr ze wschodu, ryba chodu”). Czasem jednak szczęście dopisuje i możemy pochwalić się pięknymi okazami. 

W Gdyni na ryby jeździłem w soboty lub niedziele. Wyruszałem bardzo wcześnie rano, by już o 13:00 być w domu z rodziną. Często towarzyszył mi Edward Kuligowski, majster kowali z mojego wydziału i niedościgniony wzór w łapaniu pstrągów. To od niego uczyłem się kunsztu. Pamiętam naszą podróż pociągiem na rzekę Łebę. Edek zapytał mnie wtedy, gdzie uczyłem się łowić. Gdy usłyszał, że na Kamionce w Teklanowie, aż krzyknął z zaskoczenia – okazało się, że on również wychował się nad Kamionką, tyle że w Kamienicy koło Gostycyna, zaledwie 20 kilometrów dalej. Poznałem później także jego brata Wiktora, organistę i zapalonego wędkarza, z którym niejednokrotnie wyprawialiśmy się na pstrągi w dorzeczu Brdy. 

W tym czasie powoli urządzaliśmy nasze mieszkanie. Aby sprostać kosztom i rosnącym potrzebom dzieci, brałem liczne nadgodziny. Sytuacja materialna z lekka się poprawiała, ale wymagało to ogromnego wysiłku. Pamiętając o rodzicach ciężko pracujących na roli, co roku odwiedzaliśmy ich na wsi. Letni urlop zawsze planowałem tak, by pomóc ojcu przy żniwach, a jesienią wpadałem na tydzień, by wesprzeć rodzinę przy wykopkach. Było to dla nas niczym pospolite ruszenie. Ja, wierny swojej pasji, skoro świt „moczyłem kij” w Kamionce, by złowić szczupaka lub pstrąga (fot. 27), ale gdy tylko rodzina ruszała w pole, byłem pierwszy w gotowości do pracy. 

Nigdy nie dawałem się też namówić na pochody pierwszomajowe. Mój „pochód” odbywał się zawsze nad rzeką, z wędką w ręku. Tylko kilka razy zrobiłem wyjątek dla dzieci, które koniecznie chciały zobaczyć uroczystości. Podobnie było z pracą w niedzielę – od czasów wojska był to dla mnie dzień święty. Moją stałą i prawdziwą wymówką był kościół. Nawet gdy kierownictwo próbowało grać na moich ambicjach, twierdząc, że bez mojej brygady nie zdamy statku w terminie, pozostawałem nieugięty. 

Moja pozycja zawodowa w stoczni i portach rosła. W latach 1987–1991, ze względu na niskie koszty pracy w Polsce, mieliśmy ogrom zleceń remontowych, także od firm zagranicznych. Całe urlopy i wolne soboty poświęcałem na dodatkową pracę przy modyfikacjach statków typu ro-ro. Stałem się uznanym specjalistą i koordynatorem. Prowadziłem zespoły liczące nawet 60 osób. Często zapraszano mnie jako doradcę do najbardziej skomplikowanych zadań, których inni nie potrafili ugryźć. Moje nazwisko stało się gwarancją rzetelności. Ceną tego sukcesu był chroniczny brak czasu dla najbliższych – w domu bywałem gościem, a jedyną odskocznią pozostawały rzadkie wizyty u rodziny na wsi. 

BUDOWA NOWYCH TYPÓW STATKÓW   

Nowe statki 

W stoczni rozpoczęliśmy budowę pierwszego samochodowca (B-487) oraz gazowców (B-550) przeznaczonych do przewozu skroplonego gazu w czterech zbiornikach o pojemności 75 000 m3. Na gazowcach moja brygada montowała fundamenty pod wielkie skraplacze gazu, pompy ładunkowe oraz urządzenia kotwiczne. Ruszyła też budowa statków typu ro-ro (B-484) z potężnymi, skośnymi rampami rufowymi typu Jumbo o wadze 350 ton każda. Nasza brygada montowała na nich zawiasy głównej rampy, rampy zjazdowe oraz pokrywy łamane i wewnętrzne. 

Szczególnym wyzwaniem były zawiasy rampy Jumbo. Ich sworznie miały średnicę 25 cm i ważyły ponad 150 kg. Wykonano je z blach o grubości 120 mm – były to najgrubsze blachy walcowane wówczas w hucie Batory na Śląsku. Przy ich spawaniu po raz pierwszy musieliśmy stosować wstępne podgrzewanie materiału do temperatury około 150°C. Do kontroli ciepła używaliśmy specjalnych kredek termostatycznych zakupionych przez stocznię. Jako ciekawostkę dodam, że spoiny łączące te zawiasy z konstrukcją statku nakładano wielokrotnie – łącznie wykonano aż 51 przejść elektrodą, by pospawać zawias tylko z jednej strony! Prace prowadzili jednocześnie dwaj spawacze po obu stronach elementu. 

Oprócz tego montowaliśmy rampy zjazdowe (o wadze 130 ton) łączące pokłady P-3, P-2 i P-1 na statku B-484 (fot. 28). Po zamknięciu stanowiły one szczelną część pokładu załadowczego.  

Instalowaliśmy także pokrywy łamane oraz pokrywy wewnętrzne proste. Te ostatnie, zamykane siłownikami hydraulicznymi, musiały charakteryzować się ogromną wytrzymałością, gdyż po nich odbywał się transport kolejnych ładunków. Na fot. 29 przedstawiono pokrywę łamaną przykrywająca zjazd z P-2 na P-1 na statku B-484 szczelnie przykrywająca pokład. 

Pokrywy wewnętrzne proste montowane na zawiasach, zamykające dostęp do niższych pokładów załadowczych. Gdy ten niższy pokład był załadowany, takie pokrywy zamykało się za pomocą siłowników hydraulicznych i wówczas one stanowiły fragment pokładu ładunkowego, na którym ustawiano kolejne ładunki. Widać z powyższego, że te pokrywy musiały być ciężkie i b. wytrzymałe. 

Dobrze wspominam Głównego Technologa Budowy Statku Edmunda Pióra na B-484 oraz B-562 na których pracowała moja brygada.  Inżynier Piór był bardzo dociekliwym technologiem, nie zadowalała go informacja z biura budowy o problemach, które się pojawiały.  Przychodził na statek i dowiadywał się u brygadzistów lub monterów o problemie. Zawsze była dyskusja, co by można zrobić, by było taniej, lepiej, bezpieczniej i technicznie poprawnie.  Jak wspomniałem, w brygadach na naszym wydziale średnio było 8-14  monterów. W grupie mistrzowskiej przeważnie były dwie lub trzy brygady monterów i jedna brygada spawaczy. Przeważnie brygada pracowała na jednym statku, a czasem na kilku w zależności od wielkości prac na urządzeniach. Wyposażać statek w urządzenia zaczynaliśmy w suchym doku, a czasem na placu montażu już w sekcjach. Koordynatorem prac w suchym doku i na placu był Budowniczy Kadłuba, który nadzorował i pilnował dotrzymywania terminów wstawiania poszczególnych sekcji i urządzeń.   

Od momentu położenia stępki statku w doku zaczynało pracę Biuro Budowy Statku. Najpierw powoływany był Kierownik Biura Budowy. Po nim budowniczy siłowni a potem w miarę przyrostu konstrukcji statku w doku mianowani byli budowniczowie innych rejonów (np. zbiorników dennych, przestrzeni ładunkowych – na statkach o poziomym systemie załadunku, nadbudówki i pokładu zewnętrznego itp).  

Planowanie dźwigów 

Największą bolączką organizacyjną wszystkich stoczniowców, którzy pracowali na placach montażu i w dokach był dostęp do dźwigów, które mimo że pracowały czasem przez 24 godziny, były trudno dostępne, tak duże było na nie zapotrzebowanie. Dlatego jeden raz w tygodniu jeden z mistrzów prowadzących z każdego wydziału realizujących prace w tym obszarze, chodził na naradę, na której odbywało się planowanie pracy urządzeń dźwigowych, formalnie należących do wydziału K-3. Chętnych i potrzeb transportowych związanych z wykorzystaniem urządzeń dźwigowych było znacznie więcej niż możliwości. Często planowało się dwie godziny pracy dźwigu a dostawało się jedną godzinę lub mniej. Rozjemcą w tych sprawach na planowaniu był Budowniczy Kadłuba lub zastępca kierownika Wydziału K-3. 

