Strajki Sierpniowe 1980 r.

Wydarzenia sierpniowe 1980 r. (opracowanie zawiera treści z audiobooka – wspomnienia Andrzeja Kołodzieja pt.: „Gdyńscy Komunardzi”. Czyta Piotr Bajtlik. Oprac. IPN W-wa 2020 ISBN 978-83-8098-963-4).

Kolejne części są umieszczone przy datach do których odnoszą się konkretne wspomnienia.

Słowo wstępne:

Dziękuję, że zechcieliście Państwo wejść na strony e-muzeum Stocznia w Gdyni Towarzystwo z ograniczoną poręką, Stocznia im. Komuny Paryskiej w Gdyni i Stoczni Gdynia S.A. Mam szczerą nadzieję, iż to zainteresowanie tematem WYDARZENIA SIERPNIOWE 1980 ROKU nie są chwilowym kaprysem, lecz wynikają z głębokiego poczucia tego, że czujecie Państwo potrzebę znajomości zdarzeń, które miały miejsce w Gdyni, właśnie w pamiętnym roku 1980.

Dzisiaj, kiedy czytacie te słowa nie ulega żadnej wątpliwości, iż czytacie Państwo o wydarzeniach, które głęboko i intensywnie wstrząsnęły światami. Mam tu na myśli świat obozu radzieckiego, który wydawało się, że żelazna ręką trzyma system sprawowania władzy – na pewno nie chcianej w Polsce, ale też w innych krajach zwanych socjalistycznymi. Oraz drugi i trzeci świat, które wiedziały jak straszne warunki panowały w kraju wiecznej szczęśliwości – w ZSRR oraz w obozie radzieckim, lecz nawet nie wyobrażały sobie, by w najbliższym czasie znalazły się siły, które by podważyły władzę hegemona komunistycznego ZSRR i władze jego krajów satelickich.

Powszechnie znane jest twierdzenie, że kropla drąży skałę. Zamiarem moim jest przedstawienie ”tych niezwykłych kropli”, które w sierpniu 1980 roku rozpoczęły swoją żmudną robotę. „Skały” opierały się wszystkimi niewyobrażalnymi siłami jakimi dysponowały, używając najgorszych chwytów politycznych, aresztując tych niepokornych, bijąc i okaleczając tych, którzy wpadli w łapy siepaczy spod znaku MSW. Wielu aresztowanych zamordowano. Wielu aresztowanych doznało najrozmaitszych szykan, byli okrutnie bici (jak bardzo bijący byli wprawieni, przeczytacie państwo w relacjach tych, którzy mieli to nieszczęście być przewiezionymi do piwnic budynku Miejskiej Rady Narodowej w Gdyni), byli wyrzucani z pracy, byli nikczemnie poniewierani, byli pozbawieni jakiejkolwiek szansy na przetrwanie. Władzy wydawało się, że terrorem i biciem utrzymają się przy swoich synekurach.

Każdy człowiek w Polsce widział te rażące sprzeczności, gniew powoli narastał. To właśnie postawa tych bitych i niepokornych była siłą sprawczą, która potem, kiedy nadszedł czas działań, nie ulękli się tyrani, czołgów, karabinów, prowokacji i innych nikczemnych działań władzy, lecz mężnie i roztropnie stanęli do walki. Stanęli do walki z gołymi pięściami o prawo do budowania własnego kraju wg naszych rodzimych tradycji i zasad. Walczyli by żyć godnie i być podmiotem we własnym państwie, by samodzielnie budować zręby kraju o równości społecznej, kraju sprawiedliwego prawa i równych szans.

Zdarzenia w Gdyni a przede wszystkim organizacja strajków w jej największym zakładzie pracy, czyli w Stoczni im. Komuny Paryskiej odegrały – nie waham się użyć tego stwierdzenia – niezwykłą i nie docenionej dotąd moc sprawczą. Zmusiły komitet strajkowy w Stoczni Gdańskiej, do kontynuowania strajku, mimo, że przewodniczący tego komitetu Lech Wałęsa podpisał porozumienie z dyrekcją tego zakładu porozumienie, polegającym na przyznaniu podwyżki wynagrodzeń pracownikom stoczni i przywróceniu do pracy L. Wałęsę i p. Anny Walentynowicz.

To uzgodnienie powyższych warunków z dyrekcją pozwoliło Lechowi Wałęsie uznać, iż strajk się zakończył i wyraził zgodę, by dyrektor stoczni ogłosił przez radiowęzeł zakończenie strajku. Gdy L. Wałęsa chciał lub udawał, że chce przerwać to wychodzenie ludzi ze Stoczni Gdańskiej poprosił dyrektora o udostępnienie radiowęzła, by nadać stosowny komunikat do wychodzących stoczniowców. Dostępu do radiowęzła nie otrzymał! W sumie po komunikacie wygłoszonym przez dyrektora ponad 10 tys. pracowników tej stoczni poszło do domu. Jedynie zdecydowany protest Komitetu strajkowego w Gdyni złożony na ręce p. Borusewicza poskutkował tym, iż on poprosił 3 kobiety z otoczenia Wałęsy, by pobiegły na bramę i stanowczo zażądały by nie wychodzić, bo strajk trwa! W Stoczni pozostało około 700 pracowników.

W Gdyni tymczasem organizator strajku 21 letni Andrzej Kołodziej (będący drugi dzień pracownikiem stoczni Im. Komuny Paryskiej w Gdyni) w pierwszym dniu strajku wykazał się nieprawdopodobnym refleksem zabraniając stoczniowcom wychodzenia po za teren stoczni. Na oczach stoczniowców zgromadzonych przy bramie najpierw zamknął ją i wykrzyczał:

„Żadnego wychodzenia! Bo będzie masakra! Jesteśmy silni tylko w stoczni. Tu będziemy strajkować! Na miasto nie wychodzimy, bo tam jesteśmy bez szans! Tu jesteśmy mocni, bo tu jesteśmy u siebie. Musimy zabezpieczyć stocznię, ogłosić postulaty i poprzeć Gdańsk” .

Dzisiaj możemy się zastanawiać skąd tak młody chłopak umiał natychmiast dostrzec istotę sytuacji w Gdyni. Musiał pamiętać o masakrze grudniowej i w tych paru zdaniach ujął strategiczną głębię swoich słów, za którymi poszły czyny. To moim zdaniem były najważniejsze słowa sierpnia 80`. Aż dziw bierze, że nikt tego nie chce pamiętać!

To dzięki determinacji Andrzeja Kołodzieja strajkujący wywalczyli dwie najstraszniejsze

”bronie” strajkowe. Pierwszą było opanowanie radiowęzła, drugą zaś dosłowne zdobycie drukarni.

Jednak, jak się później okazało równie ważna „bronią” była postawa strajkujących, nikt nie był przeszkolony, nikt nigdy przedtem nie uczestniczył w strajku tak zorganizowanym. Zdecydowana większość strajkujących, którzy murem stanęli za A. Kołodziejem bez mrugnięcia okiem wykonywali polecenia komitetu strajkowego. Już nigdy potem w historii stoczni nie było tak doskonałej dyscypliny i zrozumienia dla sprawy jak w owe czasy. Dyscyplina? To chyba za mało powiedziane! Była niespotykana dotąd serdeczność, zrozumienie, wzajemne wspieranie się! Ujawniły się nigdy wcześniej nie notowane ludzkie, przyjacielskie odruchy. Bez mała 10 tysięczna załoga stoczni w ciągu paru dni przeszła głęboką metamorfozę. Ze zwykłych jak ich określano roboli stali się najczystszą awangardą robotniczą, jaka można sobie wyobrazić. Panowała powszechna serdeczność. Te dni były czymś nie dookreślonym. Nie ma słów, by oddać najpierw to niesłychane napięcie i potem to cudowne braterstwo jakie zapanowało w stoczni.

Udostępniając zatem ten tekst, wierzę, iż odnajdziecie państwo choćby ułamek tego, co przeżywaliśmy my, strajkujący stoczniowcy, a wraz z nami pracownicy innych gdyńskich zakładów pracy, a przede wszystkim gdynianie, którzy ze wszystkich sił i niekiedy w niekonwencjonalny sposób wspomagali WSZYSTICH strajkujących w Gdyni. Wspierali ich, mimo rosnących, codziennych niedogodności. W Gdyni była niespotykana jedność i zrozumienie wagi tego, co strajkujący chcieli osiągnąć. Mam szczerą nadzieję, iż uda się państwu w przedstawionym tekście odnaleźć ducha, którego wtedy doświadczaliśmy, każdego dnia, w każdej chwili.

Roman Stegart (SKP) – Wspomnienie 1

„Jeszcze przed sierpniem 1980 r. (w l. 1978 – 1980) zajmowałem się wspólnie ze Stanisławem Pacholcem z wydz. W-8 kolportażem na terenie stoczni pisma Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża “Robotnik Wybrzeża”.

W lipcu 1980 roku strajki rozpoczęły się w Polsce południowo – wschodniej (m.in. Świdnik, Lublin) o czym szeroko informowały polskojęzyczne rozgłośnie radiowe – Wolna Europa czy BBC. Jednak były to strajki krótkie zwykle kilkudniowe, gdzie dyrekcje, aby uniknąć eskalacji strajku zwykle realizowały postulaty płacowe protestujących załóg”.

Warszawa 1.VII. 1980 r. władze wprowadziły podwyżkę cen tylko niektórych gatunków mięsa. Tym razem nie było żadnego komunikatu. Za to w sklepach i bufetach pojawiły się po cenach „komercyjnych” te asortymenty, które dotąd sprzedawano po cenach zwykłych. Powyższe potwierdził wiceprezes „Społem” w swoim wystąpieniu w Dzienniku TV. Podwyżkę przedstawiono jako niewinny zabieg organizacyjny. Niska ranga urzędnika świadczyła o tym, iż władze pragnęły pozostawić sobie pole do ewentualnego manewru. Ta drobna w swej istocie sprawa rozpoczęła łańcuch wydarzeń, które w zasadniczy sposób zmieniły historię1

Reakcja robotników była natychmiastowa. Już 1.VII. zaczęły się strajki w niektórych zakładach Warszawy, Ursusa, Sanoka, Tczewa, Rzeszowa i innych miast. Władze ograniczyły zasięg podwyżki, ale nie uczyniły nic, by zmniejszyć napięcie wśród robotników, toteż strajki wybuchły także w Poznaniu, Grudziądzu, Żyrardowie i wielu innych miastach. 9.VII władze zapowiedziały na 1981 r. podwyżki emerytur, dodatków rodzinnych i najniższych płac. Mimo takich zapewnień strajk w Świdniku rozszerzył się wkrótce także na Lublin, gdzie przybrał charakter strajku powszechnego z udziałem kolejarzy.

Do Lublina przyjechała delegacja z M. Jagielskim na czele, która widząc determinację protestujących doprowadziła do ustępstw władz obietnicą złożoną na piśmie o podniesieniu płac. Skutkiem czego 19.VII zakończono strajk. Jednak fala protestów i strajków zaczęła się rozlewać po kraju.

Początkowo władze nie wiedziały co począć z ta sytuacją, tym bardziej, iż E. Gierek przebywał na wypoczynku w ZSRR, zaś pozostali członkowie Biura Politycznego bez niego nie mogli się zdecydować na podjęcie jakichkolwiek działań, bo nie było wiadomo, jak potoczą się wydarzenia i kto ewentualnie poniesie konsekwencje za nietrafione decyzje.

Przyjęta metoda „gaszenia” strajków za pomocą podwyżek płac, tylko rozpalała żądania większych podwyżek w kolejnych zakładach pracy.

Pod koniec lipca 1980 r. stanęły i protestowały zakłady we Wrocławiu, Świdnicy, Ostrowie w Wielkopolskim, Stalowej Woli, Poznaniu i innych miastach. Pod koniec lipca strajkował port w Gdyni, a na początku sierpnia nowym ośrodkiem strajkowym stała się Łódź. Delegacje rządowe nadal jeździły do protestujących podpisując kolejne podwyżki płac. Niepokoje społeczne „rozlały” się po całym kraju.

Roman Stegart (SKP) – Wspomnienie cz. 2:

„Na wybrzeżu strajk zainicjowali stoczniowcy ze Stoczni Gdańskiej 14 sierpnia, który trwał tylko dwa dni, kiedy to podpisano porozumienie z dyrekcją stoczni i ogłoszono zakończenie strajku. Dzięki kilku odważnym kobietom ze stoczni udało się zatrzymać część stoczniowców i ogłosić strajk solidarnościowy.

Strajk w naszej stoczni (Stoczni im. Komuny Paryskiej dop. autora) rozpoczął się 15 sierpnia. Nasz wydział, czyli K2, pracę rozpoczynał o godz. 6.30, jednak tego dnia było inaczej, ponieważ stoczniowcy nie podjęli pracy. Tuż przed godz. siódmą spora grupa pracowników wydz. K2 wyszła na ulicę między halą G08 a suchym dokiem. Wtedy to pojawiły się ulotki informujące o strajku w Stoczni Gdańskiej. Później dowiedzieliśmy się, że ulotki te przyniósł Andrzej Kołodziej, który został przywódcą strajku w naszej stoczni. Z roli tej wywiązał się bardzo dobrze, w czym pomocni byli pracownicy różnych wydziałów, którzy na bieżąco przedstawiali Kołodziejowi strukturę organizacyjną stoczni oraz strategiczne działy i urządzenia w niej funkcjonujące. I tak powstawały struktury strajkowe, które działały wzorowo. Komitet strajkowy powstał na głównym placu stoczni (przed bramą), tam też powstawały i były (po przegłosowaniu) zapisywane zgłaszane postulaty strajkowe.

Został przejęty radiowęzeł oraz drukarnia stoczniowa, która obsługiwała także Międzyzakładowy Komitet Strajkowy z siedzibą w Stoczni Gdańskiej.

Zostały uruchomione bary i bufety na terenie stoczni, działała także poczta strajkowa którą zorganizowali pracownicy Biura Konstrukcyjnego. Na bramach, płotach i nabrzeżach zostały uruchomione całodobowe patrole. Można powiedzieć, że struktury strajkowe działały tak, jak dobrze zorganizowana firma. Każdy wiedział co ma robić, kiedy ma dyżur, a kiedy czas wolny”.

Cz. 1- Dlaczego Wybrzeże? IPN, Warszawa 2020, ISBN audiobook: Wspomnienia: Andrzej Kołodziej, „Gdyńscy Komunardzi”, czyta Piotr Bajtlik W-wa 2020 r. 978-83-8098-963-4

Wspomnienia p. Stanisława Kargula (pracownika SKP) z lata 1980 r.

„Jak co roku latem, wybrałem się do rodziny w okolice Ostrowca Świętokrzyskiego, by wraz z pozostałą częścią rodziny pomóc w zbiorach (żniwa). Wyjeżdżaliśmy do rodziny (ja z żoną i dwójką naszych dzieci) corocznie. Zawsze chętnie pomagaliśmy rodzicom, no bo cóż, oni nie młodnieli, starzeli się, więc mieli coraz mniej sił. Uważałem, że taka pomoc jest moim i mojej żony świętym obowiązkiem. Z drugiej zaś strony całe moje młode życie spędziłem na wsi, gdzie się wychowałem. Miałem wspaniałych rodziców, dali mi wszystko to, co każdy kochający rodzić daje swoim dzieciom, a więc poczucie wspólnoty rodzinnej, ciepła, serdeczności, miłości, patriotyzmu i … godności osobistej. Kiedy dzisiaj się zastanawiam nad niezwykłymi wprost talentami mojej mamy i taty związanymi z wychowaniem swoich pociech, to się zastanawiam skąd u prostych przecież ludzi było tyle dobroci, charyzmy, ciepła i wewnętrznego piękna, iż z poczuciem wielkiej nostalgii wciąż wspominam ich z wielką miłością. Zawsze, kiedy wracam myślami do rodzinnego domu, odzywa się we mnie to, co zawsze było mi tak mile i drogie… Bardzo ciepło i czule wspominam moje młode lata i mój rodzinny dom, dlatego tak chętnie wracam do mojego rodzinnego domu.

Jest rok 1980. Około 8.08. wracamy do Gdyni, po pracowitych tygodniach i z „naładowanymi” akumulatorami. W Ostrowcu Świętokrzyskim wsiadamy do pociągu i ruszamy do mojego domu, do teraz już mojej, naszej (żona i dzieci) Gdyni. Po rozlokowaniu się w przedziale wyszedłem na korytarz, by rozprostować nogi.

Na korytarzu stał nieznajomy mi mężczyzna i palił papierosa. Na pewno był starszy niż ja, miał miłą aparycję, i odniosłem wrażenie, jakby zachęcał mnie do podejścia i porozmawiania. Podszedłem bliżej, a ów nieznajomy, bez zbędnych ceregieli zagadnął mnie: „Pan do Gdyni”? Odpowiedziałem tak! A mój rozmówca kontynuuje: „Jak tam u was ze strajkami”? To pytanie mnie zdumiało. Pracowałem na wsi od świtu do zmierzchu w polu, więc nie oglądałem telewizji … a po pracy siadaliśmy z rodziną do stołu i wspominaliśmy dobre, rodzinne czasy … itp. Miałem po prostu lukę o tym, co działo się w Polsce i na świecie.

A mój rozmówca kontynuuje: Ooooo! To pan nic nie wie o tym, że w Lublinie pociąg do szyn przyspawali ? Nie wie pan, że Radom, Skarżysko Kamienna objęte były strajkami? A u nas w Hucie w Ostrowcu Świętokrzyskim ludzie stali 1 dzień i wystrajkowali podwyżki płac o 1.000 zł! Zdumiały mnie te słowa. Zacząłem przyglądać się mojemu rozmówcy i widzę, że gość ma pewną klasę, jest dobrze ubrany no i wyraża się ładnie po Polsku. Zatem zadaję delikatnie pytanie: to pan pracuje w Hucie w Ostrowcu? Tak! Odpowiada. Jestem w tej Hucie Szefem Produkcji. Natychmiast odpowiadam, że kiedyś jako uczeń szkoły zawodowej w Ostrowcu byłem w tej Hucie kilka razy, wtedy nazywała się im. „Marcelego Nowotki” … Zrobiło się ogólnie przyjemnie, tak opowiadaliśmy sobie i o świecie, strajkach, ja opowiadałem o stoczni, o Gdyni … I tak przegadaliśmy cała podróż, aż do Gdyni.

W poniedziałek 11.08. 1980 r. już po urlopie poszedłem do pracy. Za dwa lub trzy dni później (dokładnie nie pamiętam) czytam na tablicy ogłoszeń komunikat, że na moim wydziale W-2 jest organizowane otwarte zebranie partyjne PZPR.

Naładowany wiadomościami z podróży pomyślałem sobie: „skoro jest to otwarte zebranie …. To chyba mogę pójść i posłuchać o czym tam będą radzić … przecież mam takie wiadomości, że mogę wszystkich zaskoczyć”!

Poszedłem! Na zebraniu po za członkami partii z mojego wydziału byli obecni sekretarz KZ PZPR Kazimierz Litzbarski (były pracownik naszego wydziału – stąd Kazia znałem b. dobrze i mówiliśmy sobie po imieniu). Z ramienia dyrekcji produkcji na zebranie to przybył Szef Produkcji inż. Ryszard Dzięgiel, którego znałem jeszcze z czasów, gdy był najpierw budowniczym rejonu na statku, po tym zaś Kierownikiem Biura Budowy – skutkiem częstych kontaktów w tamtym czasie też mówiliśmy sobie po imieniu – chociaż Ryszard bardzo lubił moje filmowe nazwisko i zawsze do mnie mówił „Kargul”. Mi to nie przeszkadzało.

Zaczęła się dyskusja … Jakaś taka niemrawa … ja naładowany „taką” wiedzą nie wytrzymałem i po 30 minutach wstaje i po prostu wychodzę z zebrania. Zanim dotarłem do drzwi słyszę głos Szefa Produkcji: „Kargul”! Dlaczego wychodzisz? Odwróciłem się do prezydium, gdzie siedzieli najważniejsi na tym zebraniu i „prosto z mostu” wypaliłem: Przyszedłem z zainteresowaniem na to otwarte zebranie, bo spodziewałem się ciekawszych rzeczy … a tu niczego ciekawego nie usłyszałem, więc szkoda mojego czasu, a o produkcji, o której rozmawiacie, to wiem tyle samo, a może i więcej, bo ja ją robię każdego dnia! Dlatego wychodzę! Na to Szef: może masz coś ciekawego do powiedzenia? Może masz jakieś spostrzeżenia. Jeśli tak, to wracaj i powiedz nam!

Na to tylko czekałem! Wróciłem na miejsce, stojąc zaczynam opowiadać o tym, co usłyszałem w pociągu od Szefa Produkcji z Huty Ostrowiec Świętokrzyski. Gdy skończyłem. Na Sali zaległa cisza.

Gdyby w tym czasie przez salę przeleciała mucha, to jej dźwięk brzmiałby pewnie tak, jak huk bombowca lecącego na niskim pułapie … takie wrażenie na sali zrobiła moja opowieść. Zanim wszyscy oprzytomnieli dodałem: „u nas w stoczni też jest ustalony termin strajku … na piątek 17.08. …!

A skąd ty wiesz ? Pyta sekretarz Litzbarski? Odpowiedziałem, że w WC na ścianie kredą jest napisana taka informacja i to dużymi literami. Napis brzmi: „w piątek strajkujemy”

Szef produkcji wstał i poszedł sprawdzić prawdziwość mojego stwierdzenia. Wrócił i potwierdził, że tak jest w istocie. Sekretarz Litzbarski wyszedł. Poszedł do telefonu i połączył się z KW PZPR w Gdańsku i przekazał tą informację o planowanym strajku. (uwaga od autora: I sekretarz KW PZPR był członkiem organizacji partyjnej Wydz. K-2 stoczni, stąd koniecznym było natychmiastowe powiadomienie KW PZPR w Gdańsku tej niezwykle ważnej informacji).

Wracając po pół godzinie na salę zebrania sekretarz Litzbarski powiedział: Potwierdzam to, czym poinformował nas na tym zebraniu Kargul. W Polsce, w niektórych zakładach pracy zanotowano „przerwy w pracy”, które partia traktuje poważnie i nie uchyla się od rozmów z załogami tych zakładów pracy, by poznać ich problemy i pomóc je rozwiązywać! Niedługo po tych słowach zebranie zostało zamknięte i rozeszliśmy się do domów. Wyczuwało się, że napięcie wzrosło… Wszyscy zastanawiali się co będzie w piątek, było bowiem wiadomym, że władze już wiedzą o strajku i tego tematu nie pozostawią samemu sobie. My zaś mając doświadczenie z Grudnia 1970 roku też byliśmy pełni obaw tego, co nas teraz czeka”.

(od autora: – mam takie spostrzeżenie polityczne: najważniejszą częścią społeczeństwa polskiego była klasa robotnicza, która rządziła w Polsce wszystkim i wszystkimi. Na dodatek była właścicielem wszystkiego w tym i zakładów pracy. Zatem żadnemu ideologowi nie przyszło do głowy, by mówić o strajku! No bo jak, właściciel fabryki strajkuje przeciwko sobie i swoim wynikom pracy? Było to przecież niemożliwe. Stąd co najwyżej mówiło się o „przerwach w pracy”.

Tak na marginesie tej tezy powstał pewien dowcip polityczny. Na pytanie co to jest Kawior? Prawidłowa, komunistyczna retoryka odpowiadała: Jest to luksusowy pokarm klasy robotniczej, spożywany ustami jej przedstawicieli”. Łatwo zgadnąć, że cała ta retoryka i metodologia sprawowania władzy w państwach komunistycznych/socjalistycznych jest ukryta w tym prostym dowcipie! Niby rządzi klasa robotnicza, a w rzeczywistości rządzą nominaci (przedstawicie klasy robotniczej), a w Polsce wcale nie z polskiego nadania.

14 VIII 1980 r. Stocznia Gdańska. Początek strajku rozpoczął się w wczesnych godzinach porannych. Zawiązał się komitet strajkowy z Lechem Wałęsą (robotnikiem, pracującym bazie wózków elektrycznych na stanowisku elektryka) Komitet sformułował następujące żądania:

– przywrócenia do pracy Anny Walentynowicz i Lecha Wałęsy;

– postawienia pomnika ofiar Grudnia 70;

– zagwarantowania bezpieczeństwa strajkującym;

– podwyżki płac o 2.000 zł;

– przyznania dodatku drożyźnianego i rodzinnego odpowiadających wysokości zasiłków

funkcjonariuszy MO i SB.

Strajk przybrał charakter strajku okupacyjnego, załoga stoczni gromadziła się przed budynkiem dyrekcji zakładu. Strajkujący nie opuścili bram stoczni.

Cz. 2. – 14.08.1980 r. IPN, Warszawa 2020, ISBN audiobook: Wspomnienia: Andrzej Kołodziej, „Gdyńscy Komunardzi”, czyta Piotr Bajtlik W-wa 2020 r. 978-83-8098-963-4

Ulotka „Do pracowników Stoczni Gdańskiej” przygotowana przez KOMITET Założycielski Wolnych Związków Zawodowych o „Robotnika Wybrzeża” kolportowana 14.08. wśród stoczniowców i razem z ulotką „jak strajkować”2

15 VIII 1980 r. – Gdynia

Tego dnia Andrzej Kołodziej podjął pracę w Stoczni im. „Komuny Paryskiej” w Gdyni na Wydziale kadłubowym K-3. Wcześniej, od września 1977 r. pracował w Stoczni Gdańskiej im. „Lenina”, skąd został wyrzucony 29 lutego 1980 r. za kolportaż „nielegalnej bibuły”.

Kołodziej, lat 21 od 1978 roku czynnie współpracował z Wolnymi Związkami Zawodowymi Wybrzeża, gdzie wielokrotnie omawiano i analizowano sprawę strajków, a przede wszystkim przyczyn i skutków tragedii Grudnia 1970 r .

W porozumieniu z Bogdanem Borusewiczem na kilka tygodni wycofał się z aktywnego życia opozycyjnego, żeby podjąć starania o pracę w Stoczni im. „Komuny Paryskiej” w Gdyni, ponieważ WZZ miały tam najmniej kontaktów.

Po załatwieniu formalności związanymi z przyjęciem do pracy w Stoczni w Gdyni (14.VIII), po południu pojechał do Stoczni Gdańskiej. Wyszedł stamtąd w nocy, zaopatrzony w ulotki strajkowe z poleceniem wywołania strajku w Gdyni.

Cz. 3 – 15.08.1980 r. IPN, Warszawa 2020, ISBN audiobook: Wspomnienia: Andrzej Kołodziej,

„Gdyńscy Komunardzi”, czyta Piotr Bajtlik, W-wa 2020 r. 978-83-8098-963-4

Biuro Polityczne KC PZPR Warszawa

Biuro Polityczne KC PZPR nerwowo dyskutowało nad sytuacją strajkową w kraju. Zapadła decyzja, żeby wezwać z urlopu I Sekretarza Edwarda Gierka, który przebywał na Krymie. „Groźba wyjścia ludzi na ulicę istnieje. Wzrastają nastroje awanturnictwa.

Aktyw krytykuje naszą nieobecność w sytuacji wzrastającego napięcia i totalnie krytykuje za brak informacji” (wypowiedz tow. Łukasiewicza na posiedzeniu BP KC PZPR 14.08.80 r.) Podstawową formę reakcji, która miałaby spowodować spadek napięcia, przywrócić zaufanie społeczeństwa do władz oraz zmobilizować partię i aktyw, członkowie KC widzieli w wystąpieniu telewizyjnym I sekretarza KC PZPR E. Gierka lub premiera E. Babiucha.

Na posiedzeniu 14 sierpnia dyskutowano dosyć szczegółowo co i w jakich proporcjach powinno zostać uwzględnione w tym przemówieniu. Zapadła decyzja o przegrupowaniu w kierunku Gdańska sił MO, w stan pogotowia postawiono 3 pułki wojska. (Tajne dokumenty Biura Politycznego PZPR a Solidarność)

Gdynia 15 VIII 1980 r.

Andrzej Kołodziej rozpoczął drugi dzień pobytu w swoim nowym zakładzie pracy, w stoczni (w pierwszym dniu 14.08 odbył rozmowę w Biurze Kadr wziął dokumenty i zgłosił się na Wydz. K-3, gdzie powiedziano mu, że miał rozpocząć pracę następnego dnia). Nie znając nikogo w nowym miejscu pracy i nie mając żadnych wcześniejszych kontaktów, przekonał gdyńskich stoczniowców do rozpoczęcia strajku.

Rozpoczął od rozdawania ulotek informując jednocześnie o strajku w Stoczni Gdańskiej i o fakcie, że strajk tam rozpoczął się w dniu wczorajszym i dziś jest nadal kontynuowany. Okazało się, iż większość stoczniowców, do których dotarł już wiedziała o strajku w Gdańsku. Wydawało się, że wszyscy oczekiwali jakiegoś sygnału, zachęty do działania.

Kołodziejowi „pomogła” redakcja miejscowej prasy. Mianowicie „Głos Wybrzeża” – organ KW PZPR zamieścił na swoich stronach informacje pt. „Zakłócenia w rytmie pracy” sygnowany komunikatem (PAP). Ta część informacji (PAP – czyli Polskiej Agencji Prasowej) była sygnowana przez czynniki rządowe i na pewno była wiarygodna. Ta część informacji – poniżej komunikatu PAP jest dziełem powstałym z inspiracji KW PZPR. Jak wszyscy pamiętamy, prasa pojawiała się w punktach sprzedaży we wczesnych godzinach porannych. Było więc oczywiste, iż ci z robotników, którzy interesowali się tym, co się dzieje w otaczającym ich świecie, po drodze do pracy kupowali w kioskach „RUCH” miejscową prasę. Taki kiosk znajdował się na terenie stoczni i mieścił się tuż za bramą wejściową po lewej stronie (już na terenie stoczni).

Przy rozdawaniu ulotek młodszym pracownikom, A. Kołodziej wszystkim powtarzał: „Gdańsk już stoi od wczoraj, trzeba ich poprzeć …. Walczymy w naszym interesie”. Zaczął od najbliższej hali, była to hala Wydz. K-2 i wezwaniu pracujących tam kadłubowców do niepodejmowaniu pracy i zebrania się wszystkich przed halą. Następnie udał się do swojego macierzystego wydziału (K-3) z taką samą misją. Chodził od brygady do brygady z ta samą odzywka co wcześniej.

