15-go sierpnia w Stoczni im. Komuny Paryskiej rozpoczął się strajk. Zastrajkowała prawie cała stocznia, zamknięte zostały bramy.
Pod bramy stoczni przychodziły rodziny przynosząc oprócz jedzenia, wieści o tym co się dzieje w Gdyni i w Gdańsku.
W stoczni pracowało wiele osób spoza Gdyni, okolicznych miejscowości i wsi oraz z głębi Polski. Tym osobom było najciężej. Oddaleni od swoich rodzin martwili się o nie i wiedzieli, że oni też martwią się o nich. Media państwowe przekazywały fałszywe informacje.
Oscar Wilde napisał: „Osamotnienie jest nasieniem lęku”. I tę sentencję przywołał w swoich wspomnieniach organizator „Poczty Strajkowej” Główny Konstruktor inż. Zbigniew Sankowski.
„I byłoby niewytłumaczalne i niewiarygodnie dziwne, gdyby w tej atmosferze zamknięcia nie narodził się pomysł tak oczywisty i prosty, znany ludzkości od dawien dawna- stworzenie poczty”.
20-go sierpnia zaczęła działać Poczta Strajkowa. W tym dniu pojawił się po raz pierwszy na kopertach i kartkach znak i symbol Poczty Strajkowej. Nieefektowny i niezbyt starannie wykonany przez inicjatora stworzenia Poczty Strajkowej inż. Zbigniewa Sankowskiego. Jako matrycę wykorzystano gumoleum. W pierwszym dniu opieczętowano nim około 600 listów i kartek. Znaczek ten pełnił rolę znaczka pocztowego i był na wszystkich listach i przesyłkach przez 17 dni działania Poczty Strajkowej.
Początkowo Poczta Strajkowa pracowała na 5-tym i 6-tym piętrze biurowca zwanego „Akwarium” a później przeniosła się do łącznika między „Akwarium” i „ Pentagonem”.
Mała dygresja: podobno nazwa „Pentagon” wzięła się z czyjejś oceny, że w tym budynku połowa pracowników się „pęta” a druga połowa ich „goni”. Nad stanowiskami pracowników poczty był szyld:
„POCZTA STRAJKOWA”
Każdego dnia pieczęcie strajkowe były w różnych kolorach. Wyjątkiem był dzień 22-gi i 28-y sierpnia gdzie pieczęcie miały kolor ceglastoczerwony oraz 23-ci i 29-ty gdzie pieczęcie były w kolorze szmaragdowozielonym. Powodem były trudności w „zaopatrzeniu”. Natomiast datownik był zawsze w kolorze pieczęci głównej i kolejnego dnia strajku. Natomiast dla upamiętnienia 15 dnia strajku okolicznościowy datownik był w kolorze fioletowym.
W tym młynie stemplowanych przesyłek nie obyło się bez „wpadki”. 30-go sierpnia przesunęła się data w datowniku biurowym i wyszło kilkaset kopert z datą „30 lipca 1980”.
W porę zauważono błąd i na części kopert poprawiono datę ale wiele kopert wyszło na zewnątrz stając się rarytasem kolekcjonerskim.
Poczta pracowała w ustalonych godzinach: 9:00 do 12:00 oraz 15:00 do 18:00. Ale bardzo często poczta nie wyrabiała się z ilością kopert i pocztówek do ostemplowania i poczta pracowała w nadgodzinach. Przed Pocztą wystawione były dwie skrzynki. Jedna z napisem „Posłańcem” dla przesyłek na teren Trójmiasta a druga z napisem „Poczta Polska” dla przesyłek na obszar poza Trójmiastem.
Listy ze skrzynki „posłańcem” były dostarczane adresatom przez grupę roznosicieli. Była to grupa 19 osób , w tym trzech mężczyzn, a resztę stanowiły panie, często niestrajkujące, które specjalnie przyjeżdżały codziennie do swojej pracy „roznosicielki listów”. Wartownicy wpuszczali je na hasło: „Poczta Strajkowa”. Natomiast przesyłki z drugiej skrzynki zabierane były przez panią Łucję Wróbel i wrzucane były do skrzynki pocztowej na Dworcu Głównym w Gdyni. Nie zdarzyło się, żeby jakiś list nie doszedł do adresata a wysłano ich ponad 800 sztuk. Prawdopodobnie pan Zbigniew Sankowski zawarł nieformalne porozumienie z Naczelnikiem Urzędu Pocztowego Nr 2. Świadczy o tym podziękowanie do Urzędu Pocztowego Nr 2 „za wsparcie Poczty Strajkowej”.
Świadczy też o tym wypowiedź Zbigniewa Sankowskiego :„ Listy i kartki poza Trójmiasto wysyłane były za cichą i przyjazną zgodą Urzędów Pocztowych w Trójmieście. Im to zawdzięcza Poczta Strajkowa dostarczenie do Warszawy, Wrocławia, Poznania , Kalisza, Łodzi i Krakowa i wielu innych miast i miejscowości. Listy te i kartki dochodziły do adresatów, bądź opieczętowane tylko pieczęcią Poczty Strajkowej, bądź także pieczęciami Urzędów Poczty Polskiej”. Stemple dla Poczty Strajkowej wykonywane były przez pracowników Biura Projektowo-Konstrukcyjnego Stoczni. Główny Projektant mgr inż. Jerzy Slenzak był projektantem i wykonawcą większości stempli.
Natomiast inż. Krzysztof Dziembowski był twórca stempla z napisem „VICTORIA”.