W latach osiemdziesiątych był to Stanisław Żebrowski, który doskonale orientował się kto i w jakiej kolejno dostanie dźwig. Każdy chciał otrzymać dźwig w godzinach pierwszej lub początku drugiej zmiany. Ile razy przychodziliśmy w godzinach nocnych tylko po to, aby przez godzinę lub dwie wstawić potrzebne do montażu elementy lub urządzenia. 

Zasadą było, iż do dnia wodowania statku wstawiano na statek wszystkie urządzenia, które wymagały ciężkich dźwigów lub suwnic bramowych. Dla mojego wydziału były to przede wszystkim ciężkie rampy rufowe, furty rufowe, ale też i pokrywy lukowe. Natomiast wszelkiego rodzaju pokrywy ramp wewnętrznych na samochodowcach wstawiano w czasie montażu poszczególnych bloków kadłubowych, bo w czasie montażu kolejnych bloków, były one już zasłonięte konstrukcjami dalszych części kadłuba. 

Ta konieczność wstawiania co cięższych urządzeń przed wodowaniem, wynikała z tego, że dźwigi portalowe obsługujące nabrzeża miały maksymalny udźwig do 16 ton. W skrajnych przypadkach niektóre urządzenia wstawiano na pokład za pomocą dźwigu pływającego o unosie 100 ton. Ale ten dźwig miał za małą wysokość i za krótki wysięg, by obsłużyć cały zakres prac na pokładach otwartych statków już zwodowanych. 

Biuro Budowy Statku 

 Biuro Budowy Statku (zwane popularnie „budą”) był to przenośny kontener, w którym mieściły się dwa pomieszczenia. Jedno malutkie, zajmujące około ¼ części tego kontenera. W tym pomieszczeniu zwykle w regałach znajdowała się dokumentacja projektowa Projektu Roboczego (PR) przede wszystkim dotyczącym wyposażenia statku. Z pomieszczenia na ogół korzystał Kierownik Biura Budowy i budowniczowie poszczególnych rejonów na statku. Drugie pomieszczenie zajmującego ¾ powierzchni tego kontenera służyło do prowadzenia narad, którymi „dowodził” Kierownik Biura Budowy. Uczestnicy narady siedzieli po dwóch stronach długiego stołu. Z reguły uczestników bywało do 20 osób.  

Najważniejszą „bronią” Kierownika Biura Budowy był jeden z dwóch telefonów ustawionych na tym stole. Z telefonu tego na ogół korzystał Kierownik Biura Budowy. Był to telefon dyspozytorski, bez tarczy. Podniesienie słuchawki w Biurze Budowy odbierał Główny Dyspozytor Stoczni i na żądanie Kierownika łączył bezpośrednio – natychmiast np. z Dyrektorem Produkcji lub też z kierownikiem Wydziału wtedy, gdy konkretny kierownik oddziału nie dotrzymywał uzgodnionych terminów realizacji zadań. Wówczas wystarczyło jedno słowo kierownika Biura Budowy, iż konkretnego pracownika, „podpadziochę” nie chce widzieć do końca budowy na tym statku. Kierownik Wydziału musiał wyznaczyć innego kierownika Oddziału do prowadzenia prac swojego Wydziału. Zbyt częste eliminowanie takich pracowników osłabiało pozycje kierownika wydziału, zatem i on mógł zostać odwołany ze stanowiska! Wszyscy uczestnicy prac mieli świadomość jak działała ta broń! 

  Drugi telefon stojący na tym długim stole był połączony z stoczniową centralą telefoniczna na 2.000 numerów. Z tego telefonu czynnego cała dobę, drogą telefoniczną załatwiało się wszelkie sprawy wymagających natychmiastowych działań. 

Kierownikowi Budowy podlegali poszczególni budowniczowie: Budowniczy pokładu, Budowniczy siłowni, Budowniczy nadbudówki, w zależności od rodzaju statków było ich więcej np. na tankowcach i gazowcach. Budowniczy budowy zbiorników. Ale najważniejszym budowniczym był Harmonogram Budowy Statku z terminami zdawania poszczególnych rejonów i urządzeń.  

Budowniczowie byli koordynatorami prac i pilnowali planu zdawania poszczególnych elementów statku dla armatora i Towarzystw Ubezpieczeniowych, pod nadzorem których statki te były budowane (DNV, ABS, PRS, BV). Prace zdawcze dotyczyły na ogół poszczególnych maszyn, mechanizmów i urządzeń a także systemów rurociągowych, elektrycznych, systemów automatyki okrętowej, czy też elektrycznych systemów sterujących. Budowniczowie koordynowali te prace, ustalając kolejność zdarzeń tak, by możliwie bez zakłóceń wszystkie prace posuwały się naprzód, by dochować ustalonych terminów zakończenia prób na uwięzi i by wreszcie statek mógł wyjść w próby morskie. 

 Codziennie o 9.00 odbywały się ,,operatywki”. Omawiano postęp prac, rozliczano z terminów realizacji prac wszystkie wydziały, rozliczano terminy dostaw braków materiałowych, rozliczano tempo prac firm kooperujących ze stocznią (były to firmy krajowe, a w niektórych przypadkach i zagraniczne).  Każdy poślizg zdawań opóźniał wejście na realizację następnych prac. Uczestniczyli w operatywkach mistrzowie prowadzący poszczególnych wydziałów lub kierownicy oddziałów, konstruktorzy, technolodzy, zaopatrzeniowcy i Główny Technolog Budowy Statku. Dobrym pomysłem było wprowadzenie Książki „KUK” tj.  Książki Uwag Konstrukcyjnych. Książka ta leżała na stole w biurze budowy, gdzie wpisywano: wszelkie uwagi, kolizje urządzeń z rurami z torami kablowymi, błędy rysunkowe, określano miejsce kolizji, numer rysunku i do kogo się zwracano, o wyjaśnienie problemu oraz wpisującego uwagę mistrza lub brygadzisty wraz z numerem telefonu i wydziałem. Jeśli wpisano kolizję do godz. 9:00 to odpowiedź musiała być dnia następnego, też do godz. 9:00. 

Przez lata pracy pracowaliśmy z wieloma budowniczymi, jednych lubiliśmy bardziej z innymi współpracowało się mniej entuzjastycznie. Przez ponad 18 lat mojej pracy na wielu statkach jako brygadzista współpracowałem z wieloma z nich. Przez te wszystkie lata na tych stanowiskach przewinęło się dużo budowniczych i kierowników budowy.  Niektórzy z nich po wieloletniej pracy jako kierownicy Biur budowy awansowali na stanowiska Szefów Produkcji lub Dyrektorów Stoczni. Wspomnę kilka nazwisk, które zapamiętałem. Bardzo lubiłem pracować z „Szalonym Władkiem” Władkiem Szczepkowskim (fot. 30), którego nie wszyscy lubili. 

Fot. 30. Kierownik Biura wielu budów Władysław Szczepkowski zwany „Szalonym Władkiem”, który był licencjonowanym płetwonurkiem i jednocześnie Prezesem Koła płetwonurków przy stoczni. (fot. udostępniona przez Wł. Szczepkowskiego)  

 Dla Władka nie było problemu, którego się nie da rozwiązać, aby zdać poszczególny rejon lub urządzenie. Wymienię tych Kierowników Biura Budowy i Budowniczych, których pamiętam od lat siedemdziesiątych do dziewięćdziesiątych: Cwynar Ludwik, Lubelski Adam, Kamiński Witold (kolega po kiju wędkarz jak ja), Baczyński Bolesław, Dzięgiel Ryszard, Herman Aleksander, Noske Zygmunt, Florek Edward (kolega szkolny), Rembalski Jan, Żebrowski Stanisław, Maliszewski Włodzimierz, Spisak Henryk, Nowakowski Zbigniew, Matyka Ryszard, Banach Bogdan i inni.  To z nimi najczęściej budowaliśmy statki. Chyba nie odkryje „Ameryki” jeśli stwierdzę, że ta droga awansu poprzez środowisko produkcji wykreowała ludzi wybitnie zdolnych, którzy zajmując (po awansie) wysokie stanowiska w zarządzaniu produkcją w stoczni rozumieli tę produkcję jak mało kto! I to była cała nadzwyczajna siła organizacyjna stoczni jaką pamiętam!  