Na placu przed suchym dokiem stali grupkami robotnicy, niektórzy trzymali w ręku dopiero co przeczytane ulotki i zastanawiali się co robić? Niektórzy mistrzowie popędzali swoich pracowników do pracy, ale chętnych jakby nie było.

Tymczasem z hal wydz. K-2 w (nomenklaturze stoczni zwanymi halami G-08) zaczęli wychodzić na plac przed dokowy zatrudnieni tam monterzy i spawacze tego wydziału. Zastali na tym placu b. wielu pracowników K-3, z których jedni byli zdezorientowani i nie wiedzieli co począć, na ogół byli to ludzie w przedziale wieku 30 do 40 lat, którzy powątpiewali (mając zapewnie w pamięci zdarzenia z Czarnego Czwartku roku 1970) w sens strajku, obawiając się przyszłych ewentualnych konsekwencji.

Młodsi pracownicy tych wydziałów byli bardziej nastawieni na strajk, uważając, że jeżeli stoi Gdańsk i jak sądzili więcej zakładów w Gdańsku, to należy ich poprzeć, by wymóc na władzach wzrost zarobków i obniżenia cen. Nie trzeba było nikogo przekonywać, iż właśnie ci najmłodsi, pracowali równie ciężko, jak ich starsi koledzy, lecz zarabiali mniej, gdyż w systemie pracy akordowej ci starsi mieli wyższe grupy zaszeregowania osobistego i zatem więcej zarabiali. Tak więc ledwo żarząca się iskra trafiła na podatny grunt. Zatem trzeba to wyraźnie podkreślić, iż głos i postawa młodych zadecydowała o przerwaniu pracy i rozpoczęcie strajku. Wszyscy zgromadzeni kadłubowcy rozglądali się wokoło, szukając tego, który by miał koncepcje i odwagę, by przejąć kierowanie formującej się grupą kadłubowców.

Średni nadzór mistrzowski, kierownicy oddziałów pojawili się na placach przy dokowych i na halach Wydz. K-2 i K-1 i żądali podjęcia pracy. Takie działania przyniosły skutek dokładnie odwrotny od zamierzonego. Kadłubowcy zrozumieli, że dzieje się coś ważnego, być może niepokojącego, ale na tyle interesujące, że postanowili przerwać dopiero co podjętą pracę i posłuchać, dlaczego inni nie pracują.

Pracownicy K-1 i K-2 wyszli na plac pomiędzy halami i okazało się, że jest to tak duży tłum, że nie mieścili się na nim. Więc wyszli na plac przed halę G-08, gdzie okazało się, że jest ich ponad 1.000 osób. Jeszcze nie było żadnych okrzyków. Tłum skierował się w stronę budynku dyrekcji stoczni, w którym również mieściły się biura KZ PZPR. Tłum szedł zwartą masą widać było, że nie ma żadnego przywódcy, który by pokierował protestującymi. Za nim doszli do budynku dyrekcji na czele tłumu pojawili się ludzie z białymi Chełmami na głowach i usiłowali przejąć „dowodzenie”. Jeden z nich krzyczał do idącego tłumu: „Panowie, po co idziecie pod dyrekcję? Tu na wydziale, jest duża stołówka, wejdźmy tam to porozmawiamy o waszych problemach.” Wtedy – jak wspomina Andrzej Kołodziej – wybiegłem przed zgromadzonych i całych sił krzyknąłem: „Nie słuchajcie ich, nie jesteśmy przygotowani do jakichkolwiek rozmów z nimi! Jeżeli damy się zamknąć w ciasnym pomieszczeniu, na pewno nie wygramy. Musimy wezwać do strajku całą stocznię i przygotować się do rozmów. Byłem dziś w nocy w Stoczni Gdańskiej i mogę wam przekazać jak tam strajkują. Przywiozłem również ulotki właśnie wydrukowane w Gdańsku w nocy, mam je na wydziale i mogę je wam przekazać. Musicie po nie pójść teraz ze mną, Jak pójdę sam, to mogę już nie wrócić!” Z tłumu ktoś odkrzyknął : „to idziemy!”.

Kołodziej zawrócił w kierunku wydziałów kadłubowych i tłum poszedł za nim. Po podejściu pod wydział, Kołodziej zwrócił się do najbliżej stojących młodych ludzi: „chodźcie ze mną, gdyż obawiam się, że mogę zostać zatrzymany w szatni siłą”. Poszli do budynku, po dwóch minutach wyszli do tłumu z ulotkami. Pierwsze ulotki z pewną dozą nieśmiałości zabrali najbliżej stojący, zaś pozostałe Kołodziej wyrzucił do góry w powietrze…. Stoczniowcy z ochotą zaczęli je wyłapywać i zbierać.

Jak ludzie się trochę uspokoili i minęła wrzawa. Kołodziej zakrzykną: „Idziemy teraz przez stocznię i wzywamy innych do przyłączenia się do strajku. Idziemy na plac przed bramę wejściową do stoczni.”

Widać było, że z hal produkcyjnych zaczęli wychodzić wahający się robotnicy, ze statków również schodzili ci, co wcześniej podjęli prace i teraz postanowili zobaczyć co się dzieje w stoczni, bo o strajku w Gdańsku już wszyscy wiedzieli, ale głowach kołatało się pytanie, a co z nami?

Idąc w kierunku placu przed bramą, zatrzymywali się przed każdą halą i zatrzymując się wzywali znajdujących się tam kolegów do udziału w strajku. Tak przeszli koło Wydz. W-2 (rurownia), potem koło dwóch przelotów hali Ga-30, gdzie pracowali kadłubowcy Wydz. K-2. Potem stanęli przed halą wydz. W-4, a następnie strajkujący poszli w kierunku hali Wydz. K-5 i otrzymawszy wsparcie pomaszerowali w kierunku placu przed bramą. Po drodze przyłączali się pracownicy z warsztatów Gł. Energetyka, Gł. Mechanika, z Wydz. Obrabiarek i Wydz. Gospodarki Narzędziowej. Z bocznych uliczek Stoczni doszli prac. Wydz. W-1, Wydz. W-7, prac. służby magazynowej itp. Gdy stoczniowcy doszli do bramy, było już ponad 3.000 ludzi.

Kołodziej podszedł do bramy głównej i na oczach stoczniowców zamknął ją i wykrzyczał: „Żadnego wychodzenia! Bo będzie masakra! Jesteśmy silni tylko w stoczni. Tu będziemy strajkować! Na miasto nie wychodzimy, bo tam jesteśmy bez szans! Tu jesteśmy mocni, bo tu jesteśmy u siebie. Musimy zabezpieczyć stocznię, ogłosić postulaty i poprzeć Gdańsk”.

Mniej więcej w tym samym czasie wyłączona zasilania elektryczne i gazowe w całej stoczni.

Jacyś stoczniowcy podjechali pod bramę wózkiem z napędem akumulatorowym. Ci młodzi ludzie ustawili ten wózek pod bramą i oświadczyli Kołodziejowi: To będzie nasza trybuna! Kołodziej widzi, że wszyscy patrzą na niego i chyba widzą w nim przywódcę strajku, pewnie dlatego, że wszystko

co dotąd przedsięwziął miało racjonalne przesłanki i zyskało aplauz w zgromadzonym tłumie. Ktoś z pracowników Służby Gł. Energetyka wyłączył centralę telefoniczną która, o czym nie wszyscy wiedzieli, obługiwała nie tylko SKP, ale też port Gdynia i Stocznię Nauta.

W ten sposób, o tym, że coś działo się w Komunie dowiedziało się niezwłocznie kila tysięcy pracowników w tych dwóch zakładach. Wyłaczenie telefonów stało się sygnałem dla tych, co przebywali w biurach, magazynach stoczni, że coś się w stoczni dzieje i w większości poszli na plac przed bramą, i w ten sposób również stali się uczestnikami akcji strajkowej.

Kołodziej wszedł na wózek i spostrzegł, że do stojącego tłumu dochodzą całymi grupami następni stoczniowcy. Więc powiedział: „Zaczekajmy, aż dołączą do nas Ci, co do nas zmierzają”. Następnie Kołodziej powiedział: „Wybierzemy Komitet Strajkowy, a teraz proszę, niech tu podejdą ci, którzy chcą pilnować porządku – musimy sami zadbać o porządek i bezpieczeństwo stoczni na całym jej obszarze”.

Niezwłocznie zgłosiła się grupa ponad dwudziestu młodych ludzi, którym A. Kołodziej wytłumaczył co mają robić, i jakie mają zadania w zakresie utrzymania porządku i na co zwracać uwagę, by na teren stoczni nie przedostały się osoby niepożądane. Sprawdzać przede wszystkim przepustki, ci co są na terenie stoczni mają przepustki. Kapusie pewnie ich nie mają, bo myślę, że nie zdążyli się na strajk przygotować”. Tak brzmiał mniej więcej pierwszy instruktaż przywódcy strajkowego.

Ktoś przyniósł do wózka megafon, skutkiem czego głos Kołodzieja docierał do znacznie większej grupy pracowników. Strajkujący wnet się dowiedzieli z relacji ich nowego przywódcy, co dzieje się w Gdańsku, opowiedział, czego żądają gdańscy stoczniowcy i opowiedział przede wszystkim o wspaniałej atmosferze w Stoczni Gdańskiej jaką tam udało się powszechnie wyczuć.

Po chwili A. Kołodziej przedstawił się, powiedział kim jest, skąd przyszedł do Gdyni i co najważniejsze – dzień 15.08.1980 r. jest jego pierwszym dniem pracy w stoczni w Gdyni. Dodał do tego takie zdanie: „nie znam tu nikogo, ale jako pracownik stoczni w Gdańsku znam doskonale bolączki, z jakimi borykają się stoczniowcy i dlatego rozumiem te problemy, bo one są wspólne dla nas wszystkich!”. Stoczniowcy początkowo patrzyli na młodziana (A. Kołodziej miał dopiero 21 lat!) z wielkim niedowierzaniem. Później Kołodziej powiedział: „miałem świadomość, że ostatni strajk w Gdyni miał miejsce w Grudniu 1970 roku i skończył się tragicznie”.

A Kołodziej zaproponował – „wybierzcie zaufanych przedstawicieli każdego wydziału – a ja będę im doradzał. Znam osobiście Wałęsę i Anię Walentynowicz. Jak Komitet się ukonstytuuje wyślemy do Gdańska delegację i odtąd będziemy działać wspólnie” …

Na propozycje wyboru przedstawicieli, po stoczniowcach rozszedł się szmer, ale propozycji nie było. Kołodziej zaczął improwizować. Mówił to na czym się znał najlepiej, opowiedział o Wolnych Związkach Zawodowych (WZZ), o zadaniach takiej organizacji, która rzeczywiście będzie bronić ludzi pracy, bo przecież wybierzecie sobie sami swoich przedstawicieli, a nie jak dotąd, działaczy związkowych „dostarczała PZPR.”.

Z Gdańska (z WZZ) dla wsparcia Kołodzieja przyjechał Andrzej Butkiewicz (były student ekonomii z UG) z bratem Maciejem (licealistą na wakacjach w trójmieście). Kołodziej poczuł się wzmocniony i pewniejszy siebie. Po krótkiej wymianie zdań na temat tego, co się dzieje w stoczni Gdyni, wzięli się teraz razem do „roboty strajkowej.”

Gdańskiej, aby w myśl ustaleń, reprezentowali Stocznię im. „Komuny Paryskiej” w Gdyni we wspólnym Komitecie Strajkowym, powstałym w Stoczni Gdańskiej dzień wcześniej.

Następnym tematem – chyba najważniejszym – było sformułowanie postulatów strajkowych. Szło to z pewnymi oporami, bo głos prowadzącego (A. Kołodzieja) tak naprawdę docierał do najbliżej stojących. Ktoś ze stoczniowców najbliżej stojących przy wózku wykrzyknął w stronę wózka: „przecież w stoczni mamy radiowęzeł, trzeba go uruchomić i podprowadzić kable i podłączyć do tego radiowęzła”.

Kołodziej natychmiast zorganizował grupkę młodych stoczniowców. Nowo przybyły Andrzej Butkiewicz dostał zadanie, by z tymi młodymi udać się do dyrektora z żądaniem udostepnienia radiowęzła strajkującym. Dyrektor odmówił. Zatem grupa młodych stoczniowców udała się do radiowęzła. Drzwi były zamknięte, obsługa w środku. Ponieważ tych drzwi nie otwierali na wezwanie do ich otwarcia, drzwi zostały otwarte siłą. Obsługę chciano wyprowadzić na plac przed bramę, ale jeden z pracowników radiowęzła (Zygmunt Pałasz) powiedział, że może współpracować ze strajkującymi, pomoże im w obsłudze strajku, ale nie wolno niszczyć sprzętu, gdyż jest on nowy, i sprzęt ten reprezentuje dość wysoką jakość.

Niezwłocznie poprowadzono niezbędne przewody, ustawiono stojaki z mikrofonami i od tej chwili cała stocznia była zradiofonizowana. Głos z mikrofonu było słychać wszędzie we wszystkich pomieszczeniach biurowych, na halach, w magazynach itp. Dyrekcja słyszała wszystko to, co działo się na placu przed bramą. Okazało się, że na zewnątrz stoczni, za bramą znajdowała się już ponad 100 osobowa grupa ludzi w tym z portu, ze Stoczni Nauta, ludzie z innych mniejszych zakładów pracy i różni ciekawscy. Oni również słyszeli to, co działo się przy bramie na słynnym już wózku – trybunie.

Po naradzie pomiędzy A. Kołodziejem i Andrzejem Budkiewiczem, w której udział wziął jego młodszy brat Maciej ustalono, iż w pierwszej kolejności należy zredagować postulaty, by zebrani poczuli, że w czymś, co nowe naprawdę uczestniczą. Potem, jak postulaty zostaną zapisane, to stoczniowcy zrozumieją, że to są ich postulaty i wówczas, jak sądzili Kołodziej z Butkiewiczem łatwiej będzie rozmawiać o powołaniu Komitetu Strajkowego.

Kołodziej zaapelował o podawanie treści postulatów, które miały być na bieżąco redagowane, ustalane i każdy postulat miał być przegłosowany i dopiero po głosowaniu wpisany na listę postulatów. Jakoś z tłumu nie padała żadna propozycja, stoczniowcy wydawali się być zaskoczeni tempem rozwijania się akcji strajkowej. Jak się potem okazało, Kołodziej miał przygotowane postulaty, ale ich nie ujawniał, gdyż jak sądził, lepiej będzie, gdy przygotuje „grunt” na ich podawanie z tłumu.

Trzeba podkreślić, iż dzięki temu, że Kołodziej pracował przez pewien czas w Stoczni Gdańskiej. Jej problemy były mu znane. Zatem wiedział, że podobne, jeśli nie takie same problemy były w Komunie.

Kołodziej zaczął mówić o problemach robotników w stoczni, o ich ciężkiej i mało płatnej pracy, mówił o sprawach nadzoru politycznego jako o grupie pasożytów na w miarę zdrowym ciele załogi stoczni. O niegospodarności, a także o stosunkach na styku robotników i kierowników różnych szczebli w tym mistrzów, z których niektórzy byli nieprzygotowani do zadań jakie pełnili, że to wszystko trzeba wyprostować i zmienić tak, by pracownicy za ciężką pracę byli właściwie wynagradzani. Okazało się, że te słowa trafiały do zgromadzonych.

Początkowo milczący i nieufni stoczniowcy zaczęli zabierać głos, ale bez wchodzenia na wózek. Widać było, że zgromadzeni zostali przekonani do tez, które w przemowie Kołodzieja brzmiały naturalnie tak, jakby oni sami je wyrażali. Kołodziej w tym dialogu wrócił znowu do roli i znaczenia Wolnych Związków Zawodowych z tym, że tym razem bardziej dokładniej i precyzyjniej opowiadał o ich roli i zadaniach i dlaczego jest to tak niesłychanie ważne. Na zakończenie tego wystąpienia zgromadzeni nagrodzili Kołodzieja oklaskami. Kołodziej dodał: „Sami wybierzemy swoich przedstawicieli do WZZ, a oni będą dbali o nasze sprawy. My będziemy ich wspierać, pomagać im i w razie potrzeby bronić ich niezależności od władz. Dalej dodał, że te WZZ muszą pracować razem z nami i przy naszym zdecydowanym wsparciu. Postulaty, które tu zgłosimy muszą dotrzeć do władz”. Następnie kontynuował: „musimy wywalczyć sobie prawo do strajku, chcemy wolności osobistej, chcemy niezależnej prasy, w tym związkowej. Musimy wypracować system przekazu informacji słowem i drukiem … Wszyscy wiemy, że reżimowa prasa nie napisze o naszej postawie prawdy”! Za chwilę przed wózkiem zrobił się ruch, do przodu przecisnął się pewien stoczniowiec i do Kołodzieja powiedział dość głośno, co większość zgromadzonych usłyszała … „Mamy na terenie stoczni drukarnię! Może się przyda”?

Kołodziej na sekundę się zdumiał i powiedział: musimy natychmiast ją przejąć. Zebrani taką odzywkę nagrodzili brawami. Kołodziej zapytał się zebranych: Kto jest za przyjęciem drukarni na potrzeby strajku? Okazało się, że wszyscy, co uznano, że jest to pierwsza uchwała strajkujących, która została przyjęta przez aklamację.

Polecenie udania się do dyrektora znowu otrzymał A. Butkiewicz, który wziąwszy do pomocy kilku stoczniowców poszli niezwłocznie do dyrektora z informacją, że strajkujący podjęli uchwałę, zgodnie którą dyrektor ma udostępnić drukarnię do dyspozycji strajkujących. Zgody nie uzyskali. Dyrektor stwierdził, „że oddanie drukarni strajkującym, to było by to samo jak bym oddał wam klucze do magazynu broni”.

C. 4. – IPN, Warszawa 2020, ISBN audiobook: Wspomnienia:

Andrzej Kołodziej „Gdyńscy Komunardzi”, czyta Piotr Bajtlik,

W-wa 2020 r. 978-83-8098-963-4

Decyzja mogła być tylko jedna, A. Butkiewicz i grupa stoczniowców wyważyli drzwi do drukarni i w ten sposób strajkujący stali się potentatami strajkowego słowa drukowanego. Okazało się, że drukarnia miała profesjonalne maszyny drukarskie i dużą ilość czystego papieru do tych maszyn.

Niestety obsługi nie było w drukarni, strajkujący byli bezradni! Ale uwzględniając kontakty, które posiadali strajkujący niezwłocznie sprowadzono z miasta drukarzy do obsługi tych maszyn drukarskich. Okazało się, że poprzedni drukarze unieruchomili te maszyny. Osoby sprowadzone do obsługi drukarni musieli sprowadzić brakujące elementy z zewnątrz, co tej nowej ekipie zajęło prawie półtorej doby. Nieocenioną pomoc okazała stoczniowcom p. Maria Koszarska z gdyńskiej drukarni „NOWATOR’, organizując do pomocy wybitnego drukarza, prawdziwego fachowca, którym był p. Zygmunt Sabatowski.

Kołodziej zrozumiał jak niesłychanie cenne miał narzędzie. Wcześniej wiedział, iż w Stoczni Gdańskiej próba przejęcia drukarni nie powiodła się, gdyż tamtejszy dyrektor odmówił oddania kluczy w ręce strajkującej załogi. Na wyłamanie drzwi w Stoczni Gdańskiej się nie zdecydowali!

Aby chronić tak cenną „zdobycz” jak była drukarnia, Kołodziej razem z Butkiewiczem uznali, że tak cenną zdobycz nie można utracić, więc trzeba zorganizować wielozmianową, złożoną z absolutnie pewnych ludzi jako straż tej drukarni. Ustalono również, iż bez podpisu Kołodzieja nikt nie miał prawa wstępu do drukarni! Tak radykalne ustalenia lekko wystraszyły stoczniowców, lecz Kołodziej odrzekł: „To jest moja decyzja i biorę całą odpowiedzialność na siebie! Jeśli ktoś za radiowęzeł i drukarnię pójdzie siedzieć, to będę nim ja”

Stając po raz kolejny przed mikrofonem Kołodziej powiedział, że teraz najważniejsze przed nami. Musimy napisać postulaty, które będą podstawą naszych rozmów z władzami. To jest bardzo ważne zadanie i musimy do niego przystąpić z całą uwagą. Zaproponował pierwszy postulat:

„Rozwiązanie związków zawodowych istniejących i tworzenie Niezależnych Wolnych Związków Zawodowych”

Kołodziej zwrócił się do zebranych tłumacząc się, że powstanie takich związków da gwarancję, że ludzie pracy będą mieli swoją reprezentację do wszelkich rozmów i ustaleń z władzami. Dlatego ten postulat powinien znaleźć się na pierwszym miejscu na liście postulatów. Postulat ten został przegłosowany i po przyjęciu przez zdecydowaną większość zgromadzonych, został wpisany na listę jako postulat nr 1.

    Później, gdy lista gdyńskich postulatów (przepisana na maszynie) dotarła do powołanego w międzyczasie Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego w Gdańsku została ona zaaprobowana przez ten Komitet. Do dzisiaj powszechnie uważa się, ten postulat powstał w Gdańsku. Jak później podkreślił to A. Kołodziej: „prawdą historyczną jest to, że stoczniowcy w gdyńskiej Komunie jako pierwsi wystąpili z takim postulatem jeszcze wtedy, gdy w Stoczni Gdańskiej walczono o podwyższenie płac dla swoich pracowników”.

    Następne postulaty to: (tak zostały napisane)

    Oto kopia oryginalnej listy postulatów ze Stoczni im. „Komuny Paryskiej” w Gdyni. Każdy postulat był odrębnie omawiany, uzasadniany, a następnie poddany pod głosowanie. Po jego przyjęciu był wpisywany na prezentowanej kartce. Zapis prowadził Andrzej Butkiewicz – były student ekonomii UG. (kopia postulatów Domena publiczna)

    Po zamknięciu listy i ponownym jej przeczytaniu A. Kołodziej zastanawiał się komu, gdzie i jak ja przekazać. Kołodziej powiedział, że dyrektor stoczni nie jest „władny” zrealizować jakikolwiek punkt z listy postulatów/żądań. Ale możemy poprosić dyrektora, by został emisariuszem naszych spraw i przedstawił je wyższym władzom politycznym. Delegacja udała się do dyrektora. Delegacji przewodził A. Butkiewicz. Dyrektor delegację przyjął, ale oświadczył: „że gówniarzami nie będę rozmawiać”

    Gdy te słowa dyrektora zostały powtórzone na placu przed bramą, rozległy się gwizdy i złowrogie buczenie. Kołodziej uciszył zebranych mówiąc, że po dyrektorze nie można się niczego innego spodziewać.

    W międzyczasie ręcznie spisane postulaty przepisano na maszynie do pisania i w takim kształcie A. Kołodziej w nocy zawiózł je do Stoczni Gdańskiej.

    Tymczasem jak się okazało wróciła delegacja z Gdańska, przywożąc zatrważającą wiadomość, iż Komitet Strajkowy Stoczni Gdańskiej odrzucił poparcie Komuny w strajku. Wałęsa nie chce słyszeć o utworzeniu wspólnej reprezentacji. Podobno słowa Wałęsy brzmiały: „Sami jesteśmy silni i potrafimy zadbać o swoje sprawy, jak chcecie coś wygrać, to musicie walczyć o to sami”

    A. Kołodziej zatelefonował do B. Borusewicza, który poinformował go, że Wałęsa chce podpisać porozumienie z dyrekcją dot. podwyżki dla stoczniowców ze Stoczni Gdańskiej i powrót Wałęsy i Anny Walentynowicz do pracy w Stoczni Gdańskiej i na tym zakończyć strajk.

    Kołodziej poinformował strajkujących, iż: „dzisiaj będziemy spać w stoczni, musimy sobie zorganizować posłania do spania. Razem będziemy bezpieczni”. .

    Cz. 5 – Pierwsza noc strajkowa. IPN, Warszawa 2020, ISBN audiobook: Wspomnienia:

    Andrzej Kołodziej „Gdyńscy Komunardzi”, czyta Piotr Bajtlik,

    W-wa 2020 r. 978-83-8098-963-4

    O tym, co się dzieje w Stoczni Gdańskiej nikt w Gdyni po za delegacją, Kołodziejem i Butkiewiczem nie wiedział nikt . Butkiewicz zajął się drukarnią, zaś Kołodziej polecić otworzyć magazyn z płytami styropianowymi. które miały posłużyć za materace do spania. Jednak jak się wnet okazało wielu stoczniowców okazało się być całkiem pomysłowymi ludźmi i z tego styropianu zbudowali mini domki do spania. Spora ilość tych domków zgromadzono koło siebie tworząc istną „dzielnicę willową”. Urokowi tego przedsięwzięcia dodawały napisy na tych domkach z nazwami znanych w świecie luksusowych hoteli np. „Orbis”. „Ritz” „Bristol”, czy „Dolarowiec” – jako nawiązanie do gdańskiego wysokościowca we Wrzeszczu, gdzie mieszkania sprzedano za dolary USA;

    Tak powstał mit o styropianowych strajkach. Wiele z tych „willi” miało prześmiewcze nazwy, co było pewnym uatrakcyjnieniem i tak dość minorowego na początku strajku nastroju.

    Kołodziej skupił się na organizacji całonocnej ochrony całej stoczni, wraz z nabrzeżami (stocznia w Gdyni zajmowała prawie 100 ha powierzchni). Na zakończenie tego dnia, okazało się, że stocznię opuściło kilkunastu pracowników, reszta pozostała w stoczni.

    Pierwszą strajkową noc, stoczniowcy na polecenie A. Kołodzieja spędzili na placu przed bramą stoczni. Wg kierującego strajkiem A. Kołodzieja łatwiej było zmobilizować do obrony teren stoczni, wszyscy byli b. czujni. Wzdłuż jezdni na odgrodzonej od terenu stoczni drogą, na odcinku kilkuset metrów, w odstępach co około 40 metrów zapalono ogniska, a przy nich straż trzymały kilkuosobowe zespoły ochotników – strażników – czyli młodych stoczniowców, którzy do tej funkcji zgłosili się na ochotnika. Zarówno brama, jak i okoliczne płoty stanowiące granicę terenu stoczni były newralgicznymi miejscami, którędy mogli przedostać się „niepożądani goście”. W podobny sposób były rozstawione straże na nabrzeżach, które strzegły terenu stoczni od strony basenów portowych. Szlabany na torach kolejowych przed bramą główną na ul. Czechosłowackiej zostały opuszczone.

    Załoga Portu gdyńskiego, która przyłączyła się do strajku też ustawiła barykady na przejazdach kolejowych, ustawiając tam lokomotywy manewrowe, zaś po wolnych bokach (do ogrodzenia) ustawione zostały dodatkowe barykady, by nikt niepożądany nie mógł wejść na tereny portu

    W godzinach porannych 16.08. A. Kołodziej udał się najpierw do Portu gdyńskiego, a następnie do Stoczni „Nauta” by omówić wspólne działania strajkowe, metody wzajemnej informacji o sytuacji w obu zakładach oraz zaoferował pomoc w każdym obszarze w jakim prowadzone strajki będą tego wymagały.

    Tymczasem dniu 16.08. rozpoczęły się rozliczania przedstawicieli kadry kierowniczej i politycznej stoczni, w tym znanych w stoczni działaczy PZPR. „Wyłapani”, którzy byli doprowadzani na plac przed bramą, byli wywlekani na wózek elektryczny i tam szydzono z nich, poniewierano nimi, a także kazano się spowiadać z różnych działań m. in. z uległości wobec PZPR.

    Niektórych pracowników spośród znajdujących się na placu, a znanych wśród ogółowi stoczniowców z różnych szczebli zarządzania w Stoczni wzywano imiennie na ten wózek, by tam ich sponiewierać.

    W trybie wezwania, na wózku znalazł się też dyr. naczelny W. Fandrey. Rozmowa z nim nie dała spodziewanych efektów. Dyrektor był zbyt zdenerwowany, by odnieść się do wykrzykiwanych pytań.

    Równolegle młodzi pracownicy Stoczni (zwanych hunwejbinami) biegali po Stoczni żądając od każdego spotkanego pracownika pokazania przepustki stoczniowej. Jeśli w przepustce był napis „KIEROWNIK”, to takiego „kierownika” prowadzono w kierunku wózka, celem upokorzenia go w oczach tłumu.

    Tak postawieni przed nieprzyjaznym tłumem niektórzy kierownicy przeżywali bardzo ciężkie chwile i byli na skraju wyczerpania nerwowego. Wieść ta natychmiast rozeszła się po Stoczni, zatem ci, co mieli zapisane w przepustce „kierownik” nie wychodzili na teren Stoczni, nawet na posiłki. Ciekawostką było to, iż ci młodzi hunwejbini nie znali struktury organizacyjnej stoczni i dla nich wystarczyło być kierownikiem, by go dopaść i dostarczyć do wózka. Np. specjaliści już nie podlegali takim szykanom.

    Wykorzystał to ówczesny Szef Techniczny Stoczni (czyli zastępca Dyrektora Technicznego Stoczni) inż. Jacek Hausner, który miał w swojej przepustce napisane stanowisko „Szef Techniczny”, zatem swoją przepustkę włożył do maszyny do pisania, dodał literkę „c” i w ten kuriozalny sposób został „Szefcem Technicznym” i mógł zatem swobodnie się poruszać po zakładzie – m. in. chodzić do stołówki na posiłki, nie obawiając się zdemaskowania jako kierownik tak wysokiego szczebla.