Od 13-go dnia strajku , na kopertach odbijane były różne hasła. Pierwszym hasłem było hasło stanowiące główny postulat strajkowy: „ŻĄDAMY WOLNYCH ZWIAZKÓW ZAWODOWYCH”. W kolejnych dniach: „MIESZKANIA DLA KAŻDEJ RODZINY” (14-ty dzień); „WOLNOŚĆ SŁOWA, DRUKU I PUBLIKACJI” ( 15-ty dzień). W dwóch ostatnich dniach strajku na kopertach był napis „21 x TAK”.
Działalność Poczty Strajkowej dostrzeżona była też za granicą. W brytyjskim czasopiśmie filatelistycznym z 10 września 1981 w artykule Polish Strike Cover, Stamp Collection napisano: „To znamienne, że Solidarność używa filatelistyki jako jednego ze środków do prezentowania swoich celów społeczeństwu i światu”,(skan artykułu w załączeniu).
Pracownik Biura Ryszard Nowakowski po zakończeniu strajku wyjeżdżając na delegację służbową do Szwecji zabrał z sobą jako suveniry 10 kopert Poczty Strajkowej. Jedną z kopert, podczas spotkania, dał swojemu znajomemu z tej firmy. Podczas przerwy pokazał on swoim kolegom z firmy tę kopertę. Natychmiast pan Ryszard musiał rozdać innym wszystkie posiadane koperty. Po kilku miesiącach przyjechał do Polski ten znajomy ze Szwecji i pokazał mu gazetę z Goteborga z artykułem na temat poczty strajkowej ze zdjęciem jednej z kopert.
Gdy zabrakło kopert i pocztówek, pracownicy Biura zaczęli wykonywać je samodzielnie. Używano często jednostronnie zadrukowanych druków. Pracownice Działu Głównego Technologa pani Maria Kulczyńska i pani L. Niklas rozpoczęły produkcję kopert z ozdobnego papieru. Wykonały ich około 100 sztuk. Każda z kopert była numerowana i sygnowana pieczątką z inicjałami autorek.
W dniu zakończenia strajku Jerzy Slenzak wykonał specjalny stempel pieczęci, który był stemplowany w kolorze różowym.
Poczta Strajkowa oprócz funkcji doręczeniowych miała też rolę propagandową. Ocenia się, że łączna liczba opieczętowanych kopert i kartek wynosiła około 200 000 sztuk.
Oprócz znaczków o tematyce morskiej cenione bardzo były znaczki z Ojcem Świętym Janem Pawłem II. Wykorzystywano tu znaczki wydane z okazji pierwszej pielgrzymki Ojca Świętego do Polski w roku 1979.
Tematyka religijna była także obecna na pieczęciach Poczty Strajkowej. Popularny był stempel z krzyżem i napisem „BOŻE MIEJ W OPIECE STOCZNIOWCÓW” oraz stempel upamiętniający Mszę Św. Odprawianą 17 sierpnia przez ks. Prałata Hilarego Jastaka.
Była też inicjatywa stoczniowców o podłożu satyryczno-politycznym. Bardzo często stemplowali pieczęciami Poczty Strajkowej koperty i kartki pocztowe o tematyce partyjnej.
Oprócz stempli Poczty Strajkowej powstawały na różnych wydziałach stoczni inne stemple. Przodującą komórką był Dział Kontroli Jakości. Podobno ten dział pozazdrościł Poczcie Strajkowej, która powstała w Biurze Projektowo-Konstrukcyjnym i zaczął wydawać własne stemple pod nazwą Poczta Strajkowa SKP-NJ. Łącznie podczas strajku wydano tam ponad 10 pieczęci i datowników Poczty Strajkowej.
Na Wydziale Montażu Kadłubów K-3 powstały dwie pieczęcie, w tym jedna jako znaczek pocztowy z imitacją perforacji. Początkowo znaczek nie miał identyfikacji wydziału i później symbol Wydziału K-3 dodany został w lewym dolnym rogu pieczęci.
Podobnie jak na K-3, powstały własne stemple na Wydziale Maszynowym W-1.
Te pieczęcie były wykonane prostymi metodami ale dawały pracownikom tych Wydziałów poczucie uczestniczenia we własnej Poczcie Strajkowej. W okresie trwania strajku funkcjonowała okrągła pieczęć Komitetu Strajkowego wykonana w metalu. Wykonana została ona w stoczniowej drukarni i była wykorzystywana przez Komitet Strajkowy do stemplowania oficjalnych dokumentów, miedzy innymi przepustek.
Nie można pominąć o powstawanie na zewnątrz Stoczni kopert z fałszywych stemplami, którymi handlowano na Gdyńskiej Hali Targowej.
Spodziewając się zakończenia strajku w dniu 30 sierpnia przygotowano pieczęć okolicznościową w formie znaczka z sylwetką nadbudówki statku oraz literą „V” symbolizującą zwycięstwo i datą 30-08-80. Ponieważ podpisanie porozumienia przesunęło się o jeden dzień datę 30 sierpnia musiano przerobić na 31 sierpnia.
Ponadto wykonano tez stempel z konturem Polski i napisem „17 DZIEŃ STRAJKU GDYNIA SKP”.
Po zakończeniu strajku Poczta Strajkowa działała jeszcze w dniach 1 i 2 września, stemplując ogromne ilości kopert, kartek i pocztówek dostarczonych przez pracowników i sympatyków strajku. Na zakończenie strajku wykonane zostały całostki składające się z kombinacji dwóch lub trzech pieczęci. Była to duża pieczęć z logotypem Stoczni im. Komuny Paryskiej i napisem „STRAJK OKUPACYJNY GDYNIA OD 15 VIII 1980”, znaczek Poczty Strajkowej z rysunkiem suwnicy i wpisanym w nią herbem Gdyni oraz rysunek Nike zwycięskiej z napisem „KONIEC STRAJKU 31.08.1980”.
Sławomir Mierzwiński, styczeń 2026.