Samochodowce 

Budowaliśmy w stoczni też dwa duże statki do przewozu samochodów (były to statki o symbolu budowy B-487), w których mieściło się po 6 tysięcy samochodów osobowych na 12 pokładach. Co drugi lub trzeci pokład był stały a pomiędzy nimi znajdowały się pokłady podnoszone, pojedyncze lub podwójne. Konstrukcja tych pokładów, wykonywanych w stoczni oparta był a na licencji fińskiej firmy „NAVIRE”. Te ruchome pokłady podnoszono za pomocą hydrauliki siłowej wtedy, gdy transportowano ładunki wielko gabarytowe, wysokie, w tym samochody ciężarowe, autobusy, kontenery, naczepy samochodowe i inne). Rampy wewnętrzne, pokrywy i zjazdy i rampy rufowe były na licencji Mac Gregor. Powierzchnia ładunkowa każdego pokładu to 32 x 200 m na jednym pokładzie znajdowało się 12 pokładów unoszonych. Trzeba przyznać, iż stocznia umiała się wznieść na wyżyny techniczno – technologiczne, by zbudować ten niezwykle skomplikowany statek.  

Na podnoszonych pokładach samochodowych pojedynczych lub podwójnych, mieściło się 12 paneli ruchomych o wymiarach 16-18 m długich i szerokich na 32 m podnoszonych za pomocą 8 lin równo rozmieszczonych, podczepionych do siłowników hydraulicznych. Wszystko co związane było z techniką podnoszenia i opuszczania tych pokładów, stanowiło szczyt światowej techniki w zakresie napędów hydraulicznych (pomijając chyba tylko samoloty). To wówczas przekonano się w stoczni jakie problemy może spowodować brak czystości wewnątrz rur systemów hydrauliki napędzających ten skomplikowany system. Rozpoznając ten problem określono wymagany stopień czystości, określono zasady płukania tych systemów i dobrano stopniowanie siatek filtracyjnych na filtrach technologicznych zainstalowanych w czasie płukania rur. W końcu stocznia zakupiła specjalne agregaty do płukania systemów hydraulicznych, których producentem była polska, prywatna firma, założona prze byłego pracownika stoczni z TK.  

W tym czasie stocznia budowała dużo, różnorodnych typów statków.  Bywało, że przy nabrzeżach stało po 15 statków na wyposażeniu.  Ale w stoczni było też dużo wypadków przy pracy. Były lata, że w roku było 8 śmiertelnych wypadków – prawie jak w kopalni mówiliśmy. Wypadki były różne: pożary statków, upadki z rusztowań, utonięcia w kanale, urwanie się sekcji z dźwigów przez źle pospawane uchwyty transportowe itp. Po serii wypadków zaczęto dość rygorystycznie przestrzegać przepisy BHP i wprowadzono częste kontrole Państwowej Inspekcji Pracy, której wizyta wprowadzała popłoch w stoczni z jednej strony, z drugiej zaś zrozumiano, iż bezpieczeństwo pracowników, musi być najwyższym priorytetem. Te systematyczne prace, inwestycje w BHP spowodowało ograniczenie liczby wypadków, w tym i śmiertelnych.  

Na każdym statku, który opuszczał stocznię po zdaniu armatorowi, zawsze ktoś schował się na statku, aby uciec na zachód. Jednej trzeciej to się udawało. Przed wyjściem statku ze stoczni, po zdaniu dla armatora wchodziła na statek „czarna brygada”, byli to żołnierze z Brygady Wojsk Ochrony Pogranicza. Wchodziło ich na statek w zależności od wielkości statku 30 – 60 żołnierzy. Zaglądali wszędzie, a jak było trzeba to rozkręcali ściany i sufity. Zawsze kogoś wyciągali, uciekinierzy chowali się w różnych miejscach i jak się udało to wychodzili, poza wodami terytorialnymi i dostawali się na zachód. 

Niektórzy mocno ryzykowali. Z naszego wydziału uciekł pracownik, który ukrył się we wnęce w podstawie masztu dziobowego. Uciekinier działał w zmowie z kolegą, który zakręcił pokrywę masztu. Jeden z uciekinierów kazał się zakręcić w zapasowej śrubie napędowej, umieszczonej na specjalnym fundamencie na rufie statku. Ponieważ był to duży statek to i śruba miała duży otwór. 

Stożkowaty otwór był spasowany ze stożkiem wału śrubowego, którego mniejsza średnica wynosiła około 80 cm na dole i 90 cm ma górze. Otwór w śrubie miał wysokość około 1 metra. Śruba zapasowa była utrzymywana na wspomnianym fundamencie za pomocą grubego pręta, z jednej strony wspawanego w pokład. Górna część pręta była zakończona gwintem. Tak więc mocowanie śruby do fundamentu polegało na jej ułożeniu na nim, następnie na śrubę nakładało się tarczę stalową z otworem na środku do przejścia tego pręta. Na ten wystający ponad tą tarczę będącą pokrywą, nakładało się nakrętkę, dokręcało ją się dość mocno tak, by nie było luzu!  

Było to bardzo niewygodne miejsce dla uciekającego. Kiedy ten uciekinier (w żargonie marynarskim taki pasażer na gapę nazywał się „blindą”) wszedł w ten otwór, kolega z wydziału zakręcił pokrywę i zszedł ze statku. Uciekinier zaś czekał, aż statek odcumuje i wyjdzie w morze. Statek miał wyjść w morze wieczorem, a wyszedł na drugi dzień. Uciekinier liczył na to, że zgodnie z praktyką morską, gdy pozwoli się znaleźć na wodach międzynarodowych, lub na wodach terytorialnych innego państwa, bądź też w obcym porcie – to pozwolenie na odnalezienie blindy polegało na stukaniu przez uciekiniera w stal, tak długo, aż ktoś z załogi odkryje to pukanie i po zlokalizowaniu jego miejsca ukrycia odkręcą właz i pozwolą mu wyjść z kryjówki. W tym konkretnym przypadku uciekinier miał wyjątkowego pecha. Statek, wieczorem wyszedł ze stoczni, ale zatrzymał się na redzie portu Gdynia, bo zdarzyła się awaria w siłowni. Więc silnik zatrzymano i statek stanął na kotwicy. O Sytuacji nie wiedział uciekinier. Gdy uznał, że jest po za obszarem Polskich wód terytorialnych zaczął stukać. Załoga, gdy zorientowała się, że ma na pokładzie Blindę zlokalizowała go i odkręciła pokrywę śruby zapasowej. Gdy go wyciągnęli, uciekinier był w bardzo złym stanie psychicznymi, nie wiedział co się dzieje, był zsikamy i brudny.  

Na drugim samochodowcu, czarna brygada wyciągnęła z różnych zakamarków – „oczko” 21 uciekinierów, na poprzednim samochodowcu było 15 ‘tylko” złapanych, a ilu się udało uciec tego nie wie nikt. Trzeba zaznaczyć, iż załoga statku, a szczególnie kapitan miała z tytułu znalezienia Blindziarzy na statku spore kłopoty.   Były śledztwa. Bywało i tak, że armator musiał pokrywać koszty pobytu uciekinierów w hotelach tak długo, aż biura imigracyjne nie zakończyły swoich procedur w celu unormowania statusu uciekiniera. 

Promy Stena Line 

Na początku 1980 roku Stocznia im. Komuny Paryskiej w Gdyni rozpoczęła budowę nowoczesnych promów pasażersko-samochodowych dla szwedzkiego armatora Stena Line. Pierwotnie plan zakładał budowę czterech jednostek: dwóch w Gdyni i dwóch w Gdańsku. Do momentu wprowadzenia stanu wojennego prace postępowały zgodnie z harmonogramem. Później jednak budowa nabrała charakteru politycznego – odbiory techniczne stały się narzędziem nacisku ze strony armatora.  