    Wyjątkową odporność na stres i przytomność umysłu wykazał mgr inż. Stanisław Wojtysiak, ówczesny Główny Technolog Stoczni, który wywołany z tłumu i postawiony na wózku rozpoczął swoje wystąpienie od zwrócenia uwagi, iż na tym placu stoi krzyż. Oklaski potwierdziły, iż jest dobrze rozumiany… Gdy natomiast zwrócił uwagę, że zaraz za krzyżem znajduje się hasło wzywające stoczniowców do rzetelnej i wytrwałej pracy i dodał, iż należałoby się raczej wziąć do pracy, niż strajkować. Został po prostu wybuczany i wygwizdany. Ale nie poddał się i nie zszedł z wózka. Kontynuując swoje wystąpienie wykazał nieroztropność i głupotę tego wyciągania ludzi na wózek i ich poniżania…, zapytał się wprost: „komu z was zależy na skłóceniu załogi Stoczni… przecież dotychczasowy stan polityczny państwa kształtuje się w Warszawie a nie tu, w Stoczni w Gdyni”. Na taką odzywkę wszyscy zamilkli i zrobiło się po prostu cicho. Na pytanie z tłumu stoczniowców czy zgadza się z postulatami zgłoszonymi tu w Gdyni odpowiedział, że tak, chociaż zmienił by ich sformułowania i kolejność. Dodał jeszcze taką uwagę, iż obojętnie co się stanie i tak będziemy razem pracować, więc te ponure chwyty z kierownikami nie są nikomu potrzebne, chyba że obecnej władzy, której pewnie byłoby w smak byśmy się kłócili… Na taką odzywkę Stanisław Wojtysiak zebrał oklaski, chociaż nie od wszystkich uczestników …. Jednak po tym wystąpieniu akcje przeciwko kierownikiem powoli wygaszano. W dniu następnym polowania na kierowników już nie było.

    Organizacja strajku w Stoczni w Sierpniu 1980 roku

    Strajk w stoczni gdyńskiej im. „Komuny Paryskiej” w sierpniu 1980 r. oraz postawa stoczniowców w tym strajku zjednała sobie sympatię i wzbudzała powszechny podziw, za odwagę najpierw w Gdyni, potem zaś w trójmieście i wreszcie po za wybrzeżem. Dowody na te sympatie i podziw przejawiały się m. inn. pod bramą stoczni. Przypadkowi i nieznani ludzie przynosili pieniądze, papierosy, dodawali otuchy dobrym słowem. Wyczuwało się, iż przybysze pod stocznią czuli się dumni, że przychodząc pod stocznię uczestniczą w tej walce o wolność i godność zwykłego człowieka. Niektórym ze wzruszenia trudno było rozmawiać, tak byli spięci i wzruszeni.

    Spontanicznie przybywali okoliczni rolnicy przywożąc swe produkty, by wspomóc strajkujących. Cześć przybyszów deklarowała pomoc w rozwożeniu materiałów i ulotek. Podobne sceny można było obserwować przy bramach strajkujących portowców i rybaków w gdyńskim Dalmorze. Tak więc bez obawy o mijanie się z prawdą można rzec, iż w tych dniach strajk odegrał wielką rolę w budowaniu jedności. Stoczniowcom zaś przyniósł wrażenie ogromnego wsparcia zwykłych ludzi, którzy rozumieli, iż teraz toczy się gra o coś znacznie ważniejszego, nie tylko dla stoczniowców, ale też i dla ogółu społeczeństwa. Tymi ważnymi elementami życia społecznego było pragnienie wolności, godności i żądanie swobód demokratycznych. Władza też rozumiała doskonale, że teraz toczy się gra o to, czy socjalizm z twarzą PZPR polegnie, czy też będzie dalej zniewalał prawie 40 – to milionowy naród w środku Europy.

    Przyznać też trzeba i to, o czym po pewnym czasie poinformowali nas stoczniowców niezależni obserwatorzy już po zakończeniu strajków, analizujący zachowania załóg pracowniczych i sposób prowadzenia akcji strajkowych w różnych zakładach pracy. Stwierdzono mianowicie, iż takiej organizacji akcji strajkowej jaka miała miejsce w Stoczni im. „Komuny Paryskiej” (panował wzorowy porządek, nie było przypadków wnoszenia na teren stoczni alkoholu, panowała dyscyplina i wzajemne zrozumienie i szacunek dla innych, nie licząc incydentalnych zdarzeń jednego dnia – wyciągania na wózek kierowników) to takiej organizacji i posłuchu nie zanotowano nigdzie indziej!

    Był to wielki sukces i niebywałe osiągnięcie organizacyjne, które dosłownie wzięło się tylko i wyłącznie ze zrozumienia sytuacji. Nie było żadnych szkoleń przed strajkiem…. Było to absolutnie spontaniczne! Można tylko domniemać, iż stoczniowcy czując powagę chwili, mając w pamięci wydarzenia z Grudnia 1970 zdawali sobie sprawę, że uczestniczą w czymś wielkim, co jeszcze w chwili rozpoczęcia strajku było tak trudno zdefiniować.

    Ta postawa stoczniowców wynikała najprawdopodobniej z chęci dokonania czegoś wielkiego, ponad czasowego. Ogromną rolę odegrało kierownictwo strajku z A. Kołodziejem na czele. Trzeba też powiedzieć i to, iż ogromne wsparcie dla A. Kołodzieja było zaangażowanie się T. Pławińskiego w pracę Komitetu Strajkowego. Ten inżynier, jak się potem okazało „mistrz, mózg organizacyjny strajku” był niezwykle skutecznym zarządzającym całością działania Komitetu strajkowego, co dało się poznać od momentu, gdy A. Kołodziej coraz częściej przebywał w Stoczni Gdańskiej zastępował go właśnie inż. Tadeusz Pławiński.

    Inż. Tadeusz Pławiński, organizacyjny zastępca A. Kołodzieja, a w rzeczywistości osoba kierująca całym strajkiem w stoczni KP. (A. Kołodziej bardzo dużo czasu przebywał w Stoczni w Gdańsku), stąd cały ciężar kierowania „robotą strajkową” spoczywał na T. Pławińskim). W stanie wojennym poszukiwany, ukrywał się b. długo. Pojmany, zaszczuty przez SB wyemigrował do Kanady.

    To dzięki jego niepospolitym talentom organizacyjnym, jego wyczuciu sytuacji ponad 7.000 stoczniowców i cała masa pracowników innych zakładów strajkujących w Gdyni i w trójmieście mogła być dumnymi w uczestniczeniu perfekcyjnej „robocie strajkowej”. Wielkie wsparcie dla organizatorów strajku przyniosło przystąpienie Andrzeja Kozickiego (projektanta kadłubów okrętowych z Biura Konstrukcyjnego) do Komitetu Strajkowego, co zmieniło pogląd wielu konstruktorów, Głównych Projektantów i pracowników obsługi tego biura na to, jak odnosić się do samej idei strajku, a przede wszystkim przełamała pewne opory dotyczące bezpośredniego uczestnictwa w pracach samego Komitetu Strajkowego jak i w różnych jego agendach. Przy tym trzeba pamiętać, że wszystkie początkowe funkcje związane z organizacją samego strajku były realizowane spontanicznie przez samych robotników! To rozliczanie „kierowników”, o czym wcześniej wspomniałem na parę dni postawiło barierę pomiędzy pracownikami umysłowymi, a robotnikami. Sądzić należy, iż spojrzenie na pracowników umysłowych zmieniło się wtedy, gdy zastępcą ds. organizacyjnych strajku został inżynier Tadeusz Pławiński. Strajkujący, gdy poznali sposób zarządzania strajkiem, szybkie i logicznie trafne decyzje Pławińskiego nabrali przekonania o roli, jaką może spełnić grupa inżynierów – pracowników stoczni. Można domniemać, że inż. A Kozicki sam postanowił usunąć tą nieufność i swoim przystąpieniem do komitetu strajkowego całkowicie zmienił pogląd strajkujących na grupę inżynierów, tym bardziej, że stoczniowcy mieli bardzo dobre zdanie o ludziach, którzy projektowali „ich” statki.

    Mgr inż. Andrzej Kozicki, doskonały projektant kadłubów okrętowych, późniejszy Generalny Projektant – prekursor postawy pro – strajkowej całej rzeszy pracowników stoczniowego Biura Konstrukcyjnego.

    Najlepszym tego przykładem jest Poczta Strajkowa, za całość, której odpowiadało Biuro Projektowe. To dzięki ich niestrudzonej pracy od wczesnych godzin porannych do późnej nocy ludzie ci realizowali swoją pracę pocztową, traktując ją jak misję! Takiego osiągnięcia nie zanotowano nigdzie w Polsce a i chyba nigdzie na świecie.

    W 1981 po ogłoszeniu stanu wojennego i aresztowaniu przywódców Solidarności, aresztowani i internowani w nawiązaniu do zasad funkcjonowania poczty strajkowej w stoczni zorganizowali taką samą (no, może z mniejszym rozmachem) „Pocztę Internowanych”. Tak więc postawa pracowników Biura Projektowego stoczni i udział w praktycznie we wszystkich obszarach i zespołach sterujących pracami Komitetu Strajkowego wyniosło „sztukę organizacyjną – strajkową” do nieznanego nikomu wcześniej poziomu organizacyjnego! (o samej poczcie dalej w tekście)

    W pierwszych dniach strajku pełnię władzy nad strajkiem sprawował Andrzej Kołodziej zatrudniony w stoczni dosłownie jeden dzień wcześniej! Przyznać trzeba, że znakomicie umiał wyczuć nastroje załogi i trafnie podejmował kluczowe decyzje w bardzo ważnych sprawach w pierwszych dniach strajku. Sytuacja zmieniła się dopiero po wybraniu blisko 40-osobowego Komitetu Strajkowego. Jego członkowie dzielili się zadaniami, bardzo sprawnie kierując życiem zakładu. W trakcie około dwóch tygodni nie zanotowano żadnych incydentów, które mogły by zakłócić strajk.

    Główne wydarzenia strajkowe miały miejsce na placu znajdującym się za wejściem do stoczni (tuż za bramą na terenie stoczni). Bezpieczeństwa wszystkich pracowników znajdujących się na terenie stoczni strzegły dobrze zorganizowane straże strajkowe, składające się w większości z młodych, pełnych zapału pracowników stoczni, przede wszystkim z obszaru produkcji. Straże te patrolowały nie tylko ogrodzenia i bramy wjazdowe do stoczni – lądowe, ale także strzegły nabrzeży i basenów stoczniowych przed „wizytami nieproszonych gości”.

    Kalendarium strajkowe i organizacyjnie:

    jak toczyły się sprawy strajkowe w Stoczni Im. „Komuny Paryskiej” w Gdyni;

    15.08.1980 r. Od wczesnych godzin rannych praca została wstrzymana, załoga stoczni podjęła strajk, gromadząc się na placu przed bramą stoczni;

    15.08.1980 r. Zgłoszono i poddano pod głosowanie każdy z omawianych postulatów odrębnie. Dopiero ten postulat, który poparła zdecydowana większość strajkujących, był zapisywany ręcznie na kartce papieru. Zapisującym te postulaty był Andrzej Butkiewicz, działacz Wolnych Związków Zawodowych (WZZ) przydzielonych A. Kołodziejowi do pomocy w organizacji strajku.

    W nocy postulaty zostały zawiezione do Stoczni Gdańskiej. Po południu władze zrzuciły z helikoptera ulotki, zwracając się bezpośrednio do gdyńskich stoczniowców:

    Oto treść ulotki zrzuconej z helikoptera m. inn. na teren stoczni. Ulotka ta została już w wolnej Polsce opublikowana w materiałach Instytutu Pamięci Narodowej (IPN BU 811/201. (kopia Domena publiczna)

    15/16.08.1980 r. Przejęcie radiowęzła i drukarni stoczniowej. Powstała Wolna Drukarnia Stoczni Gdynia.

    Z meldunku Służby Bezpieczeństwa (SB): „W stoczni im. „Komuny Paryskiej, po włamaniu do pomieszczeń małej poligrafii uruchomiono jedną z maszyn drukarskich o dużej wydajności, na której są drukowane ulotki i inne materiały propagandowe. Nadmieniam, że pomieszczeniu tym znajdowały się następujące maszyny drukarskie:

    – dociskowa typu : Grofopress” dwie sztuki na papier formatu A4;

    – arkuszowa typu „Wiktoria” – Front 2 na format papieru B2;

    – dociskowa typu „Boston” – 1 szt. na format papieru B2;

    Dalej informator donosił: z uzyskanych informacji operacyjnych wynika, że przygotowywane są matryce do druku dalszych materiałów. Materiały te są dostarczane do innych zakładów jak również rozrzucane w miejscach publicznych.

    Warszawa – Rząd, PZPR: Podjęto decyzje o zablokowaniu łączności telefonicznej Wybrzeża z resztą kraju. Zablokowane zostały też drogi. Wszelkie pojazdy kontrolowano przede wszystkim pod kątem przewozu i kolportowania nielegalnych ulotek i wydawnictw. Poprzez ścisłą kontrolę wszelkiego ruchu osobowego władze usiłowały przeciąć przepływ informacji, podzielić zakłady strajkujące na oddzielne strefy konfliktu i pewnie po kolei je pacyfikować. Przy okazji tych kontroli władze usiłowały wyłapać łączników i ewentualnie organizatorów, którzy usiłowali dotrzeć do Stoczni Gdańskiej, jako do głównego punktu strajkowego na Wybrzeżu gdańskim.

    I Sekretarz PZPR Edward Gierek został zmuszony przerwać urlop w ZSRR (przebywał na Krymie) i pilnie powrócił do Warszawy. Natychmiast zwołano Biuro Polityczne KC PZPR, na którym stwierdzono, iż w postulatach zgłaszanych w trójmieście pojawiają się postulaty polityczne (Wolne Związki Zawodowe i konieczność postawienia pomnika ofiar Grudnia 1970 i wypuszczenie więźniów politycznych), a nie tylko socjalne. E. Gierek został poinformowany, iż protestujący cieszą się powszechnym wsparciem, co jest głośno i bez strachu wyrażane przez społeczeństwo Wybrzeża. Podkreślono w tej informacji, iż „głównym motorem” wśród strajkujących, są b. młodzi ludzie.

    W swoim wystąpieniu na tym Biurze politycznym Gierek uznał, iż sytuacja na Wybrzeżu jest na tyle poważna, iż trzeba rozważyć zwołanie sejmu, by z „mocą Ustawy” zwalczać siły zewnętrzne, które zagrażają bezpieczeństwu państwa.

    Wieczorem w TV przemawiał premier Edward Babiuch. Mówił o trudnościach w gospodarce kraju, twierdząc, iż spowodowane one zostały przez warunki obiektywne. Odpowiedzialnością za zły stan gospodarki obarczył wszystkich pracujących. W Swoim wystąpieniach premier wspomniał o „okresowych przerwach w pracy” nie wymieniając miejsc ich występowania ani skali tych przerw.

    Pod presją Kremla, który uznał strajki za „kontrrewolucję”, władze w Warszawie powołały do życia specjalny sztab kryzysowy pod przewodnictwem Józefa Pińkowskiego, z udziałem Barcikowskiego, Olszowskiego, Jagielskiego, gen. Jaruzelskiego i ministra spraw wewnętrznych Stanisława Kowalczyka. Sztab ten miał na celu przygotowanie planu zdławienia protestów siłą.

    Plany specjalnej operacji „Lato 80”, opracowywane pod kierownictwem wiceministra gen. Bogusława Stachury, obejmowały m. inn. porwanie Wałęsy i członków MKS oraz pacyfikację Trójmiasta. W skład sztabu operacji wchodził też gen. Władysław Ciastoń, gen. Józef Bem i szef SB gen. Adam Kszysztoporski4

    Stocznia w Gdyni;

    16.08.1980 r. W Gdańsku Lech Wałęsa, o godz. 14 ogłasza, iż Komitet Strajkowy Stoczni Gdańskiej osiągnął porozumienie z dyrekcją Stoczni Gdańskiej, w wyniku którego Dyrekcja wyraziła zgodę na przyjęcie do pracy Annę Walentynowicz i Lecha Wałęsy. Wynegocjowano podniesienie płacy stoczniowców w Gdańsku o 1.500 zł/osobę). Wynegocjowano również dodatek specjalny, obejmujący tylko stoczniowców – dodatek drożyźniany. Strajkujący otrzymali też gwarancję bezpieczeństwa. Końcowy komunikat, jaki wygłosił Lech Wałęsa w imieniu Komitetu Strajkowego: to koniec strajku!

    Dyrekcja Stoczni Gdańskiej, korzystając z wyłączności dostępu do radiowęzła potwierdziła te ustalenia i zaapelowała do załogi o opuszczenie stoczni do godz. 18:00.

    Stoczniowcy usatysfakcjonowani wynikami porozumień zaczęli opuszczać zakład. Jednak część strajkujących m. inn. Anna Walentynowicz i Alina Pieńkowska wraz z delegatami z innych zakładów pracy, zaczęli głośno protestować i nawoływali do kontynuowania strajku solidarnościowego, aż do spełnienia postulatów pozostałych zakładów strajkujących, których przedstawiciele znajdowali się w Stoczni Gdańskiej. Wobec tego, iż Komitet Strajkowy nie miał dostępu do radiowęzła (sprzęt nagłaśniający w Sali BHP był wyłączony), zatem dyskusja nad kontynuowaniem strajku przeniosła się pod bramę nr 2.

    Cz. 6 – 16.08.1980 r. IPN, Warszawa 2020, ISBN audiobook: Wspomnienia:

    Andrzej Kołodziej „Gdyńscy Komunardzi”, czyta Piotr Bajtlik,

    W-wa 2020 r. 978-83-8098-963-4

    Patrząc z perspektywy dystansu, jaki nas (dzisiaj) dzieli od tamtych wydarzeń to właściwie dzięki postawie na pewno Anny Walentynowicz wykrzykującej do Lecha Wałęsy, „że Tak nie wolno! – przecież z nami są przedstawiciele innych zakładów pracy i my mamy obowiązek podtrzymać akcję strajkową, do spełnienia żądań naszych kolegów z innych zakładów pracy”! Ten krzyk niemal rozpatrzy otrzeźwił Komitet Strajkowy Stoczni Gdańskiej.” Można z wielkim przekonaniem stwierdzić, iż ten „krzyk rozpaczy” Anny Walentynowicz uratował cały Sierpień 1980 roku!

    Delegat Stoczni im. „Komuny Paryskiej” Lech Jędruszewski jeszcze o godz. 17 przemawiał w Stoczni Gdańskiej i „prosił, aby podtrzymać akcje strajkową, gdyż robotnicy z jego zakładu potrzebują moralnego wsparcia”. Zgłoszono postulat, by utworzyć „Międzyzakładowy Komitet Strajkowy”.

    W stoczni pozostało ok. 700 pracowników, których udało się zatrzymać i przekonać do kontynuowania strajku solidarnościowego.

    Komitet strajkowy wrócił na salę obrad i po dyskusji utworzono Międzyzakładowy Komitet Strajkowy (MZKS). Treść tego komunikatu przywieziono go Gdyni i wydrukowano go w takiej ilości, iż zaspokoił potrzeby wszystkich zakładów pracy w Trójmieście i mieszkańców Trójmiasta, którzy chcieli go otrzymać! Od tej chwili Wolna Drukarnia Stoczni Gdynia była już na wyłącznych usługach strajkujących. Po kilkunastu godzinach o powstaniu MZKS w Stoczni Gdańskiej wiedział już cały świat!!

    Przed godz. 19:00 na Sali BHP zebrali się przedstawiciele: Stoczni Gdańskiej, Transbudu, Zarządu Portu Gdańsk, Stoczni im. „Komuny Paryskiej” z Gdyni, Elmoru, Stoczni im. „Konrada”, Wojew. Przeds. Komunikacyjnego Gdańsk – Gdynia, PKS i Rafinerii. Opracowano wstępnie nowe postulaty, które już wspólnie miały być przekazane do Komitetu Centralnego PZPR, do Warszawy.

    Z Kroniki MO i SB: w SKP w Gdyni w godz. wieczornych na polecenie A. Kołodzieja w pomieszczeniu sekretarza KZ PZPR zostali zamknięci zastępcy dyrektora stoczni i niektórzy kierownicy wydziałów – razem 12 osób. Pomieszczenia tego strzegło 5 strażników porządkowych, uzbrojonych w pręty i łomy. Zatrzymani nie mogli się poruszać po za tymi pomieszczeniami bez towarzyszącej im eskorty.

    Kalendarium cd.

    16.08.1980 r. Dyrektor Stoczni w Gdyni Willy Fandrey podłącza się do radiowęzła i przez niego ogłasza, iż strajk w Stoczni Gdańskiej jest zakończony i stoczniowcy w Gdańsku opuścili swój zakład udając się do domów, do czekających na nich rodzin. Natychmiast wzywa gdyńskich stoczniowców do zakończenia strajku i rozejścia się do domów;

    Ten komunikat wywołał spore zamieszanie, które nie omieszkali wykorzystać działacze partyjni stoczni i niektórzy wyżsi kierownicy różnych szczebli. Szybko udało się odciąć dyrektora od radiowęzła i A Kołodziej wziął sprawy w swoje ręce i nawoływał do pozostania w stoczni ogłaszając strajk okupacyjny. Mówiąc do mikrofonu: „ogłaszam strajk okupacyjny. Wzywam wszystkich, którzy chcą zwycięstwa naszej sprawy o pozostanie w Stoczni i podjęcie strajku okupacyjnego”. Stocznię po komunikacie dyr. W. Fandreya zdążyło opuścić około 60 osób. Pozostali zostali w stoczni na dobre i złe;

    16.08.1980 r. A. Kołodziej informuje B. Borusewicza, iż w Gdyni ogłoszono strajk okupacyjny. Zdecydowana większość załogi stoczni pozostała w zakładzie.

    16.08.1980 r. Delegacja stoczni gdyńskiej, której przewodził Krzysztof Jankowski udała się do ks. prałata Hilarego Jastaka z prośbą, o odprawienie w niedzielę mszy świętej dla strajkujących stoczniowców. Proponują, by msza odbyła się na terenie stoczni. Całość oprawy, w tym nagłośnienie, ołtarz i jego dekorację wykonają stoczniowcy.

    Ks. prałat Hilary Jastak proboszcz parafii pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa (NSPJ) mieszczącej się w Gdyni przy ul. (jak na ironię) 22 Lipca 46.

    Notatka własna sporządzona przez ks. prałata Hilarego Jastaka po spotkaniu ze stoczniowcami w dniu 16.08.1980 r., proszącymi o odprawienie mszy św. Na terenie Stoczni im. „Komuny Paryskiej”

    Spodziewana jest grupa pracowników stoczni na co najmniej 8.000 stoczniowców, zaś tuż za bramą staną do tej mszy inni pracownicy gdyńskich zakładów pracy oraz mieszkańcy miasta, którzy wyrażą takie życzenie.

    Ksiądz Prałat zadumał się i po chwili wyraził zgodę, ale poprosił delegatów ze stoczni, o uzgodnienie tej sprawy również z proboszczem parafii o.o. redemptorystów, w granicach której leży Stocznia.

    Delegaci udali się tam, ale po godz. 16 otrzymali odpowiedź negatywną. Potem delegaci udali się na ul. Świętojańską do parafii Najświętszej Marii Panny, ale tam nie chciano z delegacją rozmawiać.

    Zatem po godz. 17 wrócili do księdza Jastaka, który bez wahania wyraził gotowość odprawienia niedzielnej mszy św. Od razu też ustalono, że tak ważna msza św. Powinna być odprawiona o godz. 11:00, bo o tej właśnie godzinie, w całej Polsce ma miejsce tradycyjna msza św. „Suma” i jak wszyscy wiedzą jest najważniejszą mszą w tygodniu. Po chwili zastanowienia ks. Jastak prosił o transport do stoczni, gdyż komunikacja miejska nie dojeżdża do stoczni.

    Wszyscy wiedzieli, iż odprawienie mszy św. w socjalistycznym zakładzie pracy, nad którego ideologią czuwały całe zastępy „czynowników” partyjnych z centralną władzą na czele, było czymś niewyobrażalnym. Jasnym było, że władze polityczne poczuły się zagrożone. 35 – letnia praca polityczna nad indoktrynowaniem „klasy robotniczej” legła w gruzach. Sam ksiądz prałat Hilary Jastak tak to podsumował: „Oficjalnie władza w tej kwestii była nieprzejednana i gotowa na wszystko. Surowo zakazano odprawiania Mszy Świętej i jakichkolwiek innych nabożeństw w strajkujących zakładach.

    Wielu księży odnosiło się z rezerwą do odprawiania takich mszy. Jednak robotnicy niepotrzebnie się obawiali. Kapłan Kościoła Katolickiego takiej posługi odmówić nie może. Tak im tłumaczyłem. Ja nie pytałem o pozwolenie żadnej władzy państwowej, bo władzą był już wówczas Komitet Strajkowy, a nie miejski czy wojewódzki … Do dziś dziękuję Bogu za danie mi tej łaski”5

    Trzeba tu dodać, iż Prezydent miasta Gdyni Jan Krzeczkowski zagroził proboszczowi parafii o.o. redemptorystów cofnięciem zgody na dalszą rozbudowę kościoła, jeśli podejmie się odprawiania mszy dla strajkujących, których określił mianem sabotażystów. Ksiądz H. Jastak nie dał się zastraszyć. Za taką postawę gdynianie i stoczniowcy z niezwykłą sympatią odnosili się do tego wspaniałego kapłana, właśnie za odwagę i za brak strachu przed przepotężną władzą.

    16/17.08.1980 r. (w nocy) A. Kołodziej i L. Jędruszewski udali się do Stoczni Gdańskiej, jako delegaci strajkującej Stoczni im. „Komuny Paryskiej” z oświadczeniem o prowadzonym w Gdyni strajku okupacyjnym;

    Wieczorem do strajkujących stoczniowców dotarła pogłoska o planowanym przez władze desancie na stocznię. Zapadła decyzja o przygotowaniu się strajkujących na taką możliwość. Wzmocniono ilość patroli. Na poszczególnych wydziałach powstały silne grupy pracowników jako „siły szybkiego reagowania” Grupy otrzymały zadania przygotować uzbrojenie do walki z oddziałami MO i SB.

    PZPR: Na kolejnym posiedzeniu Biura Politycznego KC PZPR zapadła decyzja: o powołaniu zespołu koordynacyjnego działania władz centralnych przy likwidacji strajków. E Gierek zaproponował na przewodniczącego zespołu Stanisława Kanię.

    Na tym samym posiedzeniu postanowiono, by „dla honoru związków zawodowych” działających z „nadania” PZPR konieczne jest, by dotąd te nieme związki (Centralna Rada Związków Zawodowych – CRZZ) odezwały się publicznie i zajęły się aktualna sytuacją i wsparły linię polityczną jaką reprezentuje PZPR. Na marginesie trzeba doda, iż na czele CRZZ partia zawsze stawiała wysokiego rangą aparatczyka, w randze członka KC PZPR. W momencie rozpoczęcia strajków w sierpniu 1980 r. Przewodniczącym CRZZ był członek KC PZPR Jan Szydlak. Jeszcze w sierpniu 1980 r. Zastąpił go na tym stanowisku R. Jankowski. CRZZ działał do końca roku 1980, gdyż do końca grudnia wszystkie stowarzyszone w CRZZ związki branżowe wystąpiły z CRZZ, skutkiem tego, organizacja ta została rozwiązana.

    Cz. 7 – 17.08.1980 r. IPN, Warszawa 2020, ISBN audiobook: Wspomnienia:

    17.08.1980 r. Na terenie stoczni KP odbyła się niezwykła uroczystość (pierwsza w świecie w krajach komunistycznych) msza święta. Do mszy grała stoczniowa orkiestra dęta. Członkowie orkiestry w roboczych kombinezonach (odświętne ubrania były w domach), zaś instrumenty muzyczne znajdowały się w Stoczni w pomieszczeniach, gdzie orkiestra ćwicząc na próbach zostawiała je w tych pomieszczeniach Wewnątrz stoczni była praktycznie cała załoga stoczni ponad 8.000 stoczniowców. Za bramą stoczni mnóstwo ludzi, stali od bramy, poprzez torowiska prowadzące do portu, aż do ulicy Czechosłowackiej. Nikt ich nie policzył, ale liczbę tych stojących za bramą oszacowano do ok. 4.000 osób. Więc razem mogło być do 12.000 ludzi!

    Ks. prałat Hilary Jastak nadał strajkowi wyjątkową rangę. Była to ranga walki o wolność i godność, umocnił strajkujących w ich słusznych prawach, jednoznacznie poparł ich żądania.

    Ksiądz Jastak zmierzając do stoczni został przed nią zatrzymany przez kordon MO. Ksiądz z najświętszym sakramentem w rękach ani chwili się nie zawahał i poszedł na milicjantów w kierunku bramy stoczni. Milicjanci zdębieli, niektórzy uklękli, a ksiądz przeszedł przez szpaler nie zatrzymywany przez nikogo!

    Odprawiona msza św. była wielkim przełomem w sercach stoczniowców i gdynian stojących za bramą. Nie ma słów, by opisać nastrój, wzruszenie i szloch ludzi po obu stronach stoczniowej bramy. Siła wzruszenia była przeogromna. Słowa ks. Hilarego Jastaka o wartościach, które przysługują każdemu człowiekowi, o prawie do uczciwej, dobrze zorganizowanej pracy i wreszcie godziwej płacy, a są to prawa przyrodzone każdej jednostce ludzkiej. Słowa te dosłownie przeorały świadomość tych, którzy je słyszeli. Słuchający po prostu uwierzyli, że walczą w słusznej i sprawiedliwej sprawie. Ta msza święta scementowała wszystkich obecnych, pozwoliła ujść napięciu jakie dotąd towarzyszyło strajkującym, a pamietającym masakrę grudnia 1970 r i tchnęło w nich nowego ducha do walki o robotnicze sprawy.

    Poniżej przedstawiam fragment kazania ks. Hilarego Jastaka, jakie wygłosił w czasie pierwszej w powojennej historii Polski mszy św. w państwowym zakładzie pracy. Kazanie to punktem kulminacyjnym, po którym robotnicy w stoczni uwierzyli z wielkim przekonaniem, iż walczą w słusznej i sprawiedliwej sprawie: tekst udostępniony przez Zygmunta Pałasza – pracownika radiowęzła Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni.

    Wielkim przeżyciem dla stoczniowców i ludzi z różnych zakładów pracy, oraz mieszkańców Gdyni zgromadzonych za bramą Stoczni było ogólne rozgrzeszenie, jakie w podniosłym tonie udzielił uczestnikom mszy św. ks. Hilary Jastak. Treść tego rozgrzeszenia udostępnił Zygmunt Pałasz prac. radiowęzła Stoczni.:

    W tym samym dniu, na terenie portu Gdynia o godz. 13:00 odbyła się druga msza święta. Wzięło w niej udział (szacuje się) ponad 4.000 osób. Odczucia i przeżycia były takie same jak w stoczni.

    Oto fragment homilii ks. H. Jastaka o prawach ludzi pracy, do godności o słusznej płacy, o prawie do protestu:

    „Uważam sobie za łaskę Opatrzności Bożej, że mogę dzisiaj sprawować Ofiarę Najświętszą wśród Was, ukochani Bracia i Siostry, którzy tak rozważnie, dostojnie i spokojnie bronicie prawdy i niezbywalnego prawa człowieka – o czym głosił Ojciec Święty, Jan Paweł II w Warszawie pod krzyżem na Placu Zwycięstwa w roku ubiegłym, w czasie swej pielgrzymki w Ojczyźnie” ,

    „Wszystkie normy prawa przemawiają za Wami, za Waszą postawą i słusznymi postulatami. Nikt nie może zaprzeczyć, że działanie Wasze zostało podjęte w „trosce o przyszłość kraju, o jego suwerenność, wolność słowa, myśli, i wyznania, że kierujecie się uczciwymi i najlepszymi intencjami, zasługującymi na poparcie i szacunek. Kto Was podejrzewa, albo twierdzi, że nie kierujecie się uczciwością i dobrymi intencjami, ten jest oszczercą”.

    Podczas mszy ks. Jastak udzielił powszechnego rozgrzeszenia, jak podczas wojny. I dodał: „w moim przekonaniu kapłańskim, Wasza formacja duchowa jest w tej sytuacji tak gorąca i dostojna, że możecie po spowiedzi powszechnej przystąpić do Stołu Pańskiego”

    W dniu tym ks. prałat i towarzyszący mu księża udzielili św. komunii większości strajkującym i to zarówno w stoczni, jak i w porcie Gdynia. Trzeba wiedzieć, że nie była to jednorazowa msza w okresie strajkowym. Następne msze prowadził m. inn. ks. Edward Ryba.

    W odpowiedzi na powszechny nastrój panujący wśród strajkujących po mszy św. odprawionej przez ks. H. Jastaka poczta strajkowa zobrazowała to wydarzenie nową pieczątką „BOŻE MIEJ W OPIECE STOCZNIOWCÓW”.

    Z materiałów SB:

    „Ks. Jastak w SKP i w porcie gdyńskim w swoim kazaniu zawarł akcenty niesprzyjające rozładowaniu napięcia sytuacji w trójmieście. W kazaniu twierdził, iż akceptuje formę, w jakiej robotnicy domagają się swoich praw. Nawoływał do jedności, podkreślając, że robotnicy walczą o słuszną sprawę.

    Ks. prałat Hilary Jastak nadał strajkowi rangę walki o wolność i godność Umocnił strajkujących w ich słusznych prawach, jednoznacznie poparł ich żądania. Tę mszę świętą uczestnicy strajku wspominają do dziś. Pierwsza strajkowa msza św. odprawiona została w Stoczni Komuny Paryskiej o godz.11.00, a następnie o 13.00 w Porcie Gdyńskim – w intencji tych, którzy zginęli w grudniu 1970 oraz obecnie strajkujących. Uczestniczyło w nich ok. 12 000 ludzi.

    Komisja T. Pyki (PZPR): Biuro polityczne i rząd PRL powołały komisję pod przewodnictwem zastępcy członka BP KC PZPR, wiceprezesa Rady Ministrów Tadeusza Pyki. Komisja miała rozpatrzeć postulaty załóg strajkujących zakładów pracy na Wybrzeżu Gdańskim.

    Cz. 8 – 18.08.1980 r. IPN, Warszawa 2020, ISBN audiobook: Wspomnienia:

    18.08.1980 r. W stoczni gdyńskiej wybrano Komitet Strajkowy składający się z 39 osób na czele z Andrzejem Kołodziejem i Leszkiem Krauze jako wiceprzewodniczącym. Przedstawicielami do Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego w Gdańsku byli Henryk Mierzejewski i Andrzej Kozicki.

    18.08.1980 r. Organizatorzy strajku w Stoczni w Gdyni mając do dyspozycji dobrej jakości sprzęt radiowy zorganizowali nasłuch radiowy polskojęzycznych zagranicznych stacji radiowych. Dużym zainteresowaniem cieszyła audycja nadawana przez brytyjską stacje BBC „Tu Mówi Londyn” Jej teksty wydawały się być w miarę obiektywne i raczej zmierzały do tonowania napietej atmosfery. Audycje te pokazywały działania zarówno władz z Warszawy, jak i zgładszane postulaty strajkujących. Autorzy tych audycji wskazywali na te postulaty strajkujących, które w gruncie rzeczy przewracały całądoktrynę rządów z nadania moskwy i zdaniem redaktorów BBC nie miały szans się przebić. Audycje te były nagrywane i prezentowane poprzez radiowęzeł na całą stocznie.

    Oto przykład takiej audycji z dnia 10.08 1980 r.:

    Oto członkowie Komitetu strajkowego w Stoczni im. „Komuny Paryskiej” w Gdyni.

    Cz. 9 – 18.08.1980 r. IPN, Warszawa 2020, ISBN audiobook: Wspomnienia:

    Szczecin: Wybuch strajk w Szczecinie, gdzie zorganizowano MKS kilkudziesięciu zakładów pracy, który wysunął 36 postulatów, w tym wiele identycznych jak Trójmieście. Reakcją władz było telewizyjne wystąpienie E. Gierka, który odrzucił polityczne postulaty strajkujących, a zwłaszcza żądanie wolnych związków zawodowych, ale zgodził się wysłać do Gdańska wicepremiera Pykę w celu rozpoczęcia rozmów z delegacjami poszczególnych przedsiębiorstw z pominięciem MKS.

    Pyka ustępował w zakresie wysokości podwyżek, lecz odrzucał wszystkie postulaty polityczne. Jednocześnie aresztowano wielu czołowych działaczy opozycji z Kuroniem, Michnikiem, Moczulskim, Chojeckim i Romaszewskim. Władza chciała w ten sposób odciąć opozycję polityczną od strajkujących robotników. W odpowiedzi gdański MKS wezwał strajkujące zakłady do przerwania rozmów z komisją Pyki6

    od 18 do 31 .08. 1980 r. (codziennie) ks. Edward Ryba odprawiał w stoczni w Gdyni mszę św.

    Codzienna msza strajkowa. Mszę celebruje o. Edward Ryba, który wygłaszał trafiające do serc stoczniowców kazania. Kazania były bardzo patriotyczne, nie były wymierzone w kogokolwiek, ale głosiły o niezbywalnych prawach ogólnoludzkich, o prawie do dobrze zorganizowanej pracy, do właściwej i godnej tej pracy płacy i poszanowaniu WSZYSTKICH pracowników. Była też mowa o tym, iż praca jest podstawą rozwoju ojczyzny i o tym, iż rządzący mają obowiązek zapewnić ludowi wolność jako święte prawo ogólnoludzkie. Słowa te trafiały do serc i umysłów młodych stoczniowców, którzy szukając swego miejsca w życiu, przybyli do Gdyni, by tu realizować swój świat marzeń i budować byt.

    Kazanie ks. Edwarda Ryby redomptorysty z Gdyni (mp3 – 45min, 31 sek.)

    Ks. Edward Ryba – sylwetka:

    W tym miejscu warto przybliżyć sylwetkę ks. Edwarda Rybę wspaniałego księdza – redemptorystę, który jako kapłan, wspólnie z ks. prałatem Hilarym Jastakiem odprawili (17 sierpnia 1980 r.) pierwszą mszę św. (o godz. 11:00) w stoczni im. „Komuny Paryskiej” Gdyni i o 13:00 w porcie gdyńskim.

    Dodać też trzeba, że ks. Edward Ryba od 18 sierpnia codziennie o godz. 17:00, aż do ostatniego dnia strajku odprawiał msze św. w stoczni, które cieszyły się wielką popularnością i były chętnie wysłuchiwanie przez stoczniowców na terenie stoczni (na placu przed bramą) jak i na ogół przez sporą grupę mieszkańców Gdyni, którzy wiedząc o wyjątkowych kazaniach, które z wielkim zaangażowaniem wygłaszał ojciec Ryba, pilnie ich słuchali, gdyż ich treść była kwintesencją myśli i poglądów większości stoczniowców i gdynian, ale nad wyraz trafnie zdefiniowanych i trafiających do umysłów prawd, o których wszyscy wiedzieli, ale nie każdy potrafił je tak jednoznacznie powiązać ze sobą i odnieść do chwili obecnej.

    Kazania, które wygłaszał ks. Edward Ryba cechowały się umiarem politycznym, nikogo w nich nie atakował, nie wskazywał kogo należy nienawidzić, lecz podkreślał słuszność i rację strajkujących w walce o swoje niezbywalne prawo do rzetelnie zorganizowanej i bezpiecznej pracy, właściwych zarobków i godnego traktowania robotników jako tych, co przez swój trud i znój, tworzą podstawy pomyślności narodu i swojego zakładu pracy i wreszcie siebie samych i swoich rodzin.

    Ten fragment kazania, w którym ojciec Ryba stwierdził, iż robotników, którzy domagają się swoich praw nie wolno nazywać wichrzycielami, czy też awanturnikami. Słuchający odnieśli wprost do siebie i swojej postawy w dniach strajku. Słowa te przeorały umysły stoczniowców i nie bez racji można wygłosić pogląd, że temu strajkowi słowa te nadały jakby innego wymiaru. Wymiaru pewnej misji w walce o inne, lepsze „jutro”.

    Patrząc z perspektywy lat na postawy strajkujących i na cały przebieg strajku można z wielką pewnością stwierdzić, że fundamentem takich postaw w śród strajkujących były właśnie takie i inne słowa mądrego kapłana. Następne stwierdzenie ks. Ryby, iż robotnicy w Gdyni, ale też w wielu innych zakładach w kraju strajkują, bo nie mogą doczekać się tego, co powinna wykonywać władza na rzecz swoich obywateli. A władza tego co powinna, nie robi, więc robotnicy poprzez jedyną formę protestu jak mają do dyspozycji, a więc strajk, wskazują władzy kierunki jej pracy. Władza zaś ma pilnie realizować to, czego oczekują strajkujący. To tak wypowiedziana myśl spowodowała, że jedyną postawą strajkujących jest wytrwanie w tym strajku do końca, do zwycięstwa!

    Nie odkryję tu żadnej prawdy, jeśli dodam, iż chyba tak mądre słowa i trafność ich odniesienia do rzeczywistości dni sierpniowych 1980 roku były fundamentem postaw, wielkiej życzliwości wobec siebie zarówno w stoczni jak w mieście, oraz wzajemnego szacunku wobec siebie. Te piękne postawy i wzajemna życzliwość wobec siebie spowodowały, iż każdy chciał uczestniczyć w tym wielkim przeżyciu, i nikt nie chciał zmącić czystych intencji strajkujących. Czy zatem kogokolwiek może zdziwić fakt, iż w czasie dni strajkowych nie zanotowano próby wnoszenia alkoholu na teren stoczni, że nie zanotowano żadnego spożywania alkoholu? Nie zanotowano w stoczni kradzieży czegokolwiek?

    Od 13 grudnia 1981 roku do 1983 roku ojciec E. Ryba odprawiał msze za Ojczyznę, głosił patriotyczne kazania, współorganizował pomoc dla rodzin osób internowanych i represjonowanych (m. inn. w kontakcie z parafią św. Wincentego w Menden w Republice Federalnej Niemiec, skąd przyjeżdżały transporty m. inn. z żywnością i odzieżą). Zdarzało się również i to, iż Ojciec Edward Ryba osobiście rozwoził dary i pomoc szczególnie dotkniętym i represjonowanym ludziom strajkującym w pamiętne dni sierpniowe.

    Ojciec Ryba odprawiał msze św. w stoczni im. „Komuny Paryskiej, w Porcie gdyńskim i w Stoczni „Nauta”. Jego wspaniałe i mądre kazania cementowały ducha ludzi pracy w Gdyni, zjednywały mu całe rzesze ludzi, którzy natychmiast okrzyknęli go „Kapłanem Solidarności”. Był również organizatorem Duszpasterstwa Ludzi Morza Stella Maris w Gdyni. Plebania kościoła oo. Redemtorystów w Gdyni przy ul. Portowej 2 stała się punktem łącznikowym dla opozycjonistów działających w Gdyni.

    Mury domu zakonnego i tzw. dolnego kościoła udostępniał na spotkania „Solidarności” oraz na antykomunistyczne prelekcje i wykłady gości wspierających ruch solidarności z całego kraju.

    Zbigniew Belka – były przewodniczący Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność” w Stoczni „Nauta wspomina: „Ojciec Edward Ryba wspierał naszą Komisję Zakładową zarówno w latach 1980 -1981, jak i w stanie wojennym. Był odważnym kapłanem. Osobiście pojechałem z nim do Dębek (miejscowość nad morzem), gdzie ukrywali się dwaj koledzy ze stoczni, Franciszek Gołdyn i Grabarski. Ojciec Ryba wiózł dla nich żywność i „bibułę”. Szczerze podziwiałem tego wspaniałego kapłana, był wielkim duchowym kapłanem i jednocześnie serdecznym przyjacielem. Było dla mnie wielkim zaszczytem to, iż w dniu Jego pogrzebu mogłem pełnić wartę honorową przy jego trumnie”.

    Natomiast Jerzy Miotke z gdyńskiej Komuny wspomina: Ojca Rybę poznałem w latach `70., gdy wspólnie z ojcem Józefem Krokiem zabiegali o budowę kościoła przy ul. Portowej 2 w Gdyni. W tamtym czasie okazał się być nie tylko wspaniałym kapłanem, ojcem duchownym, ale również doskonałym menadżerem. Miał niepospolity dar i umiejętności komunikowania się z ludźmi. W sierpniu 1980 r. zaprosiliśmy go wraz z ks. prałatem Hilarym Jastakiem do odprawienia mszy św. (w warunkach polowych) w stoczni SKP w Gdyni. Nabożeństwa okazały się być niezwykle ważne, gdyż mądre słowa, które padły na tej pierwszej mszy dały nam podwaliny wiary w końcowy sukces i uruchomiły ducha walki, którą w owym czasie podjęliśmy z panującym ówcześnie ustrojem. Ojciec Edward Ryba był bardzo jednoznaczny i kategoryczny. Pamiętam teksty modlitwy powszechnej, które układaliśmy wspólnie na strajkowe msze. Odnosiły się one do bieżącej sytuacji, były w swej wymowie antykomunistyczne, a jednocześnie „trzymały się” „Ewangelii”.

    W ostatnich miesiącach jego życia odwiedzałem go w gdyńskim hospicjum im. „św. Wawrzyńca”. Jeszcze kilka tygodni przed jego śmiercią wspólnie z posłem Januszem Śniadkiem składaliśmy mu życzenia urodzinowe. Później Jego życie gasło, prosił nas tylko, byśmy trzymali go za rękę….

    Za swoją działalność ojciec Edward Ryba CSsR był represjonowany przez władze komunistyczne, które czyniły wszystko, by przenieść go jak najdalej od Gdyni.

    Gdy ojca Edwarda Rybę przeniesiono do Głogowa, gdzie miał objąć probostwo, to Wydział ds. Wyznań Wojewódzkiej Rady Narodowej w Legnicy nie zaakceptował go z powodu „nielojalności politycznej”. Trafił więc do parafii w Mierzynie k. Szczecina, której gospodarzem był przez 11 lat. Dzięki niemu odrestaurowano 7 okolicznych zabytkowych kościółków krytych miedzianą blachą.

    W 1995 rok ojciec Edward Ryba przeszedł na emeryturę. Tak pokochał Gdynię, iż poprosił swoich przełożonych, by ostatnie swoje lata mógł spędzić w ukochanej Gdyni, by w miarę posiadanych sił mógł jeszcze wspomagać parafian w parafii Matki Boskiej Nieustającej Pomocy w Gdyni, przy ul. Portowej.

    Od 1995 r. przebywał na emeryturze w parafii MBNP oo. Redemptorystów w Gdyni. W 2009 r. doczekał się odznaczenia Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.

    U każdego czytającego te słowa rodzi się zrozumiałe dla każdego pytanie: kim był ten kapłan, skąd pochodził i jakie były koleje jego drogi życiowej, iż w tak trafny sposób umiał sformułować poglądy odnoszące się do bieżącej rzeczywistości, a jednocześnie tak umiejętnie je przekazać tym, którzy w nieprawdopobnym napięciu (pamiętamy Grudzień – Czarny Czwartek – 1970 r.) przeżywali strajkowe dni, nie mając pojęcia jak zachowa się władza, jakich sił użyje, by stłumić ten protest robotniczy.

    Edward Ryba urodził się 5 listopada w Jaworzu Dolnym. Jego rodzicami byli Kajetan i Katarzyna z d. Świątek. Oboje rodziców byli rolnikami. Edward miał 3 braci i 2 siostry. Ukończył 8 lat szkoły podstawowej, a później był 3 lata w niższym seminarium duchownym oo. Redemptorystów w Toruniu.

    15 lipca 1951 roku rozpoczął nowicjat w klasztorze w Braniewie. Przez opiekuna nowicjatu, ojca Stanisława Solarza, był uważany za posłusznego, skromnego, dobrego do współpracy przyszłego brata redemptorysty. 2 sierpnia 1952 roku złożył pierwsze śluby zakonne. Następnie studiował filozofię w Toruniu. 24 sierpnia 1958 roku przyjął święcenia kapłańskie z rąk arcybiskupa Włodzimierza Jasińskiego w Tuchowie, gdzie ukończył studia teologiczne. W latach 1959 – 1960 ukończył tirocinium pastorale (Tirocinium Pastoralne stanowi jeden z etapów formacji ciągłej redemptorystów w Prowincji Warszawskiej i jest bezpośrednim przygotowania do zaangażowania w apostolat misyjny) w Krakowie.

    Życie kapłańskie ojca Edwarda Ryby kapłana Solidarności:

    • 1961–1971 – wikariusz kaplicy Matki Bożej Nieustającej Pomocy na osiedlu Bór w parafii św. Józefa w Skarżysku Kamiennej,
    • 1972–1984 – proboszcz parafii Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Gdyni – budowniczy kościoła i domu zakonnego redemptorystów,
    • 1984–1985 – wikary w parafii św. Klemensa Hofbauer w Głogowie,
    • 1986–1992 – proboszcz parafii w Mierzynie k. Szczecina i przełożony placówki redemptorystów,
    • 1992–1999 – proboszcz parafii pw. Najświętszego Odkupiciela w Szczecinie i ojciec duchowny dekanatu Szczecin Pogodno,
    • 1999–2011 – ksiądz emeryt w parafii Matki Bożej Nieustającej Pomocy (oo. redemptoryści) w Gdyni[1].

    Ojciec Edward Ryba w Gdyni znany jako Kapelan Solidarności zmarł po długiej i ciężkiej chorobie w niedzielę 18 grudnia 2011 r. w Gdyni. Miał 78 lat. Pochodzący z Jaworza Dolnego duszpasterz został pochowany w Gdyni, gdzie spędził ostatnie 16 lat swego życia. Pogrzeb odbył się w czwartek 22 grudnia 2011 roku na cmentarzu witomińskim w Gdyni. Jego ciało zostało złożone w grobowcu zakonnym Redemtorystów.

    Ojciec Edward Ryba za całość swoich dokonań został już w wolnej Polsce odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (2009).

    Rząd – Komisja Pyki: Komisja rozpoczęła w Gdańsku pracę i „zaczęła zapoznawać się z treścią postulatów zgłoszonych przez załogi poszczególnych zakładów pracy” Ciekawostką organizacyjną było to, iż w rozmowach z Komisją brali udział przedstawiciele partyjnych związków zawodowych (zrzeszonych w CRZZ), sekretarze komitetów zakładowych PZPR i przedstawiciele dyrekcji wybranych zakładów pracy. Do prowadzonych rozmów nie zapraszano członków Komitetów strajkowych.

    PZPR: Biuro polityczne KC PZPR podkreśla: „W Stoczni „Komuny Paryskiej” występują wyraźne objawy kontrrewolucji. Najwyższy czas, aby partia zaczęła się bronić, nie pozwolić się deptać … (…) Musimy pokazać, że się nie boimy”. (…) To, co dzieje się w tej stoczni przekracza wszelkie wyobrażenia. Nie możemy dać się zastraszyć, chociaż sytuacja jest dramatyczna”. Przeciwnik zazębiony jest z anarchią, a anarchia z tysiącami nieprzychylnym nam”. (z zapisu tajnych dokumentów BP. KC PZPR a Solidarność).

    W dniu poprzednim (17.08) ze śmigłowców rozrzucano w całym trójmieście ulotki szkalujące strajkujących we wszystkich zakładach pracy. Podawano kłamliwe informacje, by zohydzić i zmienić nastawienie społeczeństwa do strajkujących. W odpowiedzi Wolna Drukarnia Stoczni Gdynia wydrukowała kolejną ulotkę do mieszkańców Trójmiasta. Ulotki te rozwozili społeczni kurierzy i każdy spośród gości, odwiedzających strajkujących. Ulotki zrzucane z śmigłowców niezwłocznie lądowały w koszach, zaś ulotki roznoszone przez kurierów, były z należytym szacunkiem traktowane i przechowywane do chwili obecnej!

    „Wieczór Wybrzeża” – trójmiejska gazeta popołudniowa: „Wczoraj w Stoczni im. „Komuny Paryskiej” w Gdyni, po wyłamaniu bramy, wyszła z terenu zakładu ok. dwutysięczna grupa pracowników, którzy na terenie stoczni przetrzymywani byli wbrew ich woli przez organizatorów strajku”. Były to tak oczywiste kłamstwa, że artykuł osiągnął efekt odwrotny od zamierzonego. Załoga stoczni poczuła się jeszcze bardziej zjednoczona.

    PZPR: O godz. 20:00 w środkach masowego przekazu (TV, radia) transmitowano przemówienie E. Gierka. Jako przyczyny kryzysu podał ubiegłoroczny nieurodzaj i czynniki obiektywne, podkreślił też swoje poparcie dla Centralnej Rady Związków Zawodowych, całkowicie ignorując żądanie utworzenia Wolnych Związków Zawodowych. Gierek nie odpowiedział także na inne postulaty strajkowe. Przestrzegał natomiast przed politycznym wykorzystywaniem „przerw w pracy” oraz nastrojów podniecenia przez nieodpowiedzialne jednostki, przez grupy anarchiczne i antysocjalistyczne” Podkreślał, iż ustrój socjalistyczny jest nierozerwalnie związany z polską racją stanu”.

    Załogi protestujących zakładów stwierdzenia E. Gierka przyjmowali gwizdami i ogólnym śmiechem.

    Materiały SB: Równocześnie po przemówieniu E. Gierka włączono megafony, transmitując sygnał radiowy radia „Wolna Europa”. Niezwłocznie na bramie wywieszono transparent zawierający 21 postulatów, oświetlając go, aby był bardziej widoczny i czytelny.

    Aktorzy Teatru dramatycznego ze wsparciem w SKP: W stoczni pojawili się ze wsparciem aktorzy gdyńskiego Teatru Dramatycznego: „18 sierpnia, gdy Gdynia wciąż trwała sama, zdecydowaliśmy, że trzeba ich jakość wspomóc. Szybko stworzyliśmy ekipę i odpowiednio dobranym wierszami pojechaliśmy do Stoczni im. „Komuny Paryskiej”. Nikt tego nie reżyserował, każdy z aktorów miał jakiś swój pomysł na wystąpienie”.

    PZPR: W nocy, po godz. 22 zebrało się Plenum KW PZPR w Gdańsku. Wziął w nim udział St. Kania, członek KC i przewodniczący Rada Państwa Henryk Jabłoński, oraz wicepremier T. Pyka. Uczestnicy tego spotkania mieli nadzieję na jakiś przełom. Ale przełomu nie było. Przemówienie nie trafiło do adresatów, gdyż Gierek nie odniósł się wprost do zgłaszanych przez strajkujących postulatów. W swoich wystąpieniach uczestnicy tego Plenum mówili o anarchii, kontrrewolucji, elementach antysocjalistycznych, o poważnej sytuacji. Dziwnie i wyjątkowo zabrzmiało oświadczenie dowódcy Marynarki Wojennej kontradmirała Ludwika Janczyszyna, że wojsko nie uczyni nic, co mogłoby je rozdzielić od społeczeństwa…

    „Wieczór Wybrzeża” odszczekuje kłamstwa z poprzedniego dnia, dotyczące rzekomego wyłamania bramy w Stoczni Komuny Paryskiej przez siłą przetrzymywanych stoczniowców, ale bez słowa „przepraszamy”, co stoczniowcy uważali za obrazę.

    Rząd: Tadeusz Pyka, przewodniczący komisji rządowej, bojkotując MKS podjął rozmowy z komitetami różnych przedsiębiorstw oddzielnie. Zaproszenie do rozmów przyjęło 17 zakładów. Do delegacji zakładów, które zgodziły się na pertraktację, włączono przedstawicieli dyrekcji, partii o oficjalnych (partyjnych) związków zawodowych. Pyka obiecywał spełnienie nawet najbardziej wygórowanych żądań natury ekonomicznej, natomiast odrzucał wszystkie postulaty strajkowe.

    Cz. 10 – 19.08.1980 r. IPN, Warszawa 2020, ISBN audiobook: Wspomnienia:

    SKP: w odpowiedzi na działania Komisji Pyki, ignorującej istnienie MKS i rozbijającej solidarność strajkujących, przygotowano „Program Stoczni Gdynia”.

    Podstawą tego programu był apel wzywający:

    – do powszechnego strajku w Polsce;

    – do zapewnienia publicznych negocjacji pomiędzy strajkującymi a rządem;

    – do natychmiastowego wprowadzenia dodatku drożyźnianego;

    – do zniesienia przywilejów milicji i wojska;

    – do natychmiastowego zatrzymania eksportu mięsa;

    – do zorganizowania wolnych wyborów do związków zawodowych;

    – do odblokowania łączności telefonicznej wybrzeża i dróg.

    Uważni obserwatorzy sceny strajkowej widzieli, ile wysiłku wkłada cały aparat propagandowy władzy w oczernianiu i postponowaniu strajkujących robotników. Wszystkie środki (prasa, radio, TV i nasilające się rozrzucane również za pomocą śmigłowców ulotki miały odwrócić sympatię, jaką społeczeństwo obdarzało protestujących. W wojnie tej urzędowi propagandziści ponieśli sromotną porażkę w momencie, gdy Wolna Drukarnia Stoczni Gdynia wyemitowała „Strajkujący Biuletyn Informacyjny”, w którym strajkujący w trójmieście wezwali wszystkich pracowników w Polsce do strajku po to, by zmusić ociągające się władze do rozpoczęcia natychmiastowych negocjacji…. Szczegóły w ulotce!

    Dla władzy był to wielki cios, bo przy pomocy licznych kolejarzy, konduktorów i maszynistów ulotki te znalazły się w całej Polsce. Już na drugi dzień o tej ulotce – wezwaniu do władz wiedział już cały świat. Dla tych, którzy tej ulotki nie mogli zobaczyć, była ona wielokrotnie omawiana i cytowana w rozgłośniach radiowych polskojęzycznych, nadających spoza Polski. Tak więc władza powoli zaczęła rozumieć, iż przy takiej organizacji strajków i powszechnej sympatii społeczeństwa wobec strajkujących rozmów nie da się uniknąć!

    Komunikat MKS Gdynia W Stoczni im. „Komuny Paryskiej” opublikowano Komunikat MKS, w którym stwierdzono między innymi, że „bez niezależnych związków zawodowych wszelkie rozmowy z komisja rządową będą nieważne. Krytyka dotychczasowej działalności CRZZ i ewentualne zmiany kadrowe są bezcelowe, gdyż tow. Szydlak (członek BP KC PZPR sprawujący nadzór nad CRZZ) wykazuje większą wrogość wobec akcji strajkowej niż oficjalne czynniki partyjne i państwowe”.

    KM PZPR Gdynia: Na posiedzeniu egzekutywy KM PZPR w Gdyni: Tow. Z. Rosiak: stwierdził, że cała przemysłowa część Gdyni i portu jest opanowana przez strajkujących. (….) Walka ma charakter polityczny. Nie można dopuścić, aby MKS przekształcił się w wojewódzki lub centralny, który mógłby sięgnąć po władzę. W dalszej pracy trzeba wykorzystać aktyw, który jest w dyspozycji i posiada swobodę poruszania się”.

    „Najbardziej niebezpieczne ognisko występuje w SKP. Musimy pamiętać o aktywie, który działa sam i jest w izolacji. Od prowokatorów trzeba żądać przestrzegania obowiązujących w naszym państwie norm prawnych. Wykorzystać przemówienie Gierka i antysocjalistyczną działalność naszych przeciwników”.

    W opinii działaczy partyjnych: „Komitety Strajkowe kierowane są przez ludzi mądrych, dlatego każda godzina jest ważna. Sytuacji w SKP nie można lekceważyć. Rozumiemy sytuacje gospodarczą, ale nie byliśmy o niej informowani. Natomiast nasi przeciwnicy wiedzieli wszystko”.

    Jan Hawrylewicz: (członek władz partyjnych SKP): „jestem jednych z tych, którzy musieli opuścić Stocznię. Sytuacja w SKP jest tragiczna. Stoczniowcy zostali zastraszeni.

    Opinia o Kołodzieju na egzekutywie KM: „Człowiek ten był uprzednio szkolony, a obecnie zmienia w zależności od potrzeb taktykę swojego działania. Żądania są niemożliwe do spełnienia. Naszych ludzi, tj. członków PZPR wyrzuca się ze stoczni, wymyśla się dla nich kompromitujące prace i zadania. Sekretarze KZ PZPR zostali aresztowani. Pan Andrzej jest dobrze przygotowany do pracy”.