Szwedzi zaczęli kwestionować niemal każdy element wykończenia  

Na przykład schody wewnętrzne: wysokość stopni była w kontrakcie 150 ±1 mm, co było trudne do uzyskania. Na przykład, gdy w segmencie z dziesięcioma  stopniami ,jeden stopień miał wymiar odbiegający od tolerancji cały segment nie był akceptowany. Jakie znaczenie miał w tym przypadku 1 milimetr poza tolerancją, kiedy na te stopnie przychodziła odpowiednio gruba warstwa betonu i izolacji.  

Inny przykład to balustrady i barierki: było tego na statku około dwóch kilometrów. Na naszym wydziale wykonywaliśmy segmenty balustrad o długości 6 m, a pionowe szczeble (rurki o średnicy 16 mm były co 100 mm). I tutaj był też 1 milimetr tolerancji. Jeśli na segmencie, gdzie było 60 szczebli-rurek, a na jednym przekraczało 1 mm, to dla armatora był to złom i nie akceptował tego. Było to czepianie się armatora, aby nie odebrać i utrudnić nam pracę ze wszystkich sił. Ale tak właśnie podpisano kontrakt, zaś armator wymagał tego, co podpisane w kontrakcie. I tak było ze wszystkimi pracami.  Kilka razy przerywano budowę tego statku. Ostatecznie statek przekazano z pięcioletnim opóźnieniem! 

Wszyscy w stoczni starali się dociec, co było tego przyczyną. Sprawa była niezwykle głośna i bardzo nośna. Ja też przysłuchiwałem się różnym dyskusjom w tym również w Biurach Budowy. W każdym razie z tych zasłyszanych opowieści rodził się ponury obraz stanu polskich kadr na różnych szczeblach decyzyjnych.  

Przede wszystkim strona polska, a więc Centrala Handlu Zagranicznego CENTROMOR w Gdańsku i przedstawiciele Stoczni Szczecińskiej, nie przeczytali kontraktu w tej części, gdzie były określone wymagania techniczne odnoszące się do konstrukcji całego statku. Trzeba dodać, iż pierwotnie te cztery statki miano zbudować w Szczecinie. 

Gdy co roztropniejsi i znający się na technice budowy okrętów inżynierowie ze Szczecina przeczytali wymagania techniczne, to aż złapali się za głowy! Takich wymagań nie spełni żadna stocznia na świecie! Więc poszły naciski na sfery polityczne w Warszawie. Najprawdopodobniej załatwił to przedstawiciel stoczni w Szczecinie, który był wysoko umocowany w strukturach KC PZPR. To on uratował stocznię w Szczecinie w ten sposób, iż ministerstwo poleciło przekazać budowę tych promów do Gdyni i Gdańska. Argumentem przedstawianym w Warszawie były podobno za długie kadłuby tych promów, ale gdy podpisywali kontrakt, to wtedy za długie nie były! 

Początkowo budowa ta w Gdyni szła co prawda z oporami, ale do roku 1981 prace posuwały się naprzód. Gdy konstrukcja kadłuba zaczęła rosnąć ku górze, zaczęły pojawiać się problemy z wymaganiami dotyczącymi  prostoliniowości blach w części mieszkalnej statku. Armator żądał, by burty w tym rejonie kadłuba były tak gładkie, jak karoseria w samochodach osobowych! Zajrzano ponownie do sformułowań kontraktowych, a tam rzeczywiście były takie wymagania. I to pod nimi podpisali się panowie z Centromoru i Stoczni w Szczecinie. Takich matołów mieliśmy w tych instytucjach, którzy pojechali podpisywać kontrakt. W Polsce tak właśnie było. Jechali wysoko postawieni politycy, zamiast tych co mają pojęcie, co się ma podpisać. Stoczniowcy dosłownie wyłazili ze skóry, by spełnić te oczekiwania. Próby zmiany zapisów kontraktowych nie powiodły się. Armator żądał tego, co było podpisane w kontrakcie i już. 

Armator Stena Line nie akceptował pokładów samochodowych i ścianek nadbudówki prostowanych metodą tradycyjną (podgrzanie blachy punktowe spęczenie nagrzanego miejsca poprzez uderzenie młotem kilkakrotne) co po ostygnięciu powodowało naciąganie blachy w polach międzywręgowych. Na cienkich blachach po tych nagrzaniach i uderzeniach młotem pozostawała powierzchnia nierówna (jak kowale mówili wrzody).  

Bezudarowe prostowanie pokładów 

Zdecydowano się na prostowanie tych blach na metodę francuską (bezudarowe prostowanie cienkich blach do 8 mm).  Stocznia zwróciła się do Politechniki Gdańskiej i do Ośrodka Doskonalenia Kadr w Gdańsku o przeszkolenie pracowników w zakresie prostowania konstrukcji cienkościennych kadłubów stalowych. Prof. Borzęcki z zespołem przeprowadzili szkolenie teoretyczne i praktyczne na nadbudówce statku, które ukończyłem w 1982 roku (fot. 31). 

Palniki były specjalnej konstrukcji. Trzy i pięciodyszowe z ramką chłodzącą zamontowaną dookoła i pomiędzy dyszami palników. Ramka to rurka pospawana w prostokąt w zależności, ile dysz 120 x100 mm o 10 mm średnicy z otworami na wodę 0,3 mm co 15 mm. Do ramki zamocowane były  kółka z regulacją wysokości palnika od blachy i przyspawana rączka (rurka ok. 1,5m długości), aby kowal mógł swobodnie prowadzić palnik po pokładzie, a także zawory regulujące dopływ wody i przewody acetylenowo tlenowe z zaworami. Po wykonaniu pierwszego prostowania blach tą metodą armator wstępnie akceptował pokłady i ścianki nadbudówki.  

Niestety skutkiem nadmiernego grzania nadbudówki najpierw metodą tradycyjną, a potem metodą bezudarową wygięło prom po długości w ,,banana”. Nie było innego wyjścia tylko przepalono nadbudówkę po szerokości w środku długości statku.  W górnej części powstała szczelina kilkunastu milimetrowa po wyprostowaniu się promu. Po całej szerokości wspawano odpowiednią wstawkę kadłubową i w ten sposób zlikwidowano „banana”. 

Po pięciu latach budowy tych statków, wskutek wcześniej wspomnianych problemów przerwano ich budowę.  Pierwszy statek dokończyła firma szwedzko – polska pod nazwą DORA. W firmie tej pojawili się pracownicy z dalekiego wschodu, przede wszystkim Filipińczycy, którzy wykonując tą samą pracę co my, wykonywali ją gorzej niż my (chodziliśmy z zainteresowaniem podpatrywać ich pracę) i stwierdziliśmy, iż ci sami szwedzcy odbiorcy odbierali te gorzej wykonywane prace od naszych. Widocznie szwedzkie kierownictwo firmy DORA miało za zadanie skończyć budowę tego statku i zaprzestać swoich gier odbiorowo – politycznych.   W końcu statek zdano z pięcioletnim opóźnieniem.  

Kadłub drugiego statku ze znacznym zakresem wyposażenia – przede wszystkim w siłowni sprzedano najpierw armatorowi z Norwegii. Armator ten rozpisał przetarg na dokończenie budowy w stoczniach europejskich, ale na zaproponowane warunki nikt nie chciał się zgodzić. Zatem armator norweski sprzedał ten statek armatorowi greckiemu. W Grecji tą budowę zakończono korzystając z nadzoru pracowników ze stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni. Na tych promach po raz pierwszy montowaliśmy drzwi dziobowe otwierane na boki (fot. 32). Pracę ta wykonaliśmy ku zadowoleniu armatora. 

Statki Ro-Ro 

Urządzenia Ro-Ro fascynowały mnie swoją różnorodnością. Rampy rufowe typu Jumbo, rampy dziobowe, boczne, wewnętrzne, a także windy między pokładami – każda jednostka, czy to prom pasażerski, czy samochodowiec, była dla nas nową lekcją montażu. Montowaliśmy również pokłady samochodowe z napędem linowym lub nożycowym 

Urządzenia Ro-Ro były to ciekawe i różnorodne urządzenia pod względem konstrukcji, wielkości, ciężaru jak; rampy rufowe proste lub skośne trzyczęściowe typu Jumbo, rampy dziobowe, drzwi dziobowe otwierane, rampy boczne rampy wewnętrzne wjazdowe i zjazdowe na różne pokłady. Były też drzwi różnego rodzaju, grodziowe i pasażerskie oraz podnośniki (windy) między pokładami.  