    Na posiedzeniu egzekutywy KM PZPR padały różne stwierdzenia. Podkreślono, że najbardziej niebezpieczne ognisko strajkujących znajduje się w Stoczni Komuny Paryskiej. W dalszych wypowiedziach padły i takie stwierdzenia: Komitety Strajkowe kierowane są przez ludzi mądrych, dlatego każda godzina jest ważna. Sytuacji w SKP nie wolno lekceważyć …

    Gdańsk. Do wieczora 19.08.1980 r. Międzyzakładowy Komitet Strajkowy zrzeszał już 263 zakłady!

    od 20.08.1980 r. W stoczni działała poczta strajkowa. Powstała ona z inicjatywy inż. Zbigniewa Sankowskiego (jego hobby to filatelistyka). Zb. Sankowski zachęcił do współpracy najpierw swojego asystenta inż. Andrzeja Buczkowskiego. Obaj byli pracownikami stoczniowego Biura Projektowego. Panowie ci zachęcili innych pracowników do współpracy i w ten sposób rozpoczęła pracę najbardziej znana i ceniona w całym świecie filatelistycznym poczta strajkowa. Natychmiast zorganizowano dwie skrzynki pocztowe, miejscowe i na przesyłki ogólnopolskie. Najważniejszym dokonaniem gdyńskich pocztowców było to, iż każda przesyłka doniesiona na pocztę była rozwożona do adresatów tak, jakby posiadała prawdziwe, urzędowe znaczki. Był to punkt honoru gdyńskich pocztowców!

    20.08.1980 r. Wydano pierwszy nr „Strajkowego Biuletynu Informacyjnego MKS”, zawierający żądania strajkujących załóg. Do końca 08.1980 r. w Wolnej Drukarni Stoczni Gdynia wydano 14 numerów „Strajkowego Biuletynu Informacyjnego”

    MKS: Wydał oświadczenie, w którym zaapelował do komitetów prowadzących rozmowy w Komisją Pyki, aby je przerwały i uznały przedstawicielstwo MKS – do rozmów z władzami na temat postulatów. Delegacje robotnicze zakładów negocjujących z wicepremierem T. Pyką przybyły do Stoczni Gdańskiej i w większości dołączyły do MKS. Misja Pyki nie powiodła się.

    Gdynia: Upoważnienie do odprawiania mszy św. na terenie strajkujących ZAKŁADÓW OTRZYMAŁ WYŁĄCZNIE KS. Edward Ryba z parafii Matki Bolesnej Nieustającej Pomocy. (IPN BU 0713/215,t. I, meldunek nr 400). Gdynia miała jednak szczęście do kapłanów z powołania, bowiem homilie ojca E. Ryby były równie płomienne i w tym samym duchu, co kazania ks. prałata Hilarego Jastaka. Ustalono przy tym, iż codzienna msza św. w stoczni będzie się odbywać zawsze o godz. 17:00.

    20.08.1980 r. A. Kołodziej zakomunikował, że strajk ma poparcie organizacji międzynarodowych w tym ONZ.

    Cz. 12 – 21.08.1980 r. IPN, Warszawa 2020, ISBN audiobook: Wspomnienia:

    PZPR: Organ KW PZPR „Wieczór Wybrzeża” zamieścił artykuł pt. „Nasz Komentarz” niewybrednie szkalujący strajkujących, zarzucając przetrzymywanie siłą pracowników chcących opuścić zakłady

    pracy, dewastację sprzętu i narzędzi, zawłaszczanie samochodów służb miejskich, zastraszanie personelu placówek handlowych, blokowanie sprzedaży paliwa, narzucanie swoich, nieakceptowalnych przez obywateli rozwiązań. Zarzucając eskalację napięcia i dezorganizacje życia.

    SKP: Wieczorem pod SKP zaczęły się zbierać radiowozy milicyjne i wozy opancerzone. Stoczniowcy spodziewali się ataku i/lub desantu od strony wody. Kołodziej wydał polecenie włączenia całego oświetlenia na terenie stoczni, wszystkich jupiterów, uruchomienia agregatów prądotwórczych i dodatkowego zabezpieczenia drukarni. Spodziewano się, iż głównym celem ataku na stocznie będzie drukarnia. Ta natychmiastowa reakcja stoczniowców spowodowała, iż siły zewnętrzne wycofały się.

    21.08.1980 r.: Treść i forma ataków prasowych na strajkujących w SKP wywołała zrozumiałe oburzenie strajkujących. Ze Stoczni Komuny Paryskiej usunięto pozostałą jeszcze w zakładzie część kierownictwa. Komitet Strajkowy zaprosił do stoczni delegację władz wojewódzkich do stoczni, aby naocznie mogli przekonać się o panujących nastrojach i porządku.

    Redakcja „Wieczoru Wybrzeża” zamieściła małą notkę o następującym tytule” „w dniu wczorajszym I sekretarz KW PZPR w Gdańsku Tadeusz Fiszbach oraz minister przemysłu ciężkiego o maszyn rolniczych Andrzej Jedynak przybyli do Stoczni im. „Komuny Paryskiej” w Gdyni.

    W czasie spotkania komitetem strajkowym załogi stoczni przeprowadzono rozmowę na temat aktualnej sytuacji. Złożyły się na nią informacje oraz odpowiedzi na pytania dotyczące spraw szczególnie nurtujących stoczniowców i będących przedmiotem działań komisji Rządowej i władz wojewódzkich.

    W spotkaniu udział wzięli przedstawiciele dyrekcji stoczni i Komitetu zakładowego PZPR”.

    I sekretarz KW PZPR T. Fiszbach i minister przemysłu ciężkiego Andrzej Jedynak przekazali potem do Biura Politycznego KC PZPR: „strajkujący są wyczerpani, ale zdeterminowani”. Podczas wizyty delegacji KW obecni byli przedstawiciele dyrekcji jak i KZ PZPR. Kołodziej oświadczył, iż do wszelkich rozmów ze strajkującymi zakładami jest MKS z siedzibą w Stoczni Gdańskiej im. Lenina, my możemy was informować o sytuacji w stoczni, ale nic więcej.

    Po paszkwilu zamieszczonego w gdańskiej popołudniówce „Wieczór Wybrzeża” z 18 sierpnia, odbyło się spotkanie strajkujących w SKP stoczniowców z władzami partyjno-wojewódzkimi. W czasie tego spotkania z obu stron dało się wyczuć napiecie, jednak w umiarkowanym tonie. Goście mogli zadawać dowolne pytania, ale każda sugestia dotyczących bezpośrednich rozmów w SKP, kończyła się jedną odpowiedzią: miejscer rozmów jest w Stoczni Gdańskiej w Międzyzakładowym Komitecie Strajkowym. Proponujemy nie czekać, a niezwłocznie przystapić do rozmów, by osiągnąć porozumienie. Rozważanie i oczekiwanie na inny scenariusz prowadzi z każdym dniem do pogarszania się i tak złej sytuacji.

    Cz. 13 – 22.08.1980 r. IPN, Warszawa 2020, ISBN audiobook: Wspomnienia:

    Warszawa: Władze centralne zdecydowały się na zmianę przewodniczącego komisji rządowej do rozmów ze strajkującymi w Gdańsku. T. Pyka wrócił do Warszawy, a na jego miejsce powołano Mieczysława Jagielskiego (przewodniczący Komisji Planowania przy Radzie Ministrów). Do Szczecina zaś przybyła podobna komisja z K. Barcikowskim. Jagielski początkowo pomijał MKS, o tyle Barcikowski od razu usiadł do rozmów z szczecińskim MKS.

    Ks. Hilary Jastak otrzymał jednoznaczne zalecenie zwierzchnich władz kościoła: „Prosimy krótko i dobitnie, by unikano wszelkiej propagandowej rozbudowy Mszy św., szczególnie co do stroju, ogólnych rozgrzeszeń, czasu trwania. Podobne rzeczy budzą zdziwienie u osób postronnych, nawet kpiny.”

    Jednocześnie ksiądz Jastak otrzymał zakaz sprawowania mszy św. na terenie SKP ze względu na fakt, iż stocznia należy terytorialnie do innej parafii (należy do parafii o.o. Redemptorystów – ul. Portowa 6).

    Gdyński kapłan nie cieszył się dobrą opinią u bp Kaczmarka: „Bp. Lech Kaczmarek wypowiadał się w sposób bardzo negatywny i potępiający odnośnie ks. H. Jastaka i jego działalności duszpasterskiej wśród strajkujących (kazania i nabożeństwa dla strajkujących na terenie Gdyni). Stwierdził m. inn., że przed kilkoma dniami rozmawiał z nim i informował go, jak ma się zachować, a teraz widać, jaki to tępy i ograniczony ten, ten „biskup północy” Stoczniowcy jak można przypuszczać odnośnie ks. H. Jastaka byli dokładnie przeciwnego zdania.

    Wypowiedź bp. L. Kaczmarka znajduje się w IPN BU 0713/215, meldunek nr 408. Pod nr „408” jak możemy przypuszczać, meldunek ten przekazał agent SB w sutannie.

    Do MKS przybyła delegacja Morskiego Instytutu Rybackiego w Gdyni, która zgłosiła poparcie dla strajkujących, przedkładając stosowne pismo podpisane przez 120 osób z tego Instytutu w większości zatrudnionych tam naukowców.

    Z meldunku MO: „Uzyskano potwierdzone informacje, że strajkujący pracownicy „Radmoru” w Gdyni i Morskiej Obsługi Radiowej Statków (MORS) ustalili na jakich falach radiowych pracuje wewnętrzna łączność radiowa MO i podsłuchują rozmowy”. Strajkujący z Radmoru i MORS-u w Gdyni opracowali również sposób połączeń telefonicznych drogą radiową, pozwalających na żywo przysłuchiwać się obradom MKS w Gdańsku. Wykorzystali do tego celu sprzęt radiowy używany przez załogi statków.

    22.08.1980 r.: Od tego dnia A. Kołodziej jeszcze bardziej zaangażował się w prace MKS – u w Stoczni Gdańskiej. Kierowanie strajkiem i pracami Komisji strajkowej w SKP od teraz przewodzi Tadeusz Pławiński, inżynier ze stoczni. T. Pławiński okazał się być doskonałym organizatorem!

    Telefon dyrektora stoczni był cały czas na podsłuchu. Podsłuchiwano również radiową łączność MO i SB. Stąd dowiedziano się o planowanej przez władze akcji odbicia „Wolnej Drukarni Stocznia Gdynia”. Akcja miała nadany kryptonim „Wieczorek”. Kierujący strajkiem zarządzili wzmocnienie ochrony drukarni, powołali dodatkową ochronę, uzbrojono ja w doskonalsze narzędzia walki wręcz (drewniane pałki i grube kable energetyczne o odpowiedniej długości na wzór długich pałek sił MO i ZOMO, wychodząc z założenia, że ich długość została przetestowana stąd ich nazwa „pałki bojówki”). Szczególna ochroną objęto A. Butkiewicza i w jej ramach nie wolno mu było opuszczać terenu stoczni.

    Zabroniono osobom postronnym wchodzenia do budynku drukarni, powiększono ochronę i co dziennie zmieniano hasło umożliwiające wejście do budynku i do drukarni.

    Drukarnia pracowała nadal, drukując ulotki, które rozwożono ze stoczni na różne sposoby. Były to sam. osobowe, środki komunikacji miejskiej i kolejowe, w tym ogólnopolskie, kurierzy indywidualni, młodzież, karetki pogotowia, holowniki itp. Generalnie z siłami MO i SB trwała „zabawa w kotka i myszkę”, złapani byli aresztowani i czekały ich wielkie szykany ze strony władz.

    Strajkujący starali się wyprzedzać działania służb MO i SB opracowując wciąż nowe możliwości kolportażu ulotek ze stoczni KP.

    Przygotowywano się na wypadek całkowitej blokady stoczni. W tym celu przygotowano specjalny system wysyłania ulotek ze stoczni z wykorzystaniem balonów napełnionych gazem (hel). Strajkujący mieli również dostęp do rakiet sygnalizacyjnych, które chcieli wykorzystywać do przerzucania „bibuły” ponad kordonami służb blokujących stocznię. Nieoczekiwaną pomoc przy kolportowaniu ulotek wykazała załoga jednego ze ścigaczy okrętów podwodnych, stacjonujących po drugiej stronie basenu (vis a vis stoczni).

    Kronika MO i SB: Z rozpoznania II Wydziału (chyba chodzi o SB?) wynika, że w Trójmieście nadal przebywa ponad 70 dziennikarzy z państw kapitalistycznych. Część z nich jest akredytowana przy Sopockim Festiwalu Piosenki. Dziennikarze zagraniczni główną uwagę skupiają na przebiegu wydarzeń w Stoczni Gdańskiej.

    KM PZPR Gdynia: Prezydent miasta Jan Krzeczkowski na posiedzeniu egzekutywy KM PZPR podsumował temat zaopatrzenia miasta i funkcjonowania komunikacji miejskiej: „Ogólnie pod tym względem jest dobrze, ale ludzie czują się już zmęczeni … z wyjątkiem komunikacji wszystkie miejskie służby pracują dobrze”

    PZPR Warszawa: Na posiedzeniu Biura Politycznego KC PZPR „Trzeba się zastanowić nad sprawą fundamentalną – jak odzyskać zaufanie do partii i do I sekretarza”. „Czas działa na naszą niekorzyść. Sytuacja pogarsza się”. „Musimy pomóc tow. Gierkowi wyprowadzić kraj z tej trudnej sytuacji (…) konieczne jest przegrupowania w ekipie kierowniczej” Premier Babiuch składa rezygnację. Członkowie KC decydują się na zmiany w rządzie. „Ratować partię i kraj, niech krytyka cała idzie na rząd, nie na partię”.

    W stoczni c.d.

    23.08.1980 r.; MKS wydał oświadczenie przedrukowane w „Strajkowym Biuletynie Informacyjnym” w sprawie fałszowania w środkach masowego przekazu informacji o charakterze i celach robotniczych strajków. „Żądamy przedstawienia wszystkim Polakom pełnej i prawdziwej informacji o naszych postulatach, o wszystkich realiach kształtujących codzienność życia w trójmieście, o sytuacji na całym Wybrzeżu.

    W SKP na placu przed bramą odczytywano listy z całej Polski adresowane do stoczni i informujących stoczniowców o poparciu ich postulatów. W listach donoszono również o ruchach wojsk wokół trójmiasta, oraz o tym, że wojsko zostało postawione w stan pogotowia bojowego i posiłki wojskowe ściągnięto z całej Polski. Jadące samochody wojskowe obrzucano kamieniami. Skutkiem czego zmieniono im nr rejestracyjne na niewojskowe, by uchronić przemieszczjące się wojsko od gniewu społeczeństwa.

    Równocześnie strajkujący w SKP postanowili napisać piosenkę strajkową, którą tworzono wspólnie na placu przed bramą. Oto jej treść:

    Z meldunków MO i SB: W kościołach diecezji gdańskiej księża dostosowali się do zaleceń biskupa L. Kaczmarka. Większość kazań była zgodna z wytycznymi biskupa. Podobnie jak w dniach poprzednich zdecydowanie z wytycznych biskupa wyłamał się ks. Hilary Jastak, który zwracając się do ok. 200 wiernych – poinformował, że msza odprawiana jest za stoczniowców, których coraz bardziej osaczają i tu pada cytat kapusia: „módlmy się za ofiary wypadków grudniowych, za tych, co teraz cierpią, żeby wytrwali” …

    Na skutek gwałtownych protestów władz biskup Kaczmarek zabronił ks. Jastakowi odprawiania mszy poza obrębem swojego kościoła.

    W stoczni/władze c.d.

    SKP: W stoczni tymczasem wydrukowano ulotkę przedstawiającą liczbową ilość strajkujących zakładów w Trójmieście. Oto ulotka:

    Stocznia Gdańska: Do Stoczni Gdańskiej przybyła delegacja MKS ze Szczecina. Ustalono wspólnie, iż postulat utworzenia niezależnych związków zawodowych jest najważniejszy i bez jego akceptacji nie ma zgody na zakończenie strajku.

    Po godz. 20 przyjechała do Stoczni Gdańskiej Komisja Rządowa z Mieczysławem Jagielskim na czele i rozpoczęły się rozmowy transmitowane na całą stocznię. Wicepremier Jagielski i I sekretarz KW PZPR T. Fiszbach apelowali o przerwaniu strajku i podjęcie pracy, co powinno sprzyjać prowadzeniu rozmów z delegatami MKS. Strajkujący wyrażali niezadowolenie z takiej postawy przedstawicieli rządu. W kolportowanym Biuletynie MKS określono je jako mgliste, nie konkretne i pełne nic nieznaczących frazesów.

    Ze względu na trwającą cały czas blokadę połączeń telefonicznych pomiędzy Wybrzeżem, a resztą kraju oraz ze względu na represje wobec osób wspomagających strajk, MKS przerwał rozmowy do czasu odblokowania linii telefonicznych i wypuszczenia zatrzymanych.

    Delegacje z komitetów strajkowych otrzymały kasety magnetofonowe z nagraniami rozmów z Komisją M. Jagielskiego i rozjechały się do swoich zakładów pracy.

    W dniu tych rozmów w MKS – ie zrzeszonych już było 388 zakładów.

    PZPR Warszawa: E. Gierek na posiedzeniu Plenum KC PZPR podsumował swoje wystąpienie słowami: „Toczy się walka o być lub nie być socjalizmowi”

    24.08.1980 r.: Przez radiowęzeł stoczniowy odtworzono zapis zarejestrowanych rozmów z pierwszego dnia pomiędzy MKS a delegacja rządową.

    Raport SB: Tradycyjnie negatywnie do władz odnosił się ks. Jastak. Posunął się nawet do prowokacyjnych stwierdzeń, że w grudniu 1970 strzelano do robotników i do tego może i dojść i obecnie.

    Gdańsk: W Stoczni Gdańskiej miało miejsce spotkanie MKS-u z Komisją Ekspertów. Głównymi przedstawicielami tej komisji byli Tadeusz Mazowiecki i Bronisław Geremek. Przedstawiciele ci próbowali nakłonić stoczniowców do rezygnacji z postulatu wolnych związków zawodowych. Jednak MKS nie przystał na takie rozwiązanie. Okazało się, że głównymi zadaniami Komisji Ekspertów, poza odstąpieniem przez MKS od utworzenia wolnych związków zawodowych, było jak najszybsze zakończenie strajku, by one nie rozlały się na cały kraj. Tą zawziętą walkę o WZZ prowadził A. Kołodziej mówiąc, że postulat nr 1 jest najważniejszy ze wszystkich postulatów.

    Cz. 14 – 24.08.1980 r. IPN, Warszawa 2020, ISBN audiobook: Wspomnienia:

    Warto w tym miejscu zacytować słowa Kornela Morawieckiego: „W czasie rozmów Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego z delegacją rządową i premierem Jagielskim to on (Andrzej Kołodziej) upierał się najbardziej przy postulacie niezależnych samorządnych związków zawodowych. Większość doradców uważała to za utopię, mrzonkę. A ten młody chłopak poparty może jedynie przez Andrzeja Gwiazdę, upierał się, że wolny związek zawodowy to sprawa najważniejsza, że tego postulatu odpuścić nie można. Odegrał wielką rolę”

    Meldunek SB: „Uzyskano informacje operacyjne wskazujące, że w społeczeństwie Trójmiasta narasta niezadowolenie i zniecierpliwienie przedłużającą się krytyczną sytuacją. Komentujący obywatele solidaryzują się ze strajkującymi, zwłaszcza z ich postulatami ekonomicznymi, a winą za przedłużające się rozmowy obciążają Komisję Rządową, która – ich zdaniem – działa zbyt opieszale i posiada niedostateczne kompetencje”

    Rząd: z takim rozeznaniem sytuacji postanowił zrzucić winę za brak postępu w rozmowach na działaczy MKS-u. Na mieście rozprowadzono ulotki podpisane przez WK FJN (Wojewódzki Komitet Frontu Jedności Narodu – też podobnie jak partyjne związki zawodowe obsadzone przez nominatów PZPR). Treść ulotki oskarżała MKS o odrzucenie rozmów z Komisją Rządową mimo skierowania do nich zaproszenia … „dlatego, że na terenie niektórych strajkujących zakładów, głównie zaś Stoczni Gdańskiej znajduje się grupa ludzi, którym na osiągnięciu takiego porozumienia nie zależy. Ludzie ci próbują wykorzystać obecną sytuację do realizacji swoich celów politycznych – dla zmiany istniejącego w naszym kraju systemu politycznego. Obecność ludzi z zewnątrz wśród stoczniowych załóg – oto najistotniejsza przyczyna trudności w dojściu do porozumienia”.

    SKP: Do strajkujących stoczniowców dotarła informacja o zarządzeniu podwyższonej gotowości bojowej w oddziałach wojsk sowieckich w Polsce.

    PZPR: W Warszawie obradowało IV Plenum KC PZPR, na którym zdecydowano o zmianach personalnych w rządzie. Premierem w miejsce Babiucha, został Józef Pińkowski, o czym w wieczornym komunikacie poinformowała telewizja. Transmitowano również wystąpienie E. Gierka.

    Na plenum wystąpił również I sekretarz KW PZPR w Gdańsku Tadeusz Fiszbach, który podkreślił, że „tylko odpowiedzialny dialog może doprowadzić do przezwyciężenia impasu i do podjęcia pracy przez strajkujących”. T. Fiszbach w bardzo pozytywnym świetle przedstawił samodyscyplinę i ofiarność mieszkańców Trójmiasta w czasie strajku. Przemówienie to przedrukowane w prasie wybrzeżowej w dniu 25.08 spotkało się z dużym uznaniem społeczeństwa.

    Plenum to wypowiedziało się za prowadzeniem rokowań z MKS w Gdańsku i w Szczecinie.

    Meldunek SB: „W Stoczni im. „Komuny Paryskiej” bezpośrednio po wystąpieniu tow. Gierka – Kołodziej stwierdził, że nie wnosi ono nic nowego, gdyż pomija problem Wolnych Związków Zawodowych. Słyszeli już to 10 lat temu i obecnie i nie dadzą się „wykiwać”. Padały też ze strony strajkujących stwierdzenia: „jedni zmieniają drugich, a nic się nie zmienia”, „ze stołka na stołek i co to da”

    25.08.1980 r. Raport SB: U strajkujących „wzrosła pewność siebie, poczucie siły i przekonanie o ostatecznym sukcesie. Sprawia to, że aktualnie przejawiają o wiele mniejszą skłonność do pójścia na kompromis”.

    „Dużą rolę w tym czasie pełnym napięcia odegrali artyści teatru Dramatycznego w Gdyni, którzy organizowali koncerty, recytacje i przedstawienia. Pozwało to strajkującym odprężyć się, czas był zajęty, była to też inspiracja do rozbudzenia twórczości strajkowej”.

    KM PZPR w Gdyni: Z posiedzenia egzekutywy KM PZPR w Gdyni, przedstawiciel Komitetu zakładowego PZPR RADMORU stwierdził, iż „brak szybkiej i rzetelnej informacji powoduje, że nasza praca nic nie daje. Przeciwnik posiada ją i odnosi sukcesy. Odnosi się to np. do publikowania pełnych wersji ważnych wydarzeń i widzi się np., że strajkujący mają rację, a my nie mamy. W ten sposób tracimy zaufanie w swoich zakładach. Pracujemy w konspiracji i w każdym punkcie przegrywamy”. …

    – „MKS przygotował się do rozmów w sposób pokazowy”.

    – „Oni atakują, a my przegrywamy”

    A. Szałach (sekretarz KM PZPR): „strajk zorganizowano przy pomocy młodych i dobrze wyszkolonych ludzi. Przywódca w SKP posiada 2 dniowy staż pracy. Pierwszy etap walki przegraliśmy, KOR odciął nas od klasy robotniczej. Trzeba iść na kompromis powstania Wolnych Związków Zawodowych i ustalenia ustawowego prawa do strajku. Często opracowywano programy, a zbyt rzadko realizowano je. Informacja dla członków partii była słaba. Dawano tylko wytyczne bez przekonania. Jeśli nie zaczniemy mówić prawdy, to nikt nam nie uwierzy, że chcemy zrobić coś dobrego. Często domagano się informacji, ale ich nie było” (materiał zaczerpnięto: z AP Gd 2661/181, KM PZPR).

    Gdańsk: Trwa nadal blokada łączności telefonicznej Wybrzeża z resztą kraju. MKS nie wyraził zgody no podjęcie rozmów bez odwołania blokady. Rozmowy zostały zawieszone. Wieczorem o godz. 19:50 decyzja MKS została przekazana wojewodzie J. Kołodziejskiemu: rozmowy zostaną wznowione niezwłocznie po wiarygodnym potwierdzeniu o odblokowaniu łączności.

    Z telekomunikacji w Gdyni: do MKS zgłosił się nikomu wcześniej nieznany Janusz Jachnicki. Okazało się, że samorzutnie rozpoczął podsłuch rozmów pomiędzy Komitetem Miejskim PZPR w Gdyni, a Komitetem Wojewódzkim PZPR. Nagrywał je. Przekazał Borusewiczowi dwie kluczowe wiadomości. Po pierwsze, że na zamkniętym spotkaniu partyjnym sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Gdańsku Tadeusz Fiszbach powiedział o strajku, że jest to słuszny robotniczy bunt. Po drugie podsłuchał też, że w stan gotowości zostały postawione wojska sowieckie stacjonujące w Polsce. Wpłynęło to oczywiście na taktykę negocjacji. Jachnicki przyniósł też rezolucję Egzekutywy KW PZPR, którą natychmiast powielono w dużym nakładzie, oczywiście w Wolnej Drukarni Stoczni Gdynia. Wolna Drukarnia Stoczni Gdynia w dużym nakładzie powieliła też Orędzie Jana Pawła II do Prymasa Polski Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Orędzie to zawierało m. inn. następujące słowa: ”Modlę się, aby Episkopat Polski wraz ze swym Prymasem na czele zapatrzony w Tę, która dana jest ku obronie naszego Narodu, mógł również i tym razem dopomóc temu Narodowi w ciężkim zmaganiu się o chleb powszedni, o sprawiedliwość społeczną i zabezpieczenie Jego nienaruszalnych praw do własnego życia i rozwoju”.

    Gdańsk: O godz. 21:35 MKS ogłosił, że wojewoda gdański wyraził zgodę na odblokowanie telefonów oraz na 20 minut bezpośredniej transmisji radiowej z przebiegu rozmów MKS z Komisja rządową i jedną godzinę bloku programowego.

    Wieczorem: odbyła się konferencja prasowa z licznym udziałem dziennikarzy zagranicznych. Rozgłośnia Polskiego Radia w Gdańsku nadała ponad dwugodzinną relację z rozmów pomiędzy MKS a Komisja Rządową z 23 sierpnia.

    Po północy ustalono, że rozmowy zostaną podjęte następnego dnia o godz. 11:00.

    26.08.1980 r.: Gdańsk: Zniecierpliwienie MKS było coraz większe. Jeden z członków Prezydium MKS stwierdził: „Rząd nie zdaje sobie sprawy z tego, że guzik jest w naszych rękach. Jesteśmy przygotowani do wywołania ogólnopolskiego strajku”. „Członkowie MKS zdają sobie jednak sprawę z obaw Komisji Rządowej przed rozszerzeniem się strajku na inne regiony kraju w przypadku nie osiągnięcia porozumienia z robotnikami Wybrzeża”

    Na to poczucie siły wpływało poparcie płynące z całego kraju, również od zagranicznych związków zawodowych, a także zainteresowanych dziennikarzy, zwłaszcza zachodnich.

    Do Stoczni Gdańskiej: dotarła informacja o powstaniu czwartego MKS -u we Wrocławiu. Był to kolejny, ważny atut w negocjacjach.

    Trójmiejska prasa opublikowała wypowiedź przewodniczącego Wojewódzkiej Rady Narodowej i wojewody Kołodziejskiego, w którym podkreślano zrozumienie dla determinacji ludzi pracy: „Wiemy, że Wasze życie i praca nie były pozbawione wielu uciążliwości i niedostatków. Dokumentują to również postulaty zgłaszane przez was w tych dniach. Wiemy, że odnosicie się ze zrozumieniem do strajkujących oraz oczekujecie rozwiązania wielu nabrzmiałych kwestii społeczno-gospodarczych.

    Gdańsk: Rozmowy MKS – Komisja Rządowa rozpoczęły się o godz. 11:00 i dotyczyły punktu pierwszego postulatu: powołania nowych związków zawodowych. Jagielski starał się przekonać do koncepcji odnowienia starych związków – CRZZ, zapisu w ustawie do „przerw w pracy” jako formy dochodzenia do swoich spraw, nawet proponował zmianę kodeksu pracy… W imieniu MKS Bogdan Lis, powołując się na art. 87 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczącego związków zawodowych domagał się możliwości powołania nowego związku. Jagielski zaproponował pracę w podzespołach ekspertów, by zyskać na czasie. Wałęsa zastrzegł jednak, że wypracowane przez podzespoły uzgodnienia będą jedynie propozycjami, a nie decyzjami. Jagielski został wezwany na posiedzenie Biura Politycznego KC PZPR do Warszawy. Rozmowy zawieszono z powodu jego wyjazdu.

    Rozmowy, rozmowami a tu MSW wprowadza tajny rozkaz dla podległych jednostek o wprowadzeniu „stanu pełnej gotowości do działań sił i środków resortu spraw wewnętrznych”.

    PZPR: Z posiedzenia Biura Politycznego KC PZPR: „Sytuacja komplikuje się, nastąpiło zaostrzenie polityczne na Wybrzeżu, zwłaszcza w Gdańsku. Na drugi plan schodzą postulaty ekonomiczne, na pierwszy wysuwają się polityczne, główny postulat to wolne związki zawodowe (…) Domagają się gruntownej zmiany ustawodawstwa związkowego. Wydaje się, że zgoda na to stwarzałaby możliwość instrumentalnego nacisku politycznego i wymuszania na władzy pożądanych ustępstw. Postulat nośny społecznie wśród robotników, widzą w nim sposób dochodzenia do swoich żądań. Żądają również umożliwienia im godzinnej audycji telewizyjnej na kraj, aby mogli przedstawić swoje postulaty i przyczyny dla których strajkują”. „Na to wszystko musi być nasze wyraźne NIE. Trzeba wezwać przeciwników do rozwagi i refleksji”. (…) Wspólne oświadczenie partii i stronnictw politycznych potrzebne jest szybko, dziś. (…) Będą potrzebne inne przedsięwzięcia umacniające bezpieczeństwo kraju. Trzeba mocno izolować Gdańsk i Szczecin, zdecydować się na blokowanie Wybrzeża i zamknięcie granicy z Zachodem”.

    Jagielski: na Plenum podsumował: „W Gdańsku jest strajk powszechny, przy totalnym poparciu społeczeństwa. Jeśli coś funkcjonuje, to za zgodą MKS. Mają opanowane całe Wybrzeże. (…) Tu jest ośrodek podejmujący próbę politycznej walki. Jest to siła bardzo dobrze zorganizowana. Nie wykazują zmęczenia. (…) Istota sprawy w rozmowach sprowadza się do podstawowego pytania z ich strony – czy zgadzamy się na wolne samorządne związki zawodowe? Dziś jeszcze pytają, jutro już mogą nie pytać. Czas działa na naszą niekorzyść. W świetle prawa międzynarodowego oni działają bez zarzutu, powołują się na konwencje genewską, którą podpisaliśmy”.

    Tow. Fiszbach: „Zdajemy sobie sprawę, co może oznaczać zgoda na utworzenie wolnych związków, ale wyczerpaliśmy już wszystkie środki. Podstawową sprawą dla kraju jest przerwanie strajku. Solidarność społeczeństwa ze strajkującymi jest pełna”.

    Stanisław Kania: „Trzeba mieć pełną świadomość, że taka decyzja oznacza stworzenie władzy znacznie ważniejszej niż Sejm i rady narodowe razem wzięte. To będzie stworzenie organizacji klasy robotniczej, że możemy stracić możliwość sprawowania władzy, że będziemy mieli związane ręce. Stąd wynika skłonność do odpowiedzi na nie. Ale taka decyzja również jest brzemienna w skutki, bo sił to my nie mamy.

    Podczas strajku, gdy łączność Wybrzeża z resztą kraju była zablokowana i gdy 26 sierpnia nadano w telewizji przemówienie prymasa Polski kardynała Stefana Wyszyńskiego, mówiącego o wartości pracy i o innych prorządowych i partyjnych punktów widzenia – strajkujący poczuli się opuszczeni przez Kościół.

    27.08.1980 r. Okazało się, iż władze zmanipulowały homilię jaką wygłosił Kardynał Wyszyński w dniu 26.08. Na Jasnej Górze. Informacje o tym fakcie przekazali księża informując bezpośrednio MKS w Stoczni Gdańskiej. Zapanowało wielkie oburzenie. Episkopat postanowił opublikować oświadczenie o manipulacji dokonanej przez władze w treści homilii wygłoszonej przez Prymasa Polski Kardynała Stefana Wyszyńskiego.

    Oto treść oświadczenia Episkopatu Polski o zmanipulowaniu homilii.

    Po południu w Gdańsku podjęte zostały ponownie rozmowy MKS z częścią delegacji rządowej na temat postulatów 1,2,3 i 9 – tego. Duże znaczenie podczas tych negocjacji miała obecność dużej liczby dziennikarzy, ekip radiowych i telewizyjnych, przede wszystkim zagranicznych. Były obecne również reprezentacje zagranicznych związków zawodowych.

    M. Jagielski wystąpił w telewizji i w radiu. Zapewniał, że porozumienie jest blisko, ale kryzys zaufania może i musi być przezwyciężony w ramach istniejącego obecnie organizmu związkowego”. Namawiając tym samym strajkujących do „wejścia” w struktury CRZZ.

    MKS wydał ulotkę do strajkujących, w której stwierdzał: „Nasze związki będą nie tylko istniały, będą miały zagwarantowane takie same materialne możliwości działania jak stare związki. Nie dajcie się wprowadzić w błąd. Jeśli będziemy solidarni, osiągniemy to, o co walczymy”.

    C.15 – ISBN audiobook: Wspomnienia: Andrzej Kołodziej,

    „Gdyńscy Komunardzi”, czyta Piotr Bajtlik, W-wa 2020 r. 978-83-8098-963-4

    Ksiądz Jastak natychmiast zorganizował delegację strajkujących, którzy pojechali do prymasa, przedstawili mu bezpośrednio sytuację i przywieźli prawdziwy tekst prymasowskiej homilii i stanowisko episkopatu popierające strajkujących.

    WPK GG Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne Gdańsk – Gdynia) Strajkujący pokazują determinację z jaką żądają do umożliwienia utworzenia WZZ. W tym celu zaczęto się masowo wypisywać z istniejących związków zawodowych skupionych pod „sztandarami” z PZPR (CRZZ).

    Gdynia. Rozpoczął się strajk załóg pływających w Centrali Polskich Linii Oceanicznych (PLO). Wyłoniono Komitet Strajkowy. Ukonstytuował się Komitet strajkowy w Zakładzie Linii Afrykańskiej i Śródziemnomorskiej PLO.

    Na wybrzeże dotarła informacja od górników z Wałbrzycha, że dołączą do strajku, jeśli władze nie spełnią 21 postulatów do 1.09.1980r.

    28.08.1980 r. Komitet Strajkowy SKP zawnioskował do Prezydium MKS o formalne dokooptowanie do składu Prezydium MKS Andrzeja Kozickiego jako drugiego przedstawiciela MKS, obok Andrzeja Kołodzieja.

    Warszawa naciski Moskwy:Podczas posiedzenia Biura Politycznego KC PZPR w dniu 28.08 E. Gierek poinformował o naciskach ambasadora ZSRR w Warszawie, który porównywał sytuację w Polsce do ofensywy „anarchosyndykalistów” w Rosji bolszewickiej w 1921 roku. W obradach tego plenum dominowała bezradność. Zauważono przechodzenie członków partii na stronę strajkujących. Głośno mówiono o nieskuteczności działania władz i apelowano o większe zdecydowanie. Niektórzy członkowie władz wyładowywali się w słowach. Na przykład Henryk Jabłoński chciał „obnażyć” prawdziwą rolę tego łajdaka Wałęsy”. Władysław Kruczek zastanawiał się nad wprowadzeniem stanu wyjątkowego. W. Jaruzelski wskazywał, że trwa „walka o to, kto kogo” . We wnioskach przywódcy partyjni nie potrafili jednak wyjść po za apele o zwiększenie skuteczności propagandy. E Gierek stwierdził z rozbrajającą szczerością: „przyznam się, że nie wiem, co można jeszcze zrobić”. Gotów był przyjmować odpowiedzialność za wszystko i oferował rezygnację7.

    Gierek tym nie mniej zaproponował: zaostrzyć blokadę Wybrzeża i wprowadzić stan zagrożenia w głównych ośrodkach, dziś w nocy przeprowadzić większe aresztowania.

    Delegacja stoczniowców o godz. 11 została przyjęta w Domu Prymasowskim. Delegacje przyjmował Prymas i inni Dostojnicy Kościoła w Polsce. Gospodarze z wielką uwagą wysłuchali relacji stoczniowców związaną z sytuacją strajkową na Wybrzeżu. Delegacja ze stoczni poprosiła ks. Prymasa o wyjaśnienie ocenzurowania jego homilii. Ksiądz Prymas wyjaśnił, że ocenzurowanie homilii polegało na powycinaniu znacznej części jego wypowiedzi, by treść tak okrojonej homilii była przydatna do prowadzenia propagandy partyjnej. Prymas wręczył delegacji pełny tekst homilii, jak również Komunikat Rady Głównej Episkopatu.

    Delegaci po powrocie do Gdyni tekst homilii i Komunikat przekazali do Komitetu Strajkowego, który niezwłocznie polecił wydrukować oba dokumenty i wydać je w formie ulotek dla społeczeństwa. Treść oryginalnego kazania ks. Prymasa w tysiącach egzemplarzy wykonała Wolna Drukarnia Stoczni Gdynia.

    Druk ten natychmiast trafił do mieszkańców Gdyni, gdynianie zaś przekazywali sobie tą oryginalną treść kazania, które niezwłocznie wydostało się do zachodnich mediów, te zaś w swych audycjach polskojęzycznych wielokrotnie to kazanie cytowały w całości. Partia PZPR została na własne życzenie skompromitowana. Miało to kolosalne znaczenie, umocniło strajkujących i znacząco wpłynęło na rozmowy z władzami.

    Grupa ekspertów społecznych przybyła z Warszawy w składzie Tadeusz Mazowiecki, Bronisław Geremek, Bogdan Cywiński, Tadeusz Kowalik, Waldemar Kuczyński, Andrzej Wielowieyski i Jadwiga Sztaniskis – (parę dni wcześniej zrezygnowała z pracy w Komisji Ekspertów) usiłowali przekonać MKS do zakończenia strajku.

    W tym celu przygotowano wystąpienie L. Wałęsy dla TVP-1, który miał wygłosić wezwanie do zakończenia protestów (bez osiągnięcia celów).

    Rozgorzał spór z MKS – em, skutkiem czego zabroniono ekspertom wypowiadać się na temat strajku.

    Cz. 16 – 28.08.1980 r. IPN, Warszawa 2020, ISBN audiobook: Wspomnienia:

    Oto kopia protokołu z pobytu delegacji robotników ze stoczni Gdynia u prymasa Polski, którzy wraz z listem od ks. prałata Hilarego Jastaka, przybyli do Episkopatu, by spotkać się z prymasem kardynałem Stefanem Wyszyńskim i przekazać mu rzetelną, prawdziwą relację z wydarzeń ze strajkującej stoczni i pozostałych, strajkujących zakładów z miasta Gdynia. Delegacja poprosiła ks. prymasa o wyjaśnienie treści homilii, które ks. prymas wygłosił w dniu 26.08. Homilia ta została opublikowana w środkach masowego przekazu, a jej prezentowana treść wywołała dużą dawkę niepewności i rozczarowania wśród strajkujących robotników m. inn. i w Gdyni. Z inicjatywą wysłania delegacji wystąpił ks. H. Jastak, który uznał, że treść wygłoszonej homilii budzi wątpliwości, i wg ks. Jastaka nie odzwierciedla tego, co tak naprawdę wygłosił ks. prymas. Wątpliwości te okazały się być słuszne. Przedstawiona w TV homilia była okrojona z tej części, w której prymas poparł słuszne żądania robotników. Nie muszę dodawać, że sprawa fałszowania treści homilii rozeszła się po Polsce i świecie. Propaganda prezentowana przez władze z nadania PZPR poniosła kolejna, bolesną porażkę.

    Gdańsk. O godz. 11 rozpoczęły się rozmowy MKS – Komisja Rządowa. Temat – wolność słowa, cenzura. MKS zwrócił M. Jagielskiemu uwagę, że to dobry moment, aby o tym porozmawiać, szczególnie w kontekście ocenzurowania homilii Prymasa Wyszyńskiego. Jagielski poprosił o przerwę w obradach, celem wyjaśnienia sprawy. Został wezwany do Warszawy.

    29.08.1980 r. Z raportu MO: ustalono, że stoczniowi elektronicy zainstalowali urządzenia do podsłuchiwania rozmów milicji i przez radiowęzeł puszczali je na całą stocznię.

    Gdańsk. Komisja Rządowa nie przybyła na zapowiedzianą godz. 12. Bogdan Lis odczytał komunikat MKS: „Po raz drugi komisja rządowa odwołała swoje rozmowy argumentując tym, że nie jest przygotowana. Uważam, że Komisja robi nas w konia”

    Wielka sensację wywołał, wydawany w Gdańsku, ogólnopolski tygodnik „Czas”, zamieszczając bardzo obiektywny reportaż ze strajku na Wybrzeżu. Tygodnik prezentował nie tylko rzetelne treści odnoszące się do tego, co działo się w zakładach trójmiasta, ale przedstawiał sporą ilość fotografii, dokumentując tym samym całość artykułu.

    Rząd. E. Gierek, St. Kania, W. Jaruzelski, St. Olszowski, J. Pińkowski, M. Jagielski i St. Kowalczyk spotkali się z ambasadorem Związku Radzieckiego Borysem Aristowem. Rozmawiano m. inn. o możliwości wyrażenia zgody na powstanie nowych związków zawodowych.

    Wydz. Organizacyjny KC PZPR: Wysłano teleks do komitetów wojewódzkich z dnia 29.08. 1980: „Z informacji otrzymanych do godzin popołudniowych wynika, że w porównaniu do dnia wczorajszego zasięg przerw w pracy znacznie się rozszerzył. Wśród uczestników przerw w pracy narasta tendencja do solidaryzowania się z Wybrzeżem”.

    „Zdecydowana większość Komitetów Wojewódzkich sygnalizuje nasilenie agitacji za przerwaniem pracy w czym szczególną aktywność przejawiają różnorodni „emisariusze” z Wybrzeża …. Nasila się kolportaż nielegalnej literatury, m. inn. biuletynów gdańskiego MKS, wzrasta ilość wrogich haseł wymierzonych w partię i jej kierownictwo”.

    Z raportów SB Z informacji przekazanej przez TW (Tajny Współpracownik) o pseudonimie „RYBAK” (operujący na terenie stoczni im. „Komuny Paryskiej”) o nastrojach wśród strajkujących stoczniowców: „wprawdzie zdecydowana większość strajkujących pragnie powrotu do normalnego życia, ale na pewno nie kosztem rezygnacji z zgłoszonych postulatów. Panuje nastrój niesamowitej wręcz determinacji, zaciętego trwania”.

    Ten sam agent (TW) „Rybak” o sytuacji w stoczni K.P.: „ panuje tam atmosfera sielanki. Rodziny odwiedzają strajkujących, przed stocznia odbywa się przez cały dzień piknik. Młodzież skupia się grupkami, śpiewają, grają na gitarach. Prawie nie ma dyskusji politycznych. W zasadzie najważniejszym punktem dnia jest zawsze msza. Ściągnięto czy zorganizowano orkiestrę grającą podczas mszy. W czasie mszy śpiewa się „Boże coś Polskę” … „Rotę”.

    30.08.1980 r. Gdańsk. Rozpoczęła się trzecia tura rozmów między Prezydium MKS-u i Komisją rządową. Andrzej Gwiazda odczytał uzgodniony w grupie roboczej projekt pierwszego punktu z 21 postulatów strajkujących, dających zgodę na utworzenie nowych związków. Zawarto tam deklarację, że partia pełni kierowniczą role w państwie i przyrzeczenie, że związki nie będą naruszały istniejącego systemu sojuszy międzynarodowych.

    Jagielski wyjechał do warszawy na Plenum KC PZPR. Zapowiedział swój powrót na godz. 20.

    Gdynia – Kino „ATLANTIC”W centrum Gdyni w zamkniętej na klucz gablocie na afisze filmowe został wywieszony dużych rozmiarów ręcznie – starannie wykonany – afisz „Strajkujemy Solidarnie” . Próba interwencji milicji u kierownika kina nic nie dała – Kierownik odmówił zdjęcia afisza z gabloty, ponieważ personel kina podjął strajk.

    Oto kopia „Notatki Informacyjnej” funkcjonariusza – kpr. Leszka Tomaszewskiego z patrolu MO w śródmieściu Gdyni, który dnia 29.08. 1980 r. zauważył dużą gablotę przy wejściu do Kina „Atlantic” w Gdyni, przy ul. 3-go Maja, w której (za szybą) powieszony był duży napis: „Strajkujemy Solidarnie”. Interwencja funkcjonariusza MO u kierownika kina nie powiodła się! Z powyższego zdarzenia można wysnuć wniosek, iż społeczeństwo przestało się bać.

    SKP Wolna Drukarnia Stoczni Gdynia zamieściła w „Strajkowym Biuletynie Informacyjnym” „Komunikat Episkopatu Polski z dnia 27 sierpnia, w którym Prymas Wyszyński wymieniał niezbywalne prawa Narodu, a wśród nich: „prawo pracowników do swobodnego zakładania związków”.

    Z ustaleń MO: Atmosfera i nastroje załóg strajkujących kształtowały się pod wpływem trzech ważnych wydarzeń:

    – nadania komunikatu o porozumieniu między Komisją Rządową a przedstawicielami

    strajkujących w Szczecinie;

    – przekazania informacji o przebiegu rozmów i parafowaniu zasadniczej części porozumienia

    między Komisją Rządową a MKS w Gdańsku;

    – oraz zwołania V Plenum KC PZPR;

    Wydział III A (SB) ustalił, iż członek KSS KOR B. Borusewicz czynił L. Wałęsie wyrzuty z powodu poruszenia w rozmowach z Komisja Rządową sprawy zwolnienia wszystkich zatrzymanych członków KOR. Według B. Borusewicza sprawa ta miała być podniesiona po powrocie delegacji rządowej z Warszawy, służąc jako pretekst do kontynuowania rozmów i przedłużenia strajku. L. Wałęsa uwzględniając stanowisko B. Borusewicza przedłożył wicepremierowi Jagielskiemu żądanie uwolnienia zatrzymanych członków KOR. Spowodowało to odroczenie rozmów do dnia 31.08. godz. 10:30.

    Szczecin. Ogłoszono koniec strajku w Szczecinie. Podpisano porozumienie między komisja rządową i tamtejszym MKS. W porozumieniu była zgoda władz na wolne związki zawodowe.

    Gdynia KM PZPR. Z podsumowania podczas egzekutywy KM PZPR w Gdyni: „Wszyscy posiadamy winę i powinniśmy zastanowić się nad metodami pracy w nowych warunkach. Przede wszystkim nie realizujemy wytycznych Partii”.

    SKP Gdynia. W Stoczni opracowano harmonogram opuszczania stoczni oraz prac porządkowych, czyli demontażu wszystkich obiektów i konstrukcji wzniesionych podczas strajku.

    Wśród uczestników strajku w stoczni okazywano sobie wielkie wzruszenie z wykonanej „roboty strajkowej”. Teraz stoczniowcy poczuli się dowartościowani i byli dumni z tego, że nigdy nie zwątpili w możliwość zwycięstwa. Okazało się, że uparte dążenie do celu, przestrzeganie dyscypliny strajkowej, zawierzenie kierownictwu strajku o tym, iż idą poprawną, jasno zdefiniowana drogą i są w tym, co robią solidarni, to to jest właśnie klucz do zwycięstwa. A na dodatek i to, że Polski Sierpień dokonał niemożliwego – złamał monopol władzy w zakresie możliwości powstania Wolnych Związków Zawodowych.

    Teraz w obliczu zakończenia strajku i najbliższych perspektyw jakie niesie ze sobą „nowe”, rodziło się pytanie: czy władza dotrzyma obietnic? Już w tych dniach zwycięstwa dało się słyszeć głosy, że władza nie mogąc zwyciężyć teraz, po uspokojeniu sytuacji będzie dążyć do odwrócenia sytuacji politycznej. Tej władzy na ogół nikt nie wierzył. Co też przyniesie najbliższy czas? Z taka myślą stoczniowcy przystąpili do sprzątania swojego zakładu, który na dwa tygodnie stał się ich domem rodzinnym.

    W czasie tego dwutygodniowego strajku załoga stoczni będąc ze sobą przez tak długi czas spostrzegła, że wokół jest wielu sympatycznych kolegów, którymi można było porozmawiać na różne tematy. Niektórzy mówili ciekawie, zaprezentowali najlepsze cechy charakteru. Pośród wielu kolegów z tych rozmów przez te dwa tygodnie zawiązały się głębokie przyjaźnie, które były kontynuowane przez długie lata. Przyjaciele spotykali się od teraz w domach, razem jeździli na stoczniowe wczasy, poznawały się rodziny … Najważniejsze, iż te nowe wartości, a więc przyjaźnie, zrozumienie potrzeb innych ludzi, spostrzeganie, że wokół są inni, niekiedy potrzebujący wsparcia, czy choćby życzliwości … To właśnie od teraz można było iść przez życie z nową nadzieją, że idzie ku lepszemu!

    Oto komunikat specjalny Komitetu Strajkowego SKP informujący załogę stoczni, iż zanim opuścimy nasz dwutygodniowy dom, musimy go posprzątać, usunąć wszystkie prowizorki zbudowane na potrzeby strajkujących i przygotować zakład do normalnej pracy. Stoczniowcy wielką radością zwycięstwa przywracali swój zakład do nowych wyzwań.

    Ostatnie „dzieło” poczty strajkowej stoczni KP. Tak zamknięto jeden z najwspanialszych rozdziałów w historii stoczni. Stoczniowi pocztowcy szli do domu z dumnie podniesionym czołem, gdyż znowu stworzyli coś, co przynosi chlubę im samym i całej braci stoczniowej … zupełnie tak, jak statki, które projektują.

    31.08 1980 r. Gdańsk. Od wczesnych godzin porannych pod bramą nr 2 Stoczni Gdańskiej zebrali się mieszkańcy Gdańska i pracownicy wielu zakładów pracy oczekując na rozpoczęcie rozmów, w tym także na rozpoczęcie mszy. W mszy uczestniczyło ok. 7.000 osób. Po jej zakończeniu na placu przed bramą nr 2 pozostała liczna grupa ludzi oczekując wyników rozmów i podpisanie porozumienia.

    Punktem spornym w rozmowach było uwolnienie zatrzymanych i aresztowanych za sprawy polityczne. O godz. 16:00 rozpoczęła się ostateczna faza rozmów, zakończona podpisaniem porozumienia. Wicepremier Jagielski złożył na koniec oświadczenie, że nikt za udział w strajku nie będzie karany, chyba że naruszył przepisy kodeksu karnego. Władze prokuratorskie podejmą decyzje w sprawie zwolnienia skazanych zatrzymanych w Warszawie i Wrocławiu. Zwolnienie osób skazanych prawomocnym wyrokiem sądu należy do sądów.

    L. Wałęsa ogłosił zakończenie strajków na Wybrzeżu Gdańskim i zapowiedział przystąpienie do pracy. Samo porozumienie podpisano o godz. 17:00. MKS w momencie podpisania porozumienia reprezentował 700 strajkujących zakładów.

    Wicepremier M. Jagielski z powagą podpisuje porozumienie między Komisją Rządową a prezydium MKS z Lechem Wałęsą na czele, zaś za ich „plecami” Komenda Główna Milicji Obywatelskiej już wie, ile warte są te porozumienia. Powyżej przedstawiam telex nadany w tym samym dniu, co podpisane porozumienia nakazujący (Polecenie) skierowania w rejon Gdańska plutonu specjalnego ZOMO, w dodatku „po cywilnemu”, ale łącznie z całym bojowym sprzętem – który jak można się domyślać będzie służył do pokojowego „załatwiania” tego co zapisano w porozumieniach… Oj! źle to wróży na najbliższą przyszłość.

    Załącznikiem do podpisanego porozumienia było:

    21 postulatów z 17 sierpnia 1980 roku

    1. Akceptacja niezależnych od partii i pracodawców wolnych związków zawodowych wynikających z ratyfikowanych przez PRL Konwencji nr 87 Międzynarodowej Organizacji Pracy, dotyczących wolności związków zawodowych.
    2. Zagwarantowanie prawa do strajku oraz bezpieczeństwa strajkującym i osobom wspomagającym.
    3. Przestrzegać zagwarantowanej w Konstytucji PRL wolności słowa, druku, publikacji, a tym samym nie represjonować niezależnych wydawnictw oraz udostępnić środki masowego przekazu dla przedstawicieli wszystkich wyznań.
    4. Przywrócić do poprzednich praw:
    5. ludzi zwolnionych z pracy po strajkach w 1970 i 1976 r. studentów wydalonych z uczelni za przekonania,
    6. zwolnić wszystkich więźniów politycznych (w tym Edmunda Zadrożyńskiego, Jana Kozłowskiego, Marka Kozłowskiego),
    7. znieść represje za przekonania.
    1. Podać w środkach masowego przekazu informację o utworzeniu Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego oraz publikować jego żądania.
    2. Podać realne działania mające na celu wyprowadzenie kraju z sytuacji kryzysowej poprzez:
    3. podanie do publicznej wiadomości pełnej informacji o sytuacji społeczno-gospodarczej,
    4. umożliwienie wszystkim środowiskom i warstwom społecznym uczestniczenie w dyskusji nad programem reform.
    1. Wypłacić wszystkim pracownikom biorącym udział w strajku wynagrodzenie za okres strajku, jak za urlop wypoczynkowy, z funduszu CRZZ.
    2. Podnieść zasadnicze uposażenie każdego pracownika o 2000 zł na miesiąc jako rekompensatę dotychczasowego wzrostu cen.
    3. Zagwarantować automatyczny wzrost płac równolegle do wzrostu cen i spadku wartości pieniądza.
    4. Realizować pełne zaopatrzenie rynku wewnętrznego w artykuły żywnościowe, a eksportować tylko nadwyżki.
    5. Znieść ceny komercyjne oraz sprzedaż za dewizy w tzw. eksporcie wewnętrznym. 
    6. Wprowadzić zasady doboru kadry kierowniczej na zasadach kwalifikacji, a nie przynależności partyjnej oraz znieść przywileje MO, SB i aparatu partyjnego poprzez: zrównanie zasiłków rodzinnych zlikwidowanie specjalnych sprzedaży, itp.
    7. Wprowadzić na mięso i jego przetwory kartki – bony żywnościowe (do czasu opanowania sytuacji na rynku).
    8. Obniżyć wiek emerytalny dla kobiet do 55 lat, a dla mężczyzn do lat 60 lub przepracowanie w PRL 30 lat dla kobiet i 35 lat dla mężczyzn bez względu na wiek.
    9. Zrównać renty i emerytury starego portfela do poziomu aktualnie wypłacanych.
    10. Poprawić warunki pracy służby zdrowia, co zapewni pełną opiekę medyczną osobom pracującym.
    11. Zapewnić odpowiednią ilość miejsc w żłobkach i przedszkolach dla dzieci kobiet pracujących.
    12. Wprowadzić urlop macierzyński płatny przez okres trzech lat na wychowanie dziecka.
    13. Skrócić czas oczekiwania na mieszkania.
    14. Podnieść diety z 40 zł na 100 złotych i dodatek za rozłąkę.
    15. Wprowadzić wszystkie soboty wolne od pracy. Pracownikom w ruchu ciągłym i systemie czterobrygadowym brak wolnych sobót zrekompensować zwiększonym wymiarem urlopu wypoczynkowego lub innymi płatnymi dniami wolnymi od pracy.

    Oto wydanie wybrzeżowej gazety codziennej „Dziennik Bałtycki”, w której to gazecie na pierwszej stronie umieszczony jest tytuł artykułu o zakończeniu strajków na Wybrzeżu. Data wydania gazety to 1.09.1980 r.

    Roman Stegart (SKP) – Wspomnienie cz. 3:

    „Po podpisaniu Porozumień Sierpniowych powstał Niezależny Samorządny Związek Zawodowy “Solidarność” jako jednolita struktura krajowa i to była siła naszego Związku. W naszej stoczni związek liczył ok. 10.000 członków. Ja zaangażowałem się w działalność związku na swoim wydziale, który był największy w stoczni. 15 miesięcy “karnawału Solidarności” to była walka z układami i starymi przyzwyczajeniami. Pamiętam, jak kilka lat starałem się dostać na kurs mistrzowski to często otrzymywałem odpowiedź – są od ciebie starsi, którzy czekają w kolejce, jeszcze nie teraz, bądź cierpliwy.

    Po sierpniu 1980 roku okazało się, że starsi już nie czekają w kolejce, że nie jestem za młody, lub niecierpliwy. Zostałem skierowany na kurs mistrzowski na który uczęszczałem cały 1981 rok, a po roku zdałem egzamin państwowy zorganizowany przez Ministerstwo Hutnictwa i Przemysłu Maszynowego, pod które to ministerstwo podlegały stocznie, uzyskując tytuł mistrza w zawodzie monter kadłubów okrętowych”.

    KW PZPR Gdańsk. W Gdańsku odbyła się narada aktywu PZPR województwa gdańskiego, której przewodniczył T. Fiszbach. Stwierdził on, że kierownictwo wojewódzkiej organizacji partyjnej od samego początku reprezentowało pogląd, że jest to autentyczny protest klasy robotniczej przeciwko pogarszającym się warunkom pracy i życia.

    Tak oto po raz pierwszy PZPR doznała porażki, zaś pogardzana i wykorzystywana „Klasa Robotnicza” wreszcie wyrwała pierwsze cegły w wielkim murze obcego Polsce i Polakom narzuconego przez ZSRR systemu politycznego!

    Od upragnionego jutra idziemy do pracy! Od teraz mamy jasny cel!

    Opinie o strajku w PZPR

    PZPR: Protokół nr 4/80 plenarnego posiedzenia KM PZPR w Gdyni z dnia 14.11.1980:

    Z wypowiedzi tow. Z. Jeziorskiego (I sekretarz KZ SKP): „Okres strajku szczególnie dla członków partii był dramatem. Trudno dziś ocenić, czy kierownictwo strajkowe postępowało słusznie, ale okres pierwszych czterech dni był dla nas koszmarem. W okresie po strajkowym trudno było zmobilizować członków partii …

    Najpilniejszym zadaniem na dziś w nowej sytuacji jest współpraca z ludźmi zrzeszonymi w nowym ruchu związkowym „Solidarność”. Jest to bowiem siła, która zrodziła się niesprawiedliwości społecznej. Takie działania podjęto w stoczni i będą kontynuowane”.

    „Do dnia 12.XI 1980 złożyło legitymacje partyjne 534 towarzyszy, w tym 465 robotników. W przeważającej mierze byli to dobrzy członkowie partii, którzy nie wytrzymali napięcia przeżywając kolejny zakręt w historii partii (za AP Gd/2661/67, Komitet miejski PZPR).

    Gdynia Protokół nr 6/80 z posiedzenia Komisji przestrzegania Prawa i Porządku Publicznego Miejskiej Rady Narodowej w Gdyni, odbytego w dniu 26 listopada 1980 r. Przewodniczący Komisji Zygmunt Szulak: „Jak wynika z przedstawionego materiału w okresie tak trudnym jak strajki, przestępstw było mniej, co świadczy, że robotnicy potrafili dopilnować sami swoich warsztatów i zakładów pracy”. (za AP Gd 428/53).

    Z notatki Wojewódzkiej Rady Związków Zawodowych (WRZZ) z dnia 4.09.1980 r. „ Komitety strajkowe nadal kontynuują ożywiona działalność. Ma to zasadniczy wpływ na organizowanie się w czasie godzin pracy masowych zebrań i wieców, których głównym celem jest masowe określenie przynależności do nowych związków. Tego typu zebrania miały miejsce np. w Stoczni im. „Komuny Paryskiej”… zanotowano również przypadki domagania się przez komitety strajkowe zagwarantowania przez dyrekcje dostępu do powielaczy (Stocznia Komuny Paryskiej, PKS …). Żądania te spotykają się z odmową dyrekcji. Dyrekcje zakładów przydzielają również lokale dla Komitetów strajkowych (założycielskich) na ich stałe siedziby. M. inn. Stocznia Komuny Paryskiej przydzieliła lokal po Sekcji Motorowej (…) Zanotowano również przypadki bezprawnych działań komitetów strajkowych. M. inn. w Stoczni im. „Komuny Paryskiej” zażądano od dyrektora, aby nie wypłacał wynagrodzenia za pracę tym pracownikom, którzy nie byli na terenie stoczni w czasie strajku”.