Montowaliśmy wiele rodzajów pokładów samochodowych pojedynczych i podwójnych z hydraulicznym napędem linowym. Oraz podnoszonych za pomocą podnośnika samochodowego nożycowego. Każdy następny statek Ro-Ro, prom pasażerski, czy samochodowiec to była kolejna nauka montażu tych urządzeń. 

Był 1985 rok w stoczni miałem wypadek w piątek na sam koniec pracy. Wówczas budowaliśmy pierwszy statek Ro-Ro dla Polski ,,Żerań”, była to seria pięciu statków dla gdyńskiego PLO o symbolu budowy B-488. Montowaliśmy osprzęt na pokrywie nad podnośnikiem 50 ton z P-3 na P-2. Trasowałem miejsca montażu poszczególnych elementów. Zbliżał się koniec pracy i mój pracownik Janek Dębiński mówi do mnie.  

Majster starczy na dziś?  

A ja do niego:  

Wytrasuję jeszcze na poniedziałek zanim rano przyjdę będziecie mieli co robić.  

W pewnej chwili cofając się zapomniałem o wejściu i drabinie na rusztowanie, na którym byłem. Wpadłem w otwór mocno zbiłem sobie żebra pod lewą ręką oraz zbiłem i wykręciłem w kolanie prawą nogę. Pewnie na moment straciłem przytomność. Gdy się obudziłem to nie mogłem złapać powietrza. Gdy doszedłem do siebie zawołałem Janka z kolegami załatwili jakiś wózek elektryczny i zawieźli mnie do przychodni stoczniowej. Tam zawieziono mnie na pogotowie do Gdyni, bo to było już w piątek po pracy. Miałem żebra poobijane obandażowaną klatkę piersiową i nogę w gipsie. Przebywałem 36 dni na zwolnieniu lekarskim. Wniosek z tego ,,spiesz się powoli” albo ,,co masz zrobić dzisiaj, zrób jutro”. 

Po „Żeraniu” były następne statki z tej serii: Tychy, Dębica, Chodzież i Włocławek. Moja brygada na wszystkich statkach tej serii montowała rampę rufową, podnośnik samochodowy 50 tonowy z pokładu trzeciego na drugi, pokrywę nad podnośnikiem i urządzenia kotwiczne.  

Były to pierwsze urządzenia Ro-Ro sterowane elektroniką firmy Fińskiej Navire, przedstawicielem, który prowadził rozruch był mój przyszły szef w firmie Mac Gregor-Nawire mgr inż. Romuald Tomaszewski. Urządzenia hydrauliczne, agregat hydrauliczny, bloki zaworowe i rurociągi montowała brygada Zygmunta Ruchaja z wydziału W-1. Często razem pracowały nasze brygady na pokrywach lukowych i prowadziliśmy rozruch pokryw i urządzeń,  np. na statkach 523/ 1-13 oraz 521/1-3 i wiele innych.  Na statku 488/1 „Żerań” dużo nerwów, potu i cierpliwości kosztowała nas regulacja działania podnośnika 50 tonowego, a w szczególności przedstawiciela Navire, którym był wówczas R. Tomaszewski. Skutkiem czego było wypalanie dużej liczby papierosów, które jeszcze wtedy obydwaj paliliśmy. Przestaliśmy je palić od 1987 roku. Już w tym czasie Romuald Tomaszewski planował założyć firmę w powiązaniu z Navire, ale wtedy w Polsce było to niemożliwe. Udało się to cztery lata później. 

W 1987 roku stocznia budowała dla ZSRR dok pływający ponad 200 m długości o udźwigu 29.000 ton (fot. 33). Nasza brygada montowała podtorza pod szyny dźwigów 15- i 10-tonowych, oraz szyny na podtorzach pod dwie nitki na jednej burcie. Była to precyzyjna robota szczególnie spawanie szyn. Szyny te do spawania ustawiano pod lekkim kątem do góry na styku, aby po spawaniu ostygnięciu spawu  była prosta. Szyny ustawiano z szczeliną 15 mm i spawało ją dwóch spawaczy elektrodami specjalnymi.  Gdy jeden spawacz kończył elektrodę zaczynał drugi, aby mogła wypływać cały czas gorąca szlaka. I tak aż do pełnego pospawania.  

Urządzenia kotwiczno-cumownicze   

Dla mnie najciekawszym urządzeniem było urządzenie kotwiczno-cumownicze (winda ta służyła do wciągania i wypuszczania łańcucha kotwicznego, oraz po wyłączeniu sprzęgła z koła łańcuchowego (orzecha) służyła też do naciągania lin cumowniczych na dziobie statku poprzez rolki kierunkowe. 

Na fundamentach zamontowanych przez wydział K-5, wydział W-1 montował i uruchamiał windę kotwiczno-cumowniczą.  Po jej uruchomieniu przystępowaliśmy do końcowego montażu łańcuchów kotwicznych z kotwicami. 

Miesiąc wcześniej rozkładaliśmy łańcuch kotwiczny na pontonie o dużej powierzchni. Na rogach pontonu położyliśmy kotwice i po kolei najpierw, krótki odcinek łańcucha z krętlikiem i ogniwem większym do szakli trzonu kotwicy. Następnie na pontonie układaliśmy najczęściej 15 przęseł łańcucha (zdarzały się także dłuższe) o długości 25 m, w celu połączenia tych przęseł rozbieralnymi ogniwami Kentera.  Po połączeniu łańcuchy malowano na czarno, a następnie markowano (malowano na biało) kolejne przęsła łańcucha. Łańcuchy montowane na burtach statku różniły się długością jednego przęsła (aby kotwice się nie spotkały po wypuszczeniu całego łańcucha z obu burt). Na końcu łańcucha był krótki odcinek z ogniwem bez poprzeczki, umożliwiające jego zamocowanie w zwalniaku łańcucha w komorze łańcuchowej.             

Przed wciągnięciem łańcuchów kotwicznych z pontonu, na statku montowaliśmy zwalniaki łańcucha na zewnętrznej stronie komory łańcuchowej. Zwalniak to skrzynia mocnej konstrukcji z pokrywą i przesuwnym klinem, na który wchodzi ostatnie ogniwo łańcucha. W razie potrzeby zwolnienia łańcucha po otwarciu pokrywy jednym uderzeniem młota 6-8 kg w czoło klina, który był zamocowany w pobliżu, wyczepiano łańcuch. Wstawialiśmy na statek stopery kotwiczne z fundamentami z 200 milimetrowym  zapasem na dopalenie do pokładu. Wstępnie ustawialiśmy stopery, zwracając uwagę na pochylenie stoperów do nabiegu łańcucha w kluzie i na nabieg na windę kotwiczną. Robiliśmy to za pomocą linki z ciężarkiem wypuszczonym przez kluzę kotwiczną. 

Po wstępnym dopaleniu fundamentów stopera,  ponownym ustawieniu oraz punktowym pospawaniu do pokładu, wstawialiśmy ostatnie luźne przęsło łańcucha na statek. Gdy winda kotwiczna była uruchomiona dźwigiem chwytaliśmy w jednej trzeciej długości ostatnie przęsło niepołączone do łańcucha. Dłuższą część przekładaliśmy przez stoper i wpuszczaliśmy do kluzy. Drugą część łańcucha kładliśmy na orzech windy, zwracając uwagę, aby ogniwo łączące Kentera na orzechu windy było ustawione pionowo i wpuszczaliśmy resztę łańcucha do komory łańcuchowej. Taki sposób wciągania i montażu końcówki łańcucha, który był moim pomysłem, był bezpieczny i łatwy. Wcześniej wciągano łańcuch przez kluzę z pontonu dźwigiem, przekładano gruby pręt przez ogniwo i opierano o kołnierz kluzy, potem przekładano go przez stoper i nakładano na orzech. Było to bardzo pracochłonne i niebezpieczne zajęcie. 