    PZPR Protokół nr 40 z posiedzenia egzekutywy KZ PZPR SKP z 24 XI 1980 r.: tow. Litzbarski podsumował doświadczenia strajku sierpniowego: „Siły ujawnione w czasie strajku okazały się dostatecznie duże o wiele bardziej zbliżone w swoich celach i dążeń do odczuć całej załogi niż zadania i cele propagowane przez partię (…) Zdyscyplinowanie, ład i zaangażowanie całej załogi przy wyjątkowo trudnych warunkach nigdy dotychczas nie sprawdzonych każą z optymizmem patrzeć w przyszłość. Z takimi ludźmi można osiągnąć wiele, jeśli tylko uda się nam powiązać ich cele indywidualne z celami zakładu”. (za AP Gd, 464/81, KZ SKP)

    Opis Strajku i różne jego dokonania

    Radiowęzeł

    Zakładowy radiowęzeł został opanowany przez strajkujących już pierwszego dnia, mimo sprzeciwów dyrekcji. Jego pracami kierował Zygmunt Pałasz. System okablowania i rozmieszczenie głośników zapewniał sygnał, a zatem i komunikatów do każdego pomieszczenia w całej stoczni.

    Największym wyzwaniem okazała się obsługa mszy świętej. Przygotowano: Dobre mikrofony, stojaki, dodatkowe kolumny głośnikowe za bramą z możliwością transmisji po za teren stoczni. Msza była dzięki temu doskonale słyszalna. Przez radiowęzeł były nadawane bieżące komunikaty, dyskusje toczone na placu, a nawet transmitowane audycje Radia Wolna Europa. Dzięki pracom obsługi teletechnicznej zarówno w Stoczni Gdańskiej jak i w SKP na żywo transmitowano cały przebieg rozmów między MKS – em, a Komisją Rządową.

    Zygmunt Pałasz nagrywał na taśmy magnetyczne wszystko to, co było emitowane przez radiowęzeł, dzięki czemu ocalała wyjątkowa strajkowa dokumentacja dźwiękowa. Budynek, w którym funkcjonowało studio, był oprócz drukarni najbardziej strzeżonym obiektem na terenie stoczni i do środka można było dostać się tylko posiadając specjalną przepustkę.

    Kuchnia strajkowa.

    Aprowizacja to zawsze jeden z newralgicznych problemów organizacyjnych podczas każdego długotrwałego strajku. W stoczni funkcjonowały stołówki pracownicze, ale już pierwszego dnia Andrzej Kołodziej ogłosił, że ze względu na bezpieczeństwo, wszystkie kobiety mają opuścić teren zakładu.

    Pracownice stołówki odmówiły, upierając się, że: “Z pustymi żołądkami strajku nie wygracie, a kto wam tutaj będzie gotował jak nie my”. Nikt nie oponował. Przecież miały rację. Tą prostą odzywką kobiety ze stołówki nikt nie miał wątpliwości, że od tej chwili załoga stoczni jest zjednoczona jak nigdy dotąd. Wszyscy pamiętali straszne wydarzenia z tzw. „Czarnego Czwartku” 1970 roku w Gdyni, gdy władza bez skrupułów kazała strzelać do bezbronnych mieszkańców Gdyni.

    Gdzieś tam w głowach kołatała taka myśl, że i teraz może się taki straszny scenariusz powtórzyć. Dlatego też ta odważna wypowiedź prostej kobiety ze stołówki znalazła takie echo w śród stoczniowców, iż poczuli się po prostu silniejsi i z większą determinacją zaangażowali się w codzienną robotę strajkową. Stołówki w stoczni pracowały doskonale do końca strajku, wydając około dwudziestu tysięcy posiłków dziennie nie tylko dla pracowników stoczni, ale też dla innych małych zakładów w Gdyni, które wspieraliśmy.

    Z zaopatrzeniem stołówki też nie było problemu. Według relacji Z. Pałasza: “Szef zaopatrzenia kiosków i stołówek stoczniowych firmy „Społem” powiedział oficjalnie, że dopóki go nie zamkną, to będzie nam przywoził jedzenie. Przyjeżdżały chłodnie z mięsem, wozy z chlebem, a za potwierdzenie odbioru służyła tylko parafka z numerem przepustki kogoś z Komitetu Strajkowego”.

    Wydawanie posiłku w jednej z kilku stołówek na terenie stoczni. Zwraca uwagę, to, iż mimo strajku stoczniowcy są ubrani w ubrania robocze. Stołówka prezentowana na fotografii obsługiwała klientów w dość dobrym tempie, co wynikało z przyjętych wówczas zasad, iż klient bierze tacę i przesuwa się wraz z nią przed obsługą, która nakłada na talerze najpierw zupę, potem danie 2 wreszcie klient wybiera sobie kompot, jogurt, bądź kefir i pieczywo, jeśli ma takie życzenie. Ponieważ „urzędowa” przerwa w pracy na posiłek zgodnie z Układem Zbiorowym Pracy w przemyśle okrętowym trwać miała 15 minut, zatem spożywając posiłek trzeba było go spożyć na stojąco, co ułatwiały odpowiednio wysokie stoliki. Przez to „rotacja” konsumentów była skrócona do niezbędnego minimum.

    Poza tym zaopatrzenie uzupełniali mieszkańcy Gdyni, przynosząc papierosy i inne produkty do stoczni. Wielkie wzruszenie ogarniały stoczniowców wtedy, gdy do bram przychodziły starsze kobiety niosąc ze sobą to, żyletki mówiąc: “no synu, na więcej mnie nie stać”. Inne panie przynosiły ciepłe wełniane skarpety, by dostał je ten, komu zimno w nogi…. Oprócz tego, co zdumiało dosłownie wszystkich, z okolicznych wsi i miejscowości przyjeżdżali do stoczni chłopi przywożąc na swoich wozach zaprzęgniętych w konie, ziemniaki i inne płody rolne potrzebne do wyżywienia strajkujących. Wtedy dopiero można było zrozumieć siłę słowa „SOLIDARNOŚĆ”

    Drukarnia

    W pierwszym dniu strajku jego uczestnicy zajęli, mimo braku zgody ze strony dyrektora, budynek nowoczesnej i dobrze zaopatrzonej w papier drukarni. Inaczej niż w Stoczni Gdańskiej, gdzie tamtejszy Komitet Strajkowy uznał prawo dyrekcji do dysponowania zakładową poligrafią. Tak więc najlepszą strajkową bazą poligraficzną na Wybrzeżu, a prawdopodobnie na terenie całego kraju dysponowała Wolna Drukarnia Stoczni Gdynia, kierowana przez związanego z Wolnymi Związkami Zawodowymi Andrzeja Butkiewicza. Pracowali tam również: Maciej Butkiewicz, Jerzy Rajchel, Andrzej Słomiński, Stanisław Zych i inni.

    Działalność drukarni była powodem szczególnego zainteresowania ze strony Służby Bezpieczeństwa. Stałe informacje, pochodzące głównie od tajnych współpracowników na temat tej drukarni, regularnie docierały nawet do kierownictwa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych.

    Kierownictwo strajku w stoczni dobrze rozumiało, jak ważną rzeczą jest posiadanie własnej drukarni. Zatem mając świadomość, iż SB zrobi wszystko, by tą drukarnię odbić, postanowiono utworzyć silną straż, której podstawowym zadaniem było strzec jej jak źrenicy oka i nie dopuścić do drukarni nikogo, kto nie ma specjalnej przepustki podpisanej przez upoważnionego człowieka z komitetu strajkowego. Ścisłe przestrzeganie opracowanych zasad dot. bezpieczeństwa drukarni przyniosły sukces! Drukarnia funkcjonowała do końca strajku!

    Jeden z tajnych współpracowników SB o pseudonimie “Rybak”, czyli przybyły z Warszawy działacz opozycyjny i drukarz Paweł Mikłasz w dniu 24 sierpnia donosił: “Poligrafia znajdująca się w tej chwili w rękach MKS wygląda następująco: podstawę stanowi Stocznia w Gdyni. Pracują tam na trzy albo cztery maszyny typograficzne oraz offset. Zapasy papieru są jeszcze spore. Do dnia dzisiejszego drukarnia wypuściła około miliona egzemplarzy różnego rodzaju ulotek, druków itp. W liczbie tej znajdują się przede wszystkim ulotki do mieszkańców Trójmiasta oraz Strajkowy Biuletyn Informacyjny Stoczni Gdynia. Poza maszynami typo- i offsetem pracuje w Gdyni nowoczesne urządzenie Rank-ksero. Poza ulotkami i Strajkowym Biuletynem powielane są tam materiały dostarczane z MKS z Gdańska. Nie ma w Gdyni natomiast powielania metodą wałkową”.

    Według Andrzeja Kołodzieja w trakcie strajku w Wolnej Drukarni Stoczni Gdynia zostało wydrukowanych łącznie około dwóch milionów ulotek. Największy nakład, bo 700 tysięcy egzemplarzy osiągnęła ta z charakterystycznym tytułem “Mieszkańcy Trójmiasta” i hasłem “Wytrzymamy”.

    Tak duża produkcja wymagała olbrzymiej ilości papieru, którego szybko zaczęło brakować. Komitet Strajkowy korzystał z każdej okazji, by uzupełnić zapasy, m.in. zarekwirował 100 ryz z jednego z magazynów stoczni. Praca w drukarni trwała bez przerwy. Inny tajny współpracownik “Robert” meldował Służbie Bezpieczeństwa: „Drukowaliśmy całą noc, całe przedpołudnie i popołudniu. Zauważyłem, że osoby zajmujące się drukowaniem są wyczerpane. Około godziny 2 popołudniu Maciek Butkiewicz zasłabł. Osobiście pomagałem drukować przy maszynie drukarskiej”.

    Oprócz wielkości nakładów, ogromne znaczenie miał zasięg ich oddziaływania. Według Andrzeja Kołodzieja: „Zasięg ulotki z podpisem “Wolna Drukarnia Stoczni Gdynia” był ogromny. W początkowej fazie strajku obejmował inne strajkując zakłady Trójmiasta, później ulotka wyszła na ulice miast województwa, a w końcu dotarła do wielu zakątków kraju. Kolportażem zajmowali się specjalni łącznicy, przygodni przechodnie, stoczniowcy wychodzący na przepustki, a także odwiedzające ich rodziny. Środki transportu były przeróżne: damskie torebki, samochody osobowe, karetki pogotowia ratunkowego, pociągi podmiejskie i dalekobieżne, a nawet holowniki morskie”.

    Ulotki zawierające informacje strajkowe i listy postulatów dzięki Wolnej Drukarni Stocznia Gdynia rozchodziły się po całym kraju przyczyniając się do rozszerzenia fali strajkowej na kolejne miasta. Wspomnieć trzeba ogromne wsparcie jakie strajkujący stoczniowcy otrzymali od b. wielu maszynistów, kierowników pociągów i konduktorów z PKP, którzy z narażeniem utraty pracy przewozili drukowane ulotki do miast i miasteczek, gdzie te pociągi się zatrzymywały, choćby na chwilę! Takie wsparcie ze strony załóg PKP przy blokadzie informacyjnej zastosowanej przez władze, miało to ogromne znaczenie dla sierpniowego zwycięstwa, o czym mało się dziś pamięta.

    Poczta strajkowa

    Dzisiaj, kiedy pisze się o dokonaniach stoczniowców w czasie pamiętnych dni sierpniowych, nie każdy jest w stanie wyobrazić sobie szerszego tła, w którym żyli i mieszkali Polacy. W tym stanie rzeczy strajk o charakterze okupacyjnym, a więc spontaniczne i dobrowolne zamknięcie się w zakładzie pracy, bez możliwości kontaktowania się z najbliższymi i dalszymi krewnymi budziło spory niepokój i obawę o dalszy los wśród strajkujących w zakładach pracy, a w tym i stoczniowców. Ciągle w głowach przede wszystkim gdyńskich stoczniowców kołatały się myśli o tragicznych Wydarzeniach Grudniowych z roku 1970 i masakrze mieszkańców Gdyni.

    Już na drugi dzień wszyscy mogli się przekonać o tym, iż władza nakazała zerwać połączenia telefoniczne ze strajkującymi zakładami pracy. W miastach, gdzie odbywały się strajki władza różnymi poczynaniami utrudniała codzienne życie. Pojawiały się dodatkowe, wnikliwe kontrole drogowe i kolejowe, ograniczano jak tylko było można dostawy paliw do samochodów osobowych (chciano w ten sposób przerwać dostarczanie pomiędzy strajkującymi zakładami pracy tzw. „bibuły” itd, itp.). Działania władzy rzeczywiście w pewnym stopniu utrudniały przekazywanie prawdziwej informacji, na którą tak czekała znaczna liczba mieszkańców naszego kraju. Te blokady były w stanie przełamać dobrze zorganizowane, funkcjonujące niezależnie od władzy zakłady poligraficzne, drukujące materiały redagowane przez samych strajkujących, a przede wszystkim przez niezliczone rzesze kolporterów, kurierów i innych pomocników. Materiały te, co rzecz oczywista nie były objęte wszechobecną cenzurą państwową.

    Warto przypomnieć, iż 17 sierpnia w stoczni ks. Hilary Jastak odprawił mszę św., która na uczestnikach zrobiła niesłychane wrażenie. To wspólne przeżycie duchowe wyzwoliło chyba dumę z możliwości uczestniczenia w czymś wielkim, czymś, co uświadomiło szeroką rzeszę stoczniowców, iż uczestniczą w niezwykłej walce o godność, sprawiedliwość i wolność. Do niektórych uczestników strajku dotarło także i to, iż sam strajk może potrwać znacznie dłużej, niż się spodziewano. Domyślano się także, że nie będzie to łatwa walka.

    C . 17 – IPN, Warszawa 2020, ISBN audiobook: Wspomnienia:

    Andrzej Kołodziej „Gdyńscy Komunardzi”, czyta Piotr Bajtlik,

    W-wa 2020 r. 978-83-8098-963-4.

    W tym stanie rzeczy w głowie inżyniera Zbigniewa Sankowskiego pracownika Biura Projektowego stoczni narodził się pomysł, by stworzyć niezależną pocztę strajkową. Okazało się, że pomysł utworzenia/powstania poczty w strajkującym zakładzie pracy zyskał natychmiastowy aplauz. Z Sankowski rozejrzał się wśród najbliższych kolegów, którym zwierzył się ze swojego pomysłu. Niezwłoczny akces do tego przedsięwzięcia zgłosił inż. Andrzej Buczkowski, potem zaraz pojawili się następni chętni do współpracy i poczta ruszyła!

    Zarys kadłuba statku oraz litery SKP (Stocznia im. Komuny Paryskiej) tak prezentowała się pierwsza pieczeń stoczniowej poczty. Dzień później działał także datownik oraz pieczątka o treści: “STRAJK OKUPACYJNY GDYNIA OD 15 VIII 1980”. z napisami: “MKS”, “ŻĄDAMY WOLNYCH ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH”, “MIESZKANIE DLA KAŻDEJ RODZINY”, “WOLNOŚĆ SŁOWA, DRUKU I PUBLIKACJI”

    20 sierpnia został opracowany pierwszy, prosty stempel pocztowy, który przedstawiał kadłub statku.

    Pomysł był niezwykle prosty i stał się kolejnym sposobem na przekazywanie społeczeństwu informacji o celach strajku.

    W stoczni utworzono strajkowy punkt pocztowy, który z każdym dniem pracował co raz dłużej. Wymagało to zatrudnienie coraz większej ilości ludzi, chętnych nie brakowało. „Pocztowcy strajkowi” przerzucali się pomysłami, co by tu jeszcze poprawić, urozmaicić itp. Powstawały nowe pieczątki, nowe i kolejne datowniki. Tworzono stemple z hasłami strajkowymi, upamiętniano szczególne wydarzenia… Wreszcie ustawiono dwie skrzynki pocztowe. Do jednej wrzucano listy miejscowe, które roznosili po mieście ochotnicy zza bramy stoczni. Druga skrzynka była przeznaczona na listy zamiejscowe, które rozwoziła Poczta Polska! Gdy inne zakłady w Gdyni dostrzegły, iż w stoczni funkcjonuje i to całkiem sprawnie stoczniowy urząd pocztowy spowodowało to, iż innych zakładach na terenie Gdyni powołano również urzędy pocztowe. Takie urzędy powstały w Porcie gdyńskim i w stoczni „NAUTA”.

    Stała się rzecz niebywała. Ludzie zaczęli sobie uświadamiać, że można być niezależnym, że można tworzyć niezależne od władzy struktury, które doskonale działają. Powstawało poczucie roztropnego celu, poczucie, że jednak wiele zależy od nas samych, że wreszcie jesteśmy razem i możemy sobie zaufać. Stąd budowało się poczucie wspólnoty jedności celów. Były to fundamenty ruchu, któremu później nadano nazwę „Solidarność”.

    W ostatni, siedemnasty dzień strajku sporządzono trzy kolejne pamiątkowe pieczątki:

    – W formie mapy Polski z napisem po lewej stronie “17 DZIEŃ STRAJKU GDYNIA” oraz

    – emblematem stoczni po lewej stronie w formie znaczka z umieszczonym wizerunkiem statku w

    kształcie litery V i napisami “31-08-80” i poniżej “SKP”.

    – w formie litery V, nad którą umieszczony był napis: STRAJK” oraz emblemat stoczni.

    trajk w Stoczni Gdyńskiej w sierpniu 1980 roku. Część 2: pstrajkuprzedszewodniczacego

    Pocztówki i koperty ze stemplami poczty strajkowej trafiały poza mury stoczni. Jak wspominał Andrzej Kołodziej: „Już pierwszego dnia zorganizowane zostało doręczanie przesyłek, zarówno na terenie Trójmiasta, jak też wysyłka ich poprzez Pocztę Polską na obszar całego kraju. Wielu ludzi stojących za bramą zwracało się do ekspedytora z propozycją roznoszenia listów i kartek. Ten, spontaniczny początkowo udział przybrał później formę zorganizowanego i sprawnie działającego mechanizmu, zatrudniającego wielu stałych, godnych zaufania posłańców. (…) Łączna ilość przesyłek wysłanych Pocztą Strajkową i dalej Pocztą Polską wyniosła ok. 800 sztuk. Wszystkich przesyłek ze znaczkami Poczty Polskiej, opieczętowanych pieczęciami Poczty Strajkowej, było ponad 80.000 sztuk. Ilość kopert i kartek opieczętowanych tylko pieczęciami strajkowymi szacuje się na ok. 200.000 sztuk. Nic więc dziwnego, że Poczta Strajkowa musiała pracować po 12-14 godzin na dobę”.

    Poczta Strajkowa pracowała do ostatnich minut strajku. Jeszcze w czasie jego trwania każdy korespondent zagraniczny przebywający na Wybrzeżu otrzymywał codziennie 50 kopert z pieczęciami i hasłami poczty.

    Po zakończeniu strajku gdyńskie koperty i znaczki stały się poszukiwanym rarytasem filatelistycznym, a sam pomysł przetrwał mimo, iż w innych okolicznościach.

    Dzięki świetnej organizacji strajku w stoczni i innych strajkujących zakładach, Gdynia, podobnie jak i Gdańsk, stały się miastami wolnymi. Wyjątkowa atmosfera sierpniowych dni i ogromne zaangażowanie tysięcy mieszkańców Trójmiasta przyczyniły się do tego, że wytworzyła się tam swoista społeczność obywatelska i prawdziwa solidarność.

    Kończąc ten wątek o poczcie strajkowej, usłyszałem tak jakby od niechcenia następujące zdanie: „Biuro Konstrukcyjne zasłynęło w świecie ze wspaniałych statków, które były chlubą stoczniowców u wielu armatorów statków. Drugą sławę pracownikom Biura Projektowego przyniosło utworzenia strajkowej poczty stoczniowej, funkcjonującej w czasie pamiętnego strajku sierpniowego. Zapytacie państwo skąd ta sława w świecie filatelistycznym? Zatem śpieszę donieść, iż do tej sławy przyczynili się liczni dziennikarze zagraniczni, których z okazji pobytu na wybrzeżu obdarowywano kompletami wytworów naszej stoczniowej poczty strajkowej. Do dzisiaj nie ma w świecie większej wystawy filatelistyczne na której by nie prezentowano dorobek naszej poczty strajkowej z Gdyni!

    Poniżej, za pięknym albumem (pt. “Solidarna Gdynia Sierpień 1980” str. 126 do 131) opracowanym przez p. Danutę Sadowską i Edwarda Szmita (pracownika Stoczni im. „Komuny Paryskiej” w Gdyni (pracownika Biura Konstrukcyjnego) przedstawiam zapis dot. tej poczty jak i wybrane, a tym albumie przedstawione przykładowe koperty z stoczniowej poczty stoczni w Gdyni:

    Ogólne spojrzenie na strajk w SKP.

    Rozpoczęły się ciężkie dni strajkowe w Stoczni. Wszyscy mieli w pamięci zdarzenia sprzed 10 – ciu lat. Komitet Strajkowy dla podniesienia ducha stoczniowców porozumiał się z księdzem Hilarym Jastakiem z kościoła NSPJ w Gdyni o odprawienie mszy świętej na terenie Stoczni. Msza odprawiona przez Prałata ks. Hilarego Jastaka odbyła się w dniu 16 Sierpnia i była dla stoczniowców wielkim duchowym przeżyciem. Msze w dniach od 18. 08 do 31. O8 prowadził ks. Edward Ryba.

    Msza święta na terenie Stoczni – oddzielające barierki widoczne na fotografii stanowią granicę stoczni. Za płotem uczestniczą w mszy św. stoczniowcy, przed barierkami pracownicy innych zakładów pracy, mieszkańcy Gdyni i przyjezdni z całego trójmiasta. Relacje zamieszczane w światowej prasie z Gdyni świadczyły i o tym, iż tu Gdyni przed barierkami byli i wybitni reporterzy i dziennikarze światowej prasy z różnych krajów świata. Wieść o zamierzonej mszy obiegła miasto, pod bramą stoczni zgromadziła się wielotysięczna rzesza gdynian i osób przyjezdnych, których potrzeba duchowe wsparcia strajkujących pokonała strach i obawę o ewentualną powtórkę z wydarzeń gdyńskich z roku 1970 zwanych „Czarnym Czwartkiem”.

    Andrzej Kołodziej w porozumieniu z B. Borusewiczem b. często przebywał w Stoczni Gdańskiej, zaś jego determinacja w zakresie organizacji i przebiegu strajków o charakterze okupacyjnym spowodowała, iż został nieformalnym „ekspertem” o tego typu działalności strajkowej. W dowód uznania jego kwalifikacji w trakcie tworzenia Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego z siedzibą w Stoczni Gdańskiej A. Kołodziej został wiceprzewodniczącym MKKS-u.

    Jako wiceprzewodniczący MKS potrafił wobec innych działaczy WZZ, a także dziennikarzy prasy krajowej i zagranicznej rozsądnie i s sposób zdecydowany opowiedzieć o celach strajku i metodach jakimi posługiwano się w Gdyni by osiągnąć cel strajkujących robotników. Jego niepospolita elokwencja przy tak młodym wieku i jednocześnie klarowna argumentacja w zamierzeniach strajkowych i ich perfekcyjna realizacja zjednała mu sympatię w Gdańsku, zarówno u stoczniowców, jak i dziennikarzy, skutkiem czego proszono go na rozmowy i wywiady, przed czym raczej się nie bronił.

    Andrzej Kołodziej udziela wywiadu o celach i zadania MKS. Na pierwszym planie obok Kołodzieja stoi Anna Walentynowicz, suwnicowa ze Stoczni Gdańskiej, wcześniej zwolniona ze Stoczni. Jednak w wyniku rozmów zarówno ona, jak i Lech Wałęsa przywróceni zostali do pracy Stoczni Gdańskiej. Był to jeden z postulatów z dnia 16.08.1980 r.

    Po ukonstytuowaniu się MKS-u do strajkujących, a przede wszystkim do Stoczni Gdańskiej jako do jego siedziby zaczęli przyjeżdżać z tzw. pomocą intelektualną różnego rodzaju „doradcy”. Ich rola nie była jednoznaczna.

    Wskazywali oni na konieczność kończenia strajków, byli przeciwni zbyt radykalnym żądaniom strajkujących. Takie ”wskazówki” stały w sprzeczności z celami MKS – u, do których dążyli protestujący. Strajkujący nie poddali się, zaś władze musiały zgodzić się na powstanie niezależnych od władzy związków zawodowych i w ostatecznym porozumieniu podpisano opracowaną wcześniej listę 21 postulatów. Ceremonię podpisania tych porozumień ze strony MKS – u podpisał Lech Wałęsa, zaś ze strony rządowej M. Jagielski wicepremier.

    Wspomnienia samych uczestników strajku (w Stoczni im. „Komuny Paryskiej” w Gdyni. Z niektórymi rozmawiał Jerzy Surdykowski Znany dziennikarz:8)

    Jerzy Surdykowski:„Z początkiem sierpnia 1980 roku Andrzej Kołodziej zgłosił się do działu kadr Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni. A nuż… Chyba rzeczywiście nie wiedzieli. A może po prostu to, że wyposażeniowiec zdecydował się od razu na o wiele cięższą pracę montera kadłubowego. A kadłubowców – jak, wiadomo – w każdej stoczni brakuje, zaś chyba w „Komunie” najbardziej. Praca nie tylko ciężka, ale niebezpieczna, w lecie i w zimie zawsze pod gołym niebem, wobec ogromnych mas rdzawego metalu. Kadłubownia – chore serce każdej stoczni.

    Chociaż już niewiele brakowało, żeby się wszystko rypło. Pyta go kadrowiec: dlaczego zwolniony z gdańskiej? W karcie jest przecież tylko kilka spóźnień, za to nie wylewa się robotnika w żadnym zakładzie. Więc jak? Zełgał więc, że pokłócił się z mistrzem o jakąś fuchę i ten już go po swojemu załatwił. Tak, to w porządku, to pasuje do tego maleńkiego kosmosu. Jest jak jest – normalka.

    14 sierpnia pierwszy dzień pracy w Wydziale K–3.

    Dzień jak co dzień, nawet przyjemny.

    O tym, że Stocznia Gdańska strajkuje, dowiedział się z radia w swoim pokoju o godzinie 19.00. Właśnie przeniósł się do Hotelu Robotniczego w Gdyni na ul. Śląską.

    Przerwa w pracy?

    Tak jak stał, zleciał na dół, gdzie był telewizor.

    Potwierdziło się.

    Zebrał rzeczy, wskoczył w kolejkę, pojechał najpierw do jednego kolegi w Gdańsku, potem do stoczni.

    Wchodziło się jak do wolnego kraju.

    – Zrobisz strajk w „Komunie”.

    –Ja sam?

    – Nie sam, masz przecież jakichś kumpli.

    – Pierwszy dzień tam jestem, nie zdążyłem poznać.

    – W remontówce, w „Północnej”, w „Elmorze”, wszędzie mamy jakieś wejścia, no w dwóch, trzech chociaż. Powinno się udać. W „Komunie” tylko ty.

    Długo rozmawiali.

    Trzeba było się załamać.

    Najwyżej będę siedział.

    Cała noc rozmów i przygotowań.

    Czy jeden dwudziestolatek może zatrzymać całą wielką stocznię?

    – Musi, nie mamy nikogo więcej, jesteśmy słabi.

    Tylko teraz już nie wolno nikomu mówić, jak znikoma jest nasza prawdziwa siła, skoro gdańska już stoi.

    Teraz trzeba pokazać, że się nie boisz.

    Tak, tylko to. Teraz twoja kolej.

    Twarzą w twarz.

    – Czy jeden człowiek może sprawić, aby 9 tysięcy ludzi przestało być tłumem?

    – Tak, na pewno; ty też wziąłeś to od innych i poniesiesz dalej jak znicz. Raniutko samochodem z całym naręczem ulotek do Gdyni.

    Sam jeden.

    Czy naprawdę przestałem się już bać? Najwyżej będę udawał. Zająć się techniką, obmyślaną przez całą noc strategią, być skutecznym. Jeśli całą uwagę skupię na technice, nikt nie będzie wiedział, że się boję.

    Tu w Gdyni nie miałaby sensu – tak skuteczna w Gdańsku – próba zatrzymania ludzi w szatniach, aby wywołać zgromadzenie – które potem okaże się spłonką – do tego trzeba grup. Chodził więc przed rozpoczęciem pracy od brygady do brygady, wciskał swoje ulotki powtarzając sakramentalną formułę:„gdańska od wczoraj stoi,walczymy w naszym interesie, trzeba ich poprzeć”… Tak ustalili w nocy.

    Po ulotki ludzie, owszem, sięgali, jedni już wiedzieli o gdańskim strajku, inni nie. Gadali, popatrywali trwożnie na majstrów i kierowników. Niektórzy brali się z wolna do roboty. Owszem, pokląć, ponarzekać… Ale żeby zaraz strajk? A może to po prostu prowokacja?

    Nie będzie strajku!

    Przecież wiadomo, dyskoteka, wóda, zarobki, meble. Żyć, aby żyć. Tacy są ludzie. Ciemnota, strach. Nic im nie pomoże, nie warto wyciągać ręki. I to za nich będę siedział. Gardzę!

    Wbiegł do hali Wydziału K–2, tam już także brali się do roboty. Młodzi jak on, szczeniakeria. Kilka ulotek: „gdańska od wczoraj stoi ”…

    – No pewnie, trzeba im pomóc. Idziemy!

    Nie znał tych chłopaków. Pierwszy raz ich widział.

    Patrzyli na siebie; twarzą w twarz.

    – Boja nie masz?

    – Zgłupiałeś!

    – To leć dalej, my zatrzymamy inne brygady!

    Odkładali na bok narzędzia, gasili palniki.

    Czyżby?