Manewrując windą, przechwytywaliśmy w komorze łańcuchowej ostatnie ogniwo z tego przęsła i zaczepialiśmy w zwalniaku zabezpieczając klinem wchodzącym w pokrywę zamykającą skrzynię zwalniaka. Następnie wypuszczaliśmy drugą stronę łańcucha na ponton i podłączaliśmy kolejno łańcuchy z prawej i lewej burty i wciągaliśmy na statek, zwracając uwagę na układanie się łańcucha: na orzechu windy w komorze łańcuchowej, na stoperze kotwicznym oraz w kluzie.  

Po wciągnięciu i dociągnięciu kotwic sprawdzaliśmy przyleganie łap kotwic do burty. Stosowaliśmy zasadę, że kotwica powinna przylegać do burty trzema punktami, to znaczy: obydwie łapy do burty, pięta ruchowej części łap do dolnej części kołnierza kluzy i trzon kotwicy do górnej części kołnierza kluzy. Natomiast górna część trzonu kotwicy z szeklą nie mogła dotykać kluzy, gdyż mogłaby się kotwica zakleszczyć i pozostać w kluzie. Zdarzył mi się taki przypadek na jednym ze statków, gdzie musieliśmy wypychać zaklinowaną kotwicę 100-tonowym podnośnikiem. Potem następowało dokładniejsze ustawienie i ponowne dopalenie stopera do pokładu. Nieraz wymagało to kilku podejść. Kompletną część urządzenia kotwicznego, poprzez które łańcuch kotwiczny jest „wpuszczany do kluzy kotwicznej” przedstawiono na fot. 34.  

Widoczny na zdjęciu czarny pierścień stanowił górną część kluzy kotwicznej, wspawanej w pokład, na którym stoi winda kotwiczno-cumownicza. Z tyłu widoczny jest fundament samej windy. Łańcuch jest utrzymywany w położeniu spoczynkowym przez zaczep (pazur), który utrzymuje ciężar kotwicy i ciężar tego fragmentu łańcucha, który jest przyczepiony do kotwicy. Przygotowanie kotwicy do jej wypuszczenia z kluzy zaczyna się od uruchomienia samej windy, następnie należy zwolnić zaczep łańcucha i usunąć go z nad łańcucha.  

Szczękowy stoper kotwiczny wymagał regulacji podkładkami, tak aby po dociągnięciu kotwicy było max 5 mm luzu między szczękami a ogniwem łańcucha.  Zawsze to był ,,Totolotek” . Zdarzyło mi się, że jeden fundament stopera dorabialiśmy, bo się zdarzyło tak jak w stoczniowym przysłowiu ,,trzy razy dopalał i jeszcze za krótkie”. Urządzenie kotwiczne to ciężka praca, gdyż jedna burta nie była podobna do drugiej w ustawieniu stopera czy przylegania do burty. Kotwica z jednej strony przylegała do burty a z drugiej tylko jedną łapą i trzeba było coś wymyśleć niespodzianek było bez liku.  Dlatego ustawienie stopera kotwicznego było najważniejsze. 

Podczas prób rzucania kotwicy, było dużo hałasu i odczuwało się drgania statku. Czasem te próby trwały i miesiąc, bo łańcuch przekręcał się na stoperze, a czasem także na windzie kotwicznej lub trzon kotwicy dolegał do kluzy wszystko to zależało od wycentrowania stopera kotwicznego.  

Rzucanie kotwicy było bardzo odpowiedzialne dla operatora nie każdy chciał to robić. Gdy nasza brygada montowała urządzenie kotwiczne ja zawsze operowałem pokrętłem hamulca tarczowego lub manetką hamulca hydraulicznego przy rzucaniu kotwicy. Nie raz koledzy z innych brygad mówili, ile będziecie jeszcze hałasować tą kotwicą przecież to tylko pospawać stoper, wciągnąć łańcuch i gotowe. Ale to nie było takie proste. 

Zdarzyła mi się niezgodna z BHP sytuacja, której nie radzę naśladować. Pewnego razu przy wciąganiu łańcucha z pontonu coś się zablokowało. Koledzy poinformowali mnie, że coś się zacięło i winda kotwiczna zatrzymała się. Aby sprawdzić, co się stało, należało szybko dostać się z pontonu, na którym przebywałem, na  dziób statku. Dojście na pokład dziobowy to była długa trasa, należało zejść z pontonu po nabrzeżu do trapu około 120 m, następnie wejść trapem około 100 stopni w górę i przejść po pokładzie najmniej 120 m (fot. 35).  

Więc zdecydowałem się zatem na szybkie wejście na statek, po ogniwach łańcucha kotwicznego wszedłem na rusztowanie, które było na wysokości wejścia łańcucha do kluzy, następnie po rusztowaniu na pokład. Jakie było zdziwienie kolegów, że już jestem na pokładzie. Dodam, że wchodząc po łańcuchu, but dokładnie wchodził w ogniwo i mogłem postawić go na poprzeczce ogniwa więc wejście było łatwe. Zabroniłem mówić o tym komukolwiek, ale gdzie tam, szybko się rozniósł po wydziale mój wyczyn i nie tylko. Jeśli ktoś pytał mnie o to, ja pytałem, czy widziałeś to? „Nie” odpowiadali ciekawscy i taka, też była moja odpowiedź: „nie”. 

Podczas prób morskich na głębokich wodach (min. 60 m) na polecenie kapitana statku dokonywano uruchomienia windy kotwicznej i za pomocą specjalnej manetki przy windzie dokonywano (bardzo ostrożnie i powoli) zwalniania hamulca taśmowego okalającego koło łańcuchowe w tej części, gdzie była bieżnia hamulca. Ciężar kotwicy i ciężar łańcucha zwisającego z windy w kierunku kotwicy uruchamiał ruch łańcucha, który zaczynał obracać kołem łańcuchowym windy. Ten ruch był bardzo niebezpieczny, bo ten olbrzymi ciężar (kotwica i przypięty do niej łańcuch) z wielką siłą chciał obracać to koło. Cała sztuka wypuszczania tego układu (kotwica + łańcuch) polegała na umiejętnym operowaniu manetką, by nie pozwolić na nadmierny wzrost prędkości tego obrotu, bo rozpędzenie się łańcucha było nie do zatrzymania!  

Było w stoczni i tak, iż marynarz obsługujący wypuszczanie łańcucha kotwicznego podczas prób morskich na statku B-484/1 za późno usiłował włączyć hamulec hydrauliczny, pędzącego łańcucha kotwicznego nie udało się zahamować! Efekt był taki, iż cały łańcuch wyleciał poprzez kluzę kotwiczną za burtę, uszkadzając stoper kotwiczny i wyrwał się ze zwalniaka łańcucha, uszkadzając pokrywę zwalniaka kotwicznego (bardzo mocnego zamocowania w komorze łańcuchowej) i wypadł za burtę!  Po powrocie z morza stocznia zleciła marynarce wojennej zlokalizowania wspomnianego łańcucha. Potem dźwig pływający stoczni o unosie 100 ton został wyholowany na to kotwicowisko i łańcuch ten został wydobyty i zastosowany na kolejnym statku z tej serii. Po dostarczeniu tego łańcucha do stoczni na wydział K-5, moja brygada rozplątywała ten łańcuch przez dwa dni. Trzeba było go rozpiąć z ogniw Kentera i ponownie układać na pontonie połączyć i pomalować. Dlatego uważam, że urządzenie kotwiczne  było  dla mnie najciekawsze do montażu w stoczni.  

W 1983 roku pożegnaliśmy kolegów odchodzących na wcześniejszą emeryturę, która była „prezentem” Jaruzelskiego (fot.36). 

OSTATNIE LATA PRACY W STOCZNI 

Most na Wiśle w Zakroczymiu 

W latach 1988-1989 stocznia w ramach wolnej mocy przerobowej wykonywała 90-metrowe przęsła mostu drogowego na przeprawie przez Wisłę w Zakroczymiu koło Modlina – w ciągu drogi krajowej S-7 (fot. 37). Na początku maja pojechałem z grupą moich ludzi do Zakroczymia na montaż chodnika do przęseł, które były wykonane w kształcie skrzynek o wymiarach: 7 m wysokości, 14 m szerokości i 90 m długości, bo tyle było między filarami mostu.  

W stoczni nie można było zamontować chodnika dla pieszych, ponieważ te przęsła były holowane z Gdyni do Zakroczymia Wisłą i nie mieściły się w śluzie we Włocławku. Zamieszkaliśmy w Pomiechówku nad ujściem Narwi do Wisły. Kierownikiem naszym był inż. Ryszard Matyka. W motelu w Pomiechówku jedliśmy śniadania i kolacje, a obiady w twierdzy Kazuń koło Modlina, którą przy okazji udało się zwiedzić.  

Do zamontowanych w Zakroczymiu przęseł mostu trzeba było zamontować i pospawać chodniki stalowe w segmentach 3,5×12 m, z blach stalowych o grubości 12 mm. Przez sześć tygodni zamontowaliśmy 144 m chodnika. W połowie czerwca odwołano mnie z Zakroczymia do Gdyni. Zmiennicy dokończyli resztę chodników. 

Fot. 37. Most na Wiśle w miejscowości Zakroczym. Most o konstrukcji stalowej wykonywany w Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni i spławiany Wisłą. Most był wykonany o konstrukcji skrzynkowej, zamkniętej, skutkiem czego miał pływalność i do miejsca jego ustawienia na przyczółkach płynął jako samodzielna jednostka pływająca holowany holownikami. 

Wyjazd do pracy w Niemczech 

Stocznia miała wolne moce przerobowe w pracach kadłubowych więc podpisano kontrakt z Energomontażem Południe z Wrocławia na wykonanie konstrukcji stalowej do elektrowni węglowej w Westerholt koło Gelsenkirschen w Zagłębiu Ruhry w RFN.  

Zamówiono wykonanie 30 słupów stalowych z poprzeczkami o wymiarach 80×120 cm, wysokich na 32 m, w dwóch częściach po 16 m (ze względu na transport). Obie części na miejscu należało połączyć ze sobą. Słupy te pracowały w temperaturze 200°C. Aby pospawać cokolwiek, najpierw należało nagrzać miejsce spawania do 200 stopni. Wykonywaliśmy je w czerwcu i lipcu w stoczni. W zamian mogło 20 pracowników ze Stoczni wyjechać do pracy na trzy miesiące do RFN, w dwóch turach po 10 osób. Udało mi się załapać na ten kontrakt w pierwszej turze. W stoczni musiałem wziąć urlop bezpłatny i zatrudnić się w Energomontażu. Kierownikiem naszym był Bogdan Banach, znaliśmy się dobrze ze statków, gdzie był budowniczym. 

W dniu 1 sierpnia 1989 roku wyjechaliśmy do pracy na Zachód. Pojechaliśmy najpierw do Wrocławia do dyrekcji Energomontażu-Zachód na podpisanie umowy. Tam nas najpierw na tydzień skierowano do Żmigrodu na szkolenie BHP i do zakładu, gdzie wykonywano elementy konstrukcji dla elektrowni, do której mieliśmy jechać. Chciano nas zapoznać z pracą, jaką mieliśmy tam wykonywać, co dla nas stoczniowców nie było żadną nowością. 

 Dnia 8 sierpnia wyjechaliśmy z Wrocławia, był to pierwszy mój wyjazd na Zachód. Na granicy PRL-NRD odprawa była powierzchowna za to na granicy NRD–NRF w Helmsztet nie dość, że wszystkie torby były dokładnie przeszukane po stronie NRD – szukano przede wszystkim broni, alkoholu, w tym spirytusu i papierosów powyżej 20 paczek. 

Paszporty oddawaliśmy na początku odprawy i dostawaliśmy je z powrotem przed samym wjazdem do RFN. Po odprawie trzeba było przejechać ze dwa kilometry, gdzie stały wieże strzelnicze i na drodze były zamontowane zapory przeciwczołgowe. Po stronie RFN nie było już żadnych problemów. Na początek trafiła nam się przygoda. Kierowca busa przez pomyłkę zawiózł nas na budowę do Dusseldorfu zamiast do Herten. Tam przenocowaliśmy i na drugi dzień trafiliśmy we właściwe miejsce. Zamieszkaliśmy w kampach tj. kontenerach mieszkalnych w Herten niedaleko Westerholtu. W kontenerze, były tam dwa łóżka piętrowe dla czterech osób, stolik, szafki ubraniowe, cztery krzesła, lodówka, mała umywalka i WC. Umywalki i prysznice były w osobnym kontenerze na zewnątrz. Była tam też świetlica z kontenerów, gdzie był telewizor i niemiecka TV. 

Codziennie były wypożyczane trzy filmy. Dwa fabularne i jeden porno. Pracowaliśmy na budowie od godz. 7–17-tej. z godzinną przerwą na lunch o godz. 12-tej, który dostawaliśmy od firmy. Śniadania i kolacje robiliśmy sami, a w soboty i środy po pracy jechaliśmy na zakupy, do Lidla lub do Aldi pierwszy raz byliśmy w takich marketach. Na drugiej zmianie od 15-tej pracowali tylko spawacze. Oni kończyli pracę godzinę po północy. Filmy na świetlicy oglądano po godz. 22-giej, a po nich napaleńcy oglądali film porno czasem po kilka razy. Przez miesiąc mieszkałem z dwoma spawaczami. Dziwiło mnie to, iż gdy przyszli z pracy po godz. 1-szej w nocy, to jeden z nich nawet nie jadł, ale biegiem leciał na film porno. Mnie ,,mydło” nigdy nie interesowało. 

Mieszkaliśmy niedaleko stadionu Szalke 04 Gelsenkirschen. Na budowie zarabialiśmy 1000 marek zachodnich na miesiąc, na życie wydawałem 200 marek. Na kontrakcie miałem być trzy miesiące a byłem do 15 grudnia, czyli 4,5 miesiąca. Na elektrowni budowaliśmy odtleniacz azotu. Konstrukcja, o masie ok. 6.000 ton była zawieszana 30 m nad ziemią i stała na 30 słupach. Ten odtleniacz miał pracować w temperaturze plus 200 stopni. My, stoczniowcy budowaliśmy sekcje dla tej konstrukcji na placu budowy. Pracowaliśmy po 10 godzin dziennie, a w soboty pracowaliśmy 6 godz. Nie pracowaliśmy w niedzielę.  

W niedzielę razem z Bogdanem Banachem (był on kierownikiem naszym na budowie sekcji znaliśmy się dobrze ze stoczni, gdzie był budowniczym) chodziliśmy razem do kościoła, bo tyle nas chętnych było. Chodziliśmy też na całodzienne piesze wycieczki, a w niedzielę zaraz po mszy. Firma zorganizowała nam i swoim pracownikom wycieczkę do Hamburga (fot. 38).   

Zapisało się więcej osób niż mogło się zmieścić do autobusu. Zatem wyjazd był organizowany na dwa razy. Ja pojechałem dwa razy,  11 i 18 listopada 1989 roku. Drugi raz do Hamburga pojechałem 18 listopada, było to dziewięć dni po zburzeniu muru berlińskiego między RFN a NRD. W restauracjach w wesołych miasteczkach i w różnych miejscach rozrywki dla Niemców wschodnich wszystko było za darmo lub półdarmo. Niedaleko St. Pauli była duża katedra. Więc z kierownikiem Bogdanem Banachem postanowiliśmy wejść do środka. Gdy otworzyliśmy drzwi do przedsionka, dobiegł nas piękny śpiew chóru. 

Otwieramy drzwi do katedry i wchodzimy do środka. Jakie było nasze zdumienie, gdy w środku w katedrze stał chór ciemnoskórych ludzi, jedynymi białymi byliśmy my. Wszyscy z pobliża spojrzeli na nas, ale nie wycofaliśmy się. Był to występ chóru Gospel, a my trafiliśmy na ostatnie dwa utwory. 

W tę niedzielę do Hamburga przyjechało mnóstwo ludzi z NRD. Prócz restauracji i miejsc rozrywki nawet niektóre sklepy miały obniżki dla nich. Zwiedziliśmy słynną dzielnicę uciech St. Pauli, byliśmy za ,,żelazną bramą” i w ,,garażach”.  W czasie pobytu w RFN na budowie byłem dwa razy w domu po trzy dni. Gdy wyjeżdżałem do Niemiec w sierpniu, marka zachodnia była po 2500 złotych, a gdy wracałem w grudniu, to marka była już po 4600 złotych. Wtedy to zaczęła się galopująca inflacja. 

Ostatni rok pracy w Stoczni 

Po przyjeździe z kontraktu, za zarobione pieniądze, na początku 1990 roku wykupiłem mieszkanie na własność ze spółdzielni i kupiłem telewizor kolorowy NEPTUN. Telewizor ten był pechowy, bo psuł mi się sześć razy w ciągu roku. W końcu wymieniłem go na inny w ramach gwarancji. Kupiłem za niego Samsunga, który służył mi długie lata. W stoczni przed wyjazdem zarabiałem około 500 tys. złotych. W Niemczech po odjęciu 200 marek na wyżywienie zostawało 800 marek to było 3 miliony zł. Było to sześć razy więcej niż zarabiałem w stoczni.  

W 1990 roku pracowałem w Stoczni, ale tylko po osiem godzin, bo po południu dorabiałem w firmie polsko-szwedzkiej DORA. Od końca roku nadzorowałem prefabrykację urządzeń i uczestniczyłem przy ich montażu na statkach. 

W styczniu 1991 roku chciałem wziąć urlop, bo miałem propozycję prowadzenia modyfikacji urządzeń Ro-Ro i przeróbkę kadłubową statku w firmie Dora, ale urlopu nie dostałem. W lutym napisałem podanie o urlop okolicznościowy bezpłatny i tym razem zgody na wymarzony urlop nie uzyskałem. Kierownik wydziału inż. Józef Szafraniec powiedział: 

Najpierw Jamróz uzbroi pokrywy na statek B-562/1 dla Francji o wyporności 162 tys. ton (fot. 39), a potem dostanie urlop.  

Wnerwili mnie maksymalnie. Napisałem podanie o zwolnienie ze stoczni z 3-miesięcznym wypowiedzeniem od 1 marca do końca maja 1991 roku. Kierownik wydziału nie chciał przyjąć mojego podania. Co dzień przychodził do mnie i pytał, czy już wycofuję podanie, a ja codziennie odmawiałem.  

To uzbrojenie (zamontowanie wczesnego wyposażenia przed malowaniem tych pokryw) pokryw widocznych na fotografii (fot. 37) było przedmiotem szczególnej troski kierownika wydz. K-5, dlatego nie chciał mi dać urlopu! 

Po miesiącu kierownik był gotów dać urlop bezpłatny, bo widział, że to nie żarty z mojej strony. Tym razem ja odmówiłem, nie chciałem takiego urlopu. Byłem zdeterminowany i nie poddawałem się, dalej blefowałem. Od początku maja wziąłem cały urlop wypoczynkowy jaki mi się należał i blefowałem dalej. W tym czasie firma MacGregor-Navire dostała pierwszy kontrakt i szef firmy pan Roman Tomaszewski, spytał mnie, co aktualnie robię. Opowiedziałem moją sytuację, a on spytał się mnie, czy chcę pracować u nich, zgodziłem się i przez dwa tygodnie na zleceniu pracowałem już w MacGregor-Navire.  Miałem być przyjęty do firmy od pierwszego czerwca. 

Do 28 maja miałem urlop, który mi się kończył, a nie było jeszcze zgody z Finlandii na moje zatrudnienie. Nie chciałem ryzykować pozostania bez pracy. Wtedy zaproponowałem kierownikowi wydziału, że pozostanę jeszcze miesiąc w stoczni i uzbroję pokrywy na statek 562/1 (fot. 35), jeśli dostanę zwolnienie za porozumieniem stron. Kierownik wydziału Józef Szafraniec i Szef Produkcji Stoczni Stanisław Żebrowski zgodzili się na te warunki, bo zależało im na uzbrojeniu tych pokryw. Po tygodniu przyszła zgoda od Finów na zatrudnienie mnie w MacGregor-Navire, ale ja obiecałem, że pozostanę jeszcze miesiąc w Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni i w ten sposób dotrzymałem ustnej umowy, jaką zawarłem z kierownikiem wydziału. 

30 czerwca 1991 roku po prawie 27 latach zakończyłem pracę w Stoczni Gdynia. 

EPILOG 

Praca na Wydziale „C” (późniejszym K-5) w Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni dała mi to, co w życiu zawodowym najważniejsze: fundamenty. To tam, w ciągu 27 lat, stałem się prawdziwym stoczniowcem. Nauczyłem się wszystkiego – od rozpoznawania elementów kadłuba i czytania skomplikowanych rysunków, po bezpieczne poruszanie się w labiryncie budowanego statku. 

Moja codzienność jako montera wyposażenia zamykała się w prostych narzędziach: palniku, spawarce, szlifierce, młocie z klinem, sznurku i kredzie. Jednak to za ich pomocą powstawały rzeczy wielkie. Opanowałem montaż wind kotwicznych, masztów ładunkowych i radarowych, a przede wszystkim – co stało się moją specjalnością – urządzeń typu RO-RO oraz systemów hermetyzacji na statkach typu OBO. Montaż ramp rufowych o masie 350 ton, skomplikowanych pokryw lukowych oraz ramp między pokładowych był wyzwaniem, którego realizacja dawała mi ogromną satysfakcję. 

Wszystko to osiągnąłem dzięki pracy w miejscu, które było wtedy najnowocześniejszą stocznią w Polsce. Miałem szczęście pracować z wybitnymi konstruktorami i technologami. Ich wiedza, przelana na dokumentację, pozwalała nam, robotnikom, brygadzistom i mistrzom – na rzetelną realizację zadań. Chcę w tym miejscu podziękować moim przełożonym i kolegom. To ich wsparcie i wspólny trud pozwoliły nam osiągać wyniki, z których do dziś jestem niezmiernie dumny. 

Stocznia była też szkołą charakteru. Jako brygadzista nauczyłem się pracy w dużych zespołach i podejmowania decyzji bez strachu przed odpowiedzialnością. Kursy i szkolenia stale poszerzały moje horyzonty, a krótki wyjazd do pracy w Niemczech pokazał mi inny świat – lepszą organizację i wyższy poziom życia. Wtedy, w czasach przemian gospodarczych, wielu z nas marzyło o stabilizacji i rozwoju, których w ówczesnej Polsce brakowało. To właśnie chęć poprawy losu mojej rodziny oraz ciekawość świata zmotywowały mnie do zmian. Po czterdziestce zrobiłem prawo jazdy, zacząłem uczyć się angielskiego i odważyłem się na kolejny krok. 

Po odejściu ze stoczni związałem się z firmą MacGregor. Wiedza wyniesiona ze Stoczni Gdynia pozwoliła mi osiągnąć taki poziom profesjonalizmu, że kierowałem dużym zespołem stoczniowców wyposażających statki w urządzenia RO-RO oraz pełniłem funkcje instruktora i inspektora montażu tych urządzeń. Przez kolejne 24 lata nadzorowałem montaże i odbiory w stoczniach rozsianych po całym świecie.  

Pamiętam, jak w 1972 roku patrzyłem na inspektora z MacGregora odbierającego nasze pokrywy i pomyślałem: „też chciałbym nim kiedyś być”. To marzenie się spełniło. 

Pracowałem zawodowo ponad pól wieku, aż do 2015 roku. Zwiedziłem niemal wszystkie kontynenty (poza Ameryką Południową), podziwiałem architekturę odległych miast i egzotyczną przyrodę mórz. Często, patrząc na statek w porcie czy podczas chrztu w stoczni, czułem wzruszenie, rozpoznając na nim „swoje” urządzenia: maszty, pokrywy czy rampy rufowe, które montowałem jeszcze z kolegami z brygady. 

Dziś, będąc na emeryturze, zadaję sobie pytanie: Czy warto było być stoczniowcem? 

Odpowiedź jest tylko jedna: Warto było.   

Jamróz Tadeusz; brygadzista, mistrz wyposażenia ciężkiego,
Ślusarnia Ciężka – wydz. „C”, przemianowana później na Wydz. K-5
Wspomnienie stoczniowca z wyboru i ciekawości (Lata pracy od 1964 do 1991 r.)

Gdynia, Marzec, 2026 r.

Najnowsze

Przeczytaj również