    Wypadł na plac przed suchym dokiem. Gromadziły się bezładne grupy, ludzie obracali dawno przeczytane ulotki. Jedni do pracy, inni coś tam o strajku. Nie ma przywódcy, nie ma woli, mózgu i serca. Po placu biegali kierownicy i sekretarze zaganiali do roboty, prosząc, namawiając, grożąc. Kto poruszy tę gasnącą falę?

    Nie będzie strajku!

    Nagle z hali Wydziału K–2 wyszła w zwartym szyku liczna grupa robotników. To przecież ci nieznajomi chłopcy i ich koledzy. To właśnie jest ta wyciągnięta dłoń, współmyślenie! Czy tylko tyle wystarczy, aby ludzie przestali być tłumem?

    Zawartość i siła przyciągają. Bezładne potoki ludzkie zasiliły ten nurt. Szli pod dyrekcję. Jest strajk, udało się!

    Odprężenie. Wcale nie pchał się do przywództwa. Nikogo nie zna, szedł obok. Wykonał swoje, niech teraz inni rządzą, choćby ci chłopcy z K–2. Idzie już chyba parę tysięcy ludzi. Przed dyrekcją zakładowy aktyw zaprasza robotników uprzejmie na salę stołówki:

    – Porozmawiamy, podyskutujemy…

    Zrozumiał, że znów ważą się losy. Wypadł na czoło:

    – Nie chodźcie do stołówki! Na sali oni są silniejsi! Nazywam się Andrzej Kołodziej, pracowałem w gdańskiej, jestem w Wolnych Związkach Zawodowych, mam dla was ulotki w szatni na K–3. Wracamy pod wydział! Będą ulotki!

    To też wiedział z tamtych rozmów o strategii: nie pod dachem i nie na argumenty. W kupie i na uczuciach raczej…

    – Czemu nie porozmawiać jak Polak z Polakiem?

    – Chodźcie na salę, panowie!

    – Co za gówniarze tu rządzą! Szczeniaków będziecie słuchać?

    – Niech żyją Wolne Związki! Ulotki!

    Teraz wszystko może się skończyć. Nie, większość rusza pod wydział; przeważył, choć miał tylko swoje płuca zamiast głośnika – teraz jednak musi iść na czele. Rany, przecież ja w ogóle nie znam tej stoczni, tych ludzi! Żeby chociaż któryś z tych chłopaków.

    Znowu chciwie rzucili się na papier. Ktoś przyprowadził wózek akumulatorowy, wepchnięto weń Andrzeja. Był przywódcą (…).

    Czy nie bał się, że wyjdą do miasta?

    Nie, cały czas o tym gardłował, to było jasne.

    – Żadnego wychodzenia, bo będzie masakra!

    – Jesteśmy silni tylko w stoczni!

    – Siedzieć przy bramie, gdzie nas wszystkich widać, wybrać komitet, ogłosić postulaty, poprzeć Gdańsk. Tak mówiono w wolnych związkach, będzie się tego trzymał jak katechizmu (…).

    – Pierwsze: zabezpieczyć stocznie, rozstawić warty!

    Słuchali go jak jednowładcy, choć się czasem kompromitująco mylił w nazwach budynków lub wydziałów.

    Zaproszenie na rozmowy z dyrekcją.

    – Niech dyrektor przyjdzie tutaj!

    Odpowiedź przez pośrednika:

    – Z gówniarzami rozmawiać nie będę!

    Nie wiadomo czy tak rzeczywiście opowiedział, ale tak przekazano. To też przeważyło: zawrzało. Mamy swój honor, my dwudziestolatki!

    Radiowęzeł, Drukarnia

    – Samochód do Stoczni Gdańskiej!

    Nie dadzą.

    – Wyłamać drzwi! – decyduje Kołodziej.

    – Rany boskie, nie można tak. Przecież dobro społeczne…

    – Wyłamać, mówię!

    Pierwszy w historii ruchu robotniczego przypadek, że najpierw zajęto siłą nie magazyny broni, żywności albo wódki, lecz właśnie drukarnię.

    Znak czasu” ?

    Relacja pierwsza:„Kołodziej działał z ogromną pewnością siebie, wręcz z nonszalancją. Skąd on to brał? Niektórych to przerażało, innym dodawało odwagi. Rzecz w tym, że nie znalazł się żaden z miejscowych, który potrafiłby tak samo. Stąd niekwestionowane przywództwo obcego w tej stoczni, nowicjusza. Niekwestionowane przez nikogo, mimo wszystkich popełnionych przez Kołodzieja błędów. Wyszkolenie czy charakter? Ta stocznia, w ostatnich latach niesłychanie rozbudowana, ma – w przeciwieństwie do gdańskiej – najmłodszą, najmniej ustabilizowaną, najbardziej przez to zagubioną i niepewną siebie załogę. I teraz ktoś taki sam jak te wszystkie zahukane, przemęczone chłopaki – potrafi! Potrafi, pomimo wszystko. Ostre, dramatyczne decyzje: wyprosić kierowników i sekretarzy wydziałowych, dyrekcję też: won! No, jeśli już koniecznie muszą zostać, to pod strażą! Na 2 godziny otworzyć bramę, niech z aktywem wyjdzie kto chce, potem żadnych wyjść nie będzie! Żadnych przepustek do miasta, nawet początkowo nie wolno było zbliżać się do ogrodzenia. Przynoszone przez rodziny wałówki rewidować, wódkę wylewać. Jak kto podpadnie – zaraz za bramę.

    Tylko dlaczego tych kierowników i sekretarzy zanim za bramę, to jeszcze najpierw na akumulatorowy wózek: gwizd, ryk.

    Precz!

    Nawet tym, którzy długo pracowali na ludzki szacunek; niejeden załamał się na zawsze. Co tam – precz, wynocha! My, nowa władza. Rewolucja nie ma czasu, aby wyważać racje: temu więcej, temu trochę mniej. Czy tak?

    W sobotę rozejm w Stoczni Gdańskiej.

    Radio mówi, że strajk zakończony, postulaty przyjęte. Gdańsk wraca do pracy.

    A co z nami?

    Telefony nie działają.

    Dyrektor włączył się do radiowęzła, nawołuje, aby wychodzić ze stoczni.

    Wyrzucić dyrektora!

    Nie, najpierw niech łączy z Gdańskiem.

    Sekretarka mówi, że Wałęsa ogłosił zakończenie strajku.

    Jesteśmy sami, sprzedano nas za tysiąc pięćset.

    Dyrektorze, natychmiast samochód do Gdańska!

    Nie, Kołodziej nie pojedzie do Gdańska, bez niego zginiemy, musi być tu z nami! Musi, musi!

    Są już ci z Gdańska, strajk trwa!

    Solidarność!

    Jutro będzie w stoczni msza. Ksiądz Hilary Jastak zgodził się przyjść do nich. Nie, nie jestem znowu aż tak wierzący, ale to była wielka ulga i wielka pomoc. Ktoś ważny i znaczący zgodził się przyjść do nas ze wsparciem. Czy pan potrafi to zrozumieć? Nie chodzi o te wszystkie symbole, o komunię i tak dalej, ale po prostu o wsparcie. Tylko to. Przyjaźnie wyciągnięta ręka. Twarzą w twarz. Teraz to już naprawdę przestaliśmy się bać. Niewierzący także.

    Kościół wspierający.

    Czy potraficie to wszyscy zrozumieć? Także wy sprawujący władzę? Jeśli jesteście zdolni pojąć znaczenie wyciągniętej dłoni, zrozumiecie już wszystko. Władza wspierająca – jako nadzieja. Czy taka kiedyś nadejdzie? Czy coś z tego wszystkiego wyniknie dla bardziej ludzkiej niż była, przyszłości?

    A bo ja wiem…

    Strajk trwa.

    W niedzielę rano – z jeszcze przed mszą – zdążył jednak pojechać do Stoczni Gdańskiej, gdzie w imieniu „Komuny” podpisał deklarację przystąpienia do Między– zakładowego Komitetu Strajkowego.

    W poniedziałek 18 sierpnia udało się też wreszcie przeprowadzić normalne, porządne wybory do komitetu strajkowego. Kołodziej na czele, o nikim innym nie chcieli słyszeć.

    Lepiej było siedzieć w kupie pod bramą. Nigdy nie wiadomo, co się może stać, kiedy wszystkie ręce są potrzebne na tym zagrożonym pokładzie i przeciw komu? W kupie bezpieczniej.

    Milicja obstawiła stocznię.

    Porobili ławki i stoły, potem nawet i namioty. Nawieźli styropianowych płyt, klecili z nich domki. Aby w kupie, aby blisko bramy.

    W razie czego…

    Czego?

    Podsłuchali okrętowym odbiornikiem jakieś podejrzane rozmowy na właściwych falach. Będzie akcja z zewnątrz na ich strajkową wolną drukarnię. W Gdańsku stoczniowcy starsi, bardziej kulturalni i na poziomie, nie było komu wyłamać drzwi. To i drukarni nie mieli, a i przez długi czas radiowęzła. Czy poważą się uderzyć? Na wszelki wypadek postawili karetki pogotowia, wzmocnili warty. Nikt nie spał tej nocy.

    Nie poważyli się.

    Dużo czasu, więc ludzie zdobią jak potrafią te swoje styropianowe budki i namioty z płacht. Najczęściej spotykane napisy: „Willa zbuntowanego stoczniowca”, „Nie damy się!”, „Wytrzymamy!”, „21 razy tak”.

    Wojna słowa.

    Słowa pomagają się nie bać.

    Słowa wspierające 2”.

    Relacja druga:„Stał na wózku akumulatorowym, młody, szczupły, sam jeden, nikt go nie znał. Stał i gadał bez przerwy przez tubę, że sprawę mamy wygraną, trzeba tylko wytrwać, zachować spokój i nie ulegać prowokacjom. Zapadła noc, zasnąłem, budziłem się, a on stał dalej. Potem już byli przy nim chłopcy z K–2.

    Zebranie wydziałowe.

    – Dać mu przepustkę do żony?

    – No to może dać, pracownik zasłużony…

    – A co on myśli, że my tu wszyscy konia bijemy! – włącza się po swojemu Kołodziej. – Za godzinę zgłosi się po przepustki stu żonatych, a po południu cała reszta poleci! Jak siedzieć razem, to do końca!

    No i nie dawali.

    Solidarnie.

    Może dlatego, że zaczęli tak ostro, później łatwo było przetrwać.

    Nie było tak jak w Stoczni Gdańskiej, gdzie ludzie starsi, bardziej kulturalni, wyrobieni i tak dalej, ale za to pewnego dnia okazało się, że mało kto po wydziałach siedzi, zakładu nie ma kto pilnować, a załoga w domu strajkuje.

    Jak razem, to razem.

    Wytrzymać. Siłą.

    Lato deszczowe, szerzą się choroby.

    Nie tylko grypa, coraz częściej nerki.

    Karetki pod bramą.

    Kiedy to się skończy?

    Aż do zwycięstwa!

    Skąd tyle twardości w szczeniakach?

    Jeszcze trochę, damy im rady…

    Tak zaczęła się pierwsza odnowa montera kadłubowego Andrzeja Kołodzieja i jego kolegów – dwudziestolatków. Dziwimy się skąd tacy są? To przecież ich PIERWSZA ODNOWA. Innej na szczęście nie znają 3”.

    Jerzy Surdykowski: „Nie, w Sierpniu nie czuł słodkiej radości odpłaty. Raczej paniczny lęk. Lęk o innych. O tych młodych chłopaków z kadłubowni prowadzonych przez Andrzeja Kołodzieja. Tak, to było pierwszego dnia strajku. Szli pochodem w stronę bramy, a on obok nich. Boże, zacznie się to samo. Już widzi tamte czołgi w przedświcie. Czyż wtedy nie zaczęło się od tego, że stoczniowcy już pierwszego dnia przekroczyli bramę?

    Kołodziej nie miał wówczas nawet jedenastu lat, nic nie może wiedzieć, nic rozumieć. Pomiędzy nim, a pokoleniem tych chłopców rozpościera się luka, biała plama troskliwie rozszerzana przez cenzorów i podręczniki, z których wymazano daty, krew i gorzką pamięć. Ludzie, przecież mówimy dwoma różnymi językami! Gdy podejdziecie do bramy, rzucę się, aby własnym ciałem zasłonić drogę. Tylko to mogę zrobić. Tylko po to żyję, po to wyciągnięto mnie spod tamtych kul. Takie jest dotknięcie przeznaczenia. Tak, teraz.

    Już! Jak to, nic? Ten Kołodziej, którego widzi po raz pierwszy i dopiero potem pozna jego nazwisko, ten chłopak, który teraz ma tyle lat, ile on miał wtedy, ten szczeniak nieopierzony wyprzedza gromadę, leci do strażników, każe zamykać bramę. Rany Boskie, chłopaki młodsze o 10 lat, o jedno pokolenie, o lukę, o krew i pamięć! Zatrzymują pochód: tu zostajemy, tu będziemy wiecować, za nic do miasta. Przecież to nie on, to nie Adam Gotner, to mówią ci, którym kazano zapomnieć. Czyżby krew grudniowa nie wsiąkła w jałową glebę? Czyżby…

    Był w strajku. Spał byle gdzie, jadł byle co. Jak wszyscy. Do pierwszego szeregu się nie pchał. Obserwował tylko bramę, potem już przestał, oni wiedzieli. Oni wiedzieli, wiedzieli to samo chociaż nie porozumiewali się nigdy. Czyżby…? Czyżby tylko po to warto było żyć? I czy potrafisz to zrozumieć? Jeśli to zrozumiesz, zrozumiesz wszystko, co stało się w Polsce po Sierpniu. Całą nasza nadzieję. Zrozum tylko to. Spróbuj.

    Jak zrozumieć to teraz 17 – tego grudnia 1980? Po dziesięciu latach. Ciemność przedświtu. Tłum kłębi się, mrowi, napływa od strony elektrycznej kolejki, poprzez pomost i wiadukt, jak wtedy zwarty, bezimienny, cierpliwy. Taki tłum nie ma twarzy, nie spojrzy ci w oczy. Do takiego tłumu strzelano. Zrozum i to: łatwiej zmasakrować tłum niż zabić człowieka. Jeszcze łatwiej wydać rozkaz. Kłębią się, mrowią. Pamięć, hołd, solidarność. Gdyński pomnik: liczba 1970 z białego metalu na czarnym sarkofagu w kształcie krzyża. Ostre światło reflektorów: czerń sjenitu, biel wypolerowanego metalu: wołanie o prawdę! Siódemka nadziei, cios w plecy. Pamięć i nadzieja – czy potrafisz zrozumieć, jak potworną siłę ma ta broń słabych, jak daleko i bezlitośnie sięgnie? Tacy są tutejsi ludzie. Ten naród potrafi uklęknąć przed Bogiem, wyprostować się przed ludźmi. Czy rzeczywiście to zrozumiesz?

    To już inna Polska, inny krajobraz; pomnika nie wymażesz z krajobrazu, choć o tyleż mniejszy od gdańskich iglic, o ile więcej krwi wsiąkło pod gdyński bruk. Tłum milczy, czeka. Nowe tysiąclecie. Siódemka nadziei. Czerń i biel – wołanie o prawdę 4 ”.

    Małgorzata Niezabitowska:

    „– Adam, co teraz myślisz o tym wszystkim?

    – Ja nie potrafię odpowiedzieć na to pytanie. To wszystko jest ciągle za bardzo we mnie. Przez pierwszy rok, dwa, trzy bez przerwy miałem przed oczami obraz tego, co się zdarzyło. Nie mogłem się skupić. Ale i teraz często, jeśli się nie pilnuję, to zamyślam się, odpływam…

    – A w Sierpniu, bałeś się?

    – Pierwszego dnia Strajku doznałem szoku. Jak pochód szedł i chcieli wyjść za bramę, wiedziałem, że muszę im zagrodzić drogę, że nie mogą w żadnym wypadku wyjść. Na szczęście do tego nie doszło.

    – Byłeś w stoczni przez cały czas strajku?

    – Tak, przez 17 dni. Nie wyszedłem ani razu na przepustkę. Wiedziałem, że mam moralne prawo pójść do domu, bo ja to wszystko bardzo przeżywałem, ale zostałem po to, by nie było ofiar. To była moja rola w Komitecie Strajkowym. W razie interwencji miałem przemówić do ludzi. Mnie dużo osób zna i była szansa, że namówię ich, by wyszli spokojnie, bez prowokacji. Nauczyłem się nawet tekstu, ponieważ myślałem, że mikrofon mnie speszy. Ale, dzięki Bogu, nie musiałem nic mówić.

    – Czy nie odczuwasz chęci zemsty?

    – Nie, nigdy tego nie miałem. A przecież tych żołnierzy można by odszukać, byli z Kołobrzegu. Sam z nimi rozmawiałem w przededniu masakry. Ale nie chciałem potem węszyć, szukać.

    – A ci, którzy wydali rozkaz?

    – Nie, jednak nie… Utwierdziłem się w tym, kiedy byłem u pani Piernickiej. Zapytaliśmy jej, czy nie chciałaby sądu nad tymi, którzy zabili jej syna? „– Nie, niech tylko przestaną mówić, że to był chuligan – odpowiedziała. – Ja chcę tylko prawdy 5”.

    Jerzy Surdykowski:

    „Z DIALOGÓW STRAJKOWYCH

    – Schodzę ze statku, supernowoczesny gazowiec dla Ameryki, najlepsza technika, poziom światowy, norweska licencja na zbiorniki, duńska radiokomunikacja, szwedzkie automaty spawalnicze, polski projekt, każdy marynarz ma tu wspaniałą kabinę, wszystkie luksusy, a ja w tej stoczni, która to buduje, która jest na takiej wspaniałej pozycji w świecie, nie mam się po prostu ani gdzie wysrać, ani umyć!

    – Co ty pieprzysz, ty jesteś wyposażeniowiec, masz lekko. Idź robić za spawacza w zakamarkach podwójnego dna albo za malarza i oddychaj przez długie dni żrącymi rozpuszczalnikami przy zatkanej wentylacji. Czy ktokolwiek, kto nie zna stoczni, potrafi zrozumieć ten żal, gdy potem widzisz te piękne, śmiałe i nowoczesne statki, na których po kawałku zostaje twoje zdrowie 6”?

    Ksiądz Hilary Jastak: „Plebania w czasie strajku zupełnie zmieniła swoją funkcję. Pojawiały się tu tysiące ludzi. Dzień i noc. Wszyscy prosili o obrazki, medaliki, krzyżyki, o modlitwę, o rozmowę. Trzeba było informować, niekiedy uspokajając. Nikt nie był pewny zwycięstwa. Ze stoczniowej Wolnej Drukarni przywożono biuletyny „Solidarności”. Stąd rozchodziły się one po mieście za pośrednictwem parafian. Władza nie uznała jeszcze wówczas legalności komitetu strajkowego, więc trzeba było działać w pełnej konspiracji.

    Krzysztof Wójcicki:Przyszli robotnicy stoczniowi, stanowiący delegację strajkujących, z prośbą o odprawienie Mszy Świętej w stoczni.

    Ksiądz Hilary Jastak:To była sobota 16 sierpnia. Powiadam, przyszli do mnie, ponieważ proboszcz właściwy dla terenu parafii, na którym znajduje się stocznia, odmówił tej posługi. Tak, to przykre, ale skoro tak było… Ojciec Edward Ryba, redemptorysta, został on wcześniej ostrzeżony przez władze administracji państwowej, a ponieważ budował kościół i klasztor, znalazł się naprawdę w trudnej sytuacji. Ponadto nie mógł porozumieć się z Kurią Biskupią. Prezydent Gdyni – Jan Krzeczkowski nazwał strajk sabotażem i zakazał ojcu redemptoryście mieszać się w te sprawy. Zresztą ojciec Ryba był odpowiedzialny nie tylko za siebie, ale również za klasztor, a więc to naprawdę nie była łatwa sytuacja. W następnym okresie był już bardzo zaangażowany w pracę na rzecz robotników i „Solidarności”.

    Oficjalnie władza w tej kwestii była nieprzejednana i gotowa na wszystko. Surowo zakazano odprawiania Mszy Świętej i jakichkolwiek innych nabożeństw w strajkujących zakładach, więc wielu księży odnosiło się z rezerwą. Jednak robotnicy niepotrzebnie się obawiali. Kapłan Kościoła Katolickiego takiej posługi odmówić nie może. Tak im tłumaczyłem.

    Ja nie pytałem o pozwolenie żadnej władzy państwowej, bo władzą był już wówczas Komitet Strajkowy, a nie miejski czy wojewódzki. Nie miałem możliwości porozumienia się z moim biskupem w Pelplinie, bo wszelka komunikacja była zerwana. Bolałem nad tym, że strajkujący nie mogą liczyć na przynajmniej moralne poparcie Kurii. Publikatory w stoczni: radiowęzeł i Wolna Drukarnia ogłaszały całą sobotę o moim postanowieniu przybycia do strajkujących robotników ze Mszą Świętą w niedzielę 17 grudnia. Do dziś dziękuję Bogu za danie mi tej łaski.

    Z delegatami uzgodniliśmy mszę na godzinę jedenastą. W tym samym czasie w Gdańsku trwały ustalenia między Urzędem Wojewódzkim, a Kurią Gdańską.

    W sobotę do północy dobijał się do mnie, ale bezskutecznie, dyrektor Wydziału ds. Wyznań Edward Pobłocki. O tej porze mógłbym go co najwyżej wyspowiadać, ale on pragnął czegoś innego niż rozgrzeszenia. Wówczas była to zupełnie inna diecezja, mimo to w wyniku uzgodnień gdańskich w niedzielę rano złożył mi wizytę ordynariusz gdański biskup Lech Kaczmarek (fot. 24). Przyjechał na prośbę wojewody upomnieć mnie, bym w czasie kazania mówił wyłącznie na tematy religijne i bym nie używał demagogicznych zwrotów. No i żebym nakłonił stoczniowców do zaprzestania strajku. Jakby to miało w czymkolwiek pomóc albo przeszkodzić. Strajk przecież jako forma sprzeciwu kieruje się własnym prawem i trzeba to uszanować.

    Krzysztof Wójcicki:W stoczni stał już duży, drewniany krzyż.

    Ksiądz Hilary Jastak: A pod krzyżem ołtarz, który postawiono przepisowo. Napięcie było ogromne. Robotnicy przywieźli mnie starą skodą, ze studentem Krzysztofem Jankowskim i diakonem Kazimierzem Skwierczem. Zatrzymywano nas po drodze trzykrotnie. Kiedy dojechaliśmy do stoczni, przed bramą i za bramą falował tłum. Wiec słowa Chrystusa: „Odtąd nie ryby, lecz ludzi łowić będziesz” same cisną się na usta. Widziałem płaczących. Msza Święta na terenie państwowego zakładu pracy, tego w PRL jeszcze nie było. Podniosła atmosfera, ale i dreszcz emocji. Bardziej z obawy niż ze strachu mówiło się w tym czasie o desancie. Wiedzieliśmy dobrze czyje okręty stoją na redzie.

    Krzysztof Wójcicki:Bolesne doświadczenia Grudnia wskazywały na możliwość rozlewu krwi. Potwierdził to później I Sekretarz KW PZPR Tadeusz Fiszbach.

    Ksiądz Hilary Jastak: Zagrożenie utraty zdrowia czy życia było tożsame ze stanem wojny. Dlatego w takiej chwili udzieliłem absolucji generalnej.

    Krzysztof Wójcicki:Czy pamięta ksiądz prałat treść homilii?

    Ksiądz Hilary Jastak: Takich chwil nigdy się nie zapomina. Pamiętam, że przytaczałem z Ewangelii na tę niedzielę słowa Chrystusa: „Ogień przyszedłem rzucić na ziemię, a czegóż chcę, jeno, aby zapłonął”. Myślę, że wszyscy zrozumieli głęboką wymowę tych słów.

    „Uważam za łaskę Opatrzności Bożej, że mogę dziś sprawować ofiarę najświętszą wśród Was, ukochani Bracia i Siostry, którzy tak rozważnie, dostojnie i spokojnie bronicie prawdy i niezbywalnego prawa człowieka. Wszystkie prawa przemawiają za Wami, za Waszą postawą i słusznymi postulatami. Nikt nie może zaprzeczyć, że działanie Wasze zostało podjęte w trosce o przyszłość kraju – co wówczas gwarantował premier Jagielski – o jego suwerenność, wolność słowa, myśli, wyznania, że kierujecie się uczuciami i najlepszymi intencjami, zasługującymi na poparcie i szacunek. Kto Was podejrzewa albo twierdzi, że nie kierujecie się uczciwymi i dobrymi intencjami, ten jest oszczercą”. I wtedy nadleciał helikopter i rozrzucił ulotki. Ale nikt się nawet nie schylił, żeby podnieść. I wtedy poczułem, co to znaczy jedność. Absolucja generalna, jakiej udzieliłem wiernym na początku Mszy Świętej, była ze wszech miar słuszna. Nikt nie miał pewności czy ofiara eucharystyczna nie zostanie przerwana atakiem wrogich sił. Spowiedź powszechna, szczery żal… Do stołu Pańskiego przystąpiły niezliczone rzesze ludzi. A mieliśmy tylko dwa tysiące komunikantów, więc trzeba było dzielić na pół, na ćwierć, na odrobinki i okruszki, by starczyło dla wszystkich. I starczyło.

    Krzysztof Wójcicki:Uczestnicy strajku twierdzą, że był to moment przełomowy. Podniesieni na duchu, umocnieni, poczuli się od tej chwili naprawdę razem.

    Ksiądz Hilary Jastak:Ja również jestem o tym przekonany, że stało się wówczas coś naprawdę ważnego. Czułem to, tę wielką moc bycia razem, to poczucie siły dalekie od przemocy, od walki, od nienawiści, to poczucie siły przechodzące w radość, entuzjazm, chęć niesienia pomocy.

    Po Mszy Świętej władza państwowa jakby zamilkła, choć jeszcze tego samego dnia po południu zdała relację za pośrednictwem swoich popleczników, księżom pracującym w Kurii Biskupiej, przedstawiając całą sprawę w sposób bardzo negatywny i krytyczny. Biskup prosił mnie o wyjaśnienie, a kanceliści Kurii wyrażali dezaprobatę dla mojej postawy. A ja, zgodnie z sumieniem kapłańskim, broniłem swojej racji z punktu widzenia prawa kanonicznego i prawa cywilnego. Wychodziłem z założenia, że absolucja jest w pełni uzasadniona ze względu na bezpośrednie zagrożenie życia. Wiadomo było przecież, że zdeterminowani robotnicy ryzykowali, że przygotowywany był desant w stoczni i że jednostki floty radzieckiej stały w pogotowiu na redzie 7”.

    Ksiądz Hilary Jastak, legendarny kapłan gdyńskich stoczniowców i „Solidarności”, w czasie strajku i w stanie wojennym pomagał im oraz podtrzymywał na duchu ich i ich rodziny. Przyjaźnił się też z moją matką, czego dowodem jest ofiarowana jej książka z dedykacją. Opowiadała mi nieraz o nim. Zawsze ponoć miał przy sobie cukierki „Krówki”, którymi częstował wszystkich znajomych, nawet na ulicy.

    Ksiądz Jastak wspomina też redemptorystę Edwarda Rybę, który również bardzo pomagał stoczniowcom i „Solidarności”. On także znał dobrze moich rodziców, a dowodem na to jest list, jaki przysłał mamie po śmierci ojca. Zamieszczam jego fotokopię w materiałach opisujących chorobę i śmierć Zenona Stefańskiego.

    Adam Chmielecki:„Czy były momenty kryzysowe w czasie strajku?

    Andrzej Kołodziej:Kryzys nastąpił wtedy, kiedy 16 sierpnia Wałęsa podpisał porozumienie i wycofał się z ustaleń o powołaniu Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego. W przełamaniu tego trudnego momentu niebagatelną rolę odegrał ksiądz Hilary Jastak, który tego samego dnia zadeklarował, że jest gotów odprawić Mszę Świętą w stoczni. Uważał, że taka jest jego powinność i nie czekał na żadne zgody ani władz duchowych, ani świeckich. Gdy podałem tę informację, ludzie zapomnieli o załamaniu strajku, od razu zaczęli przygotowywać stocznię do godnego przyjęcia kapłana. Czegoś takiego – Mszy Świętej odprawianej na terenie zakładu pracy – w komunizmie jeszcze nie było. I tak to wspólnymi siłami przełamaliśmy kryzys 8”.

    Andrzej Kołodziej:„Plac przy stoczni wypełniony był przybyłymi na mszę mieszkańcami Gdyni. Informacja do nich mogła dotrzeć jedynie tzw. pocztą pantoflową, a mimo to było kilka tysięcy osób. W stoczni wszystko gotowe. Wokół prowizorycznego ołtarza polowego zebrali się wtedy prawie wszyscy strajkujący. Błyszczały instrumenty stoczniowej orkiestry. Nastrój był uroczysty, w milczeniu oczekiwaliśmy czegoś ważnego. Z rozmieszczonych dookoła licznych głośników popłynęły słowa kapłana:

    (…) Bóg Ojciec Miłosierdzia, który pojednał świat ze sobą przez śmierć i zmartwychwstanie swojego syna, zesłał Ducha Świętego na odpuszczenie grzechów, niech wam udzieli przebaczenia i pokoju przez posługę kościoła. I ja odpuszczam wam grzechy w imię Ojca, Syna i Ducha Świętego. Męka Jezusa Chrystusa, Naszego Pana, Wstawiennictwo Najświętszej Marii Panny i Wszystkich Świętych, dobro, które spełniacie i cierpienie, które znosicie, niech będą zadośćuczynieniem za wasze grzechy. Niech wyjednają wam wzrost łaski i nagrodę życia wiecznego. Żyjcie w pokoju (…).

    Ojcze, spraw, aby Ci zgromadzeni tutaj stanowili jedno i stanowicie na pewno jedno jako Ci, którzy stanęli w obronie swoich słusznych praw i swoich słusznych obowiązków, które podejmują w imieniu Ojczyzny i swoich rodzin. Dążycie przecież do jednego, aby w Polsce, Ojczyźnie naszej, biła ta jedność i by nikt na tę jedność nie podnosił nigdy ręki, by tej jedności nikt nie usiłował dzielić, by tej jedności w Narodzie polskim nam nigdy nie zabrakło. I dlatego się dzisiaj gromadzimy, po to stoją dzisiaj wśród was kapłani, aby budzić sumienia i umysły nasze i mówić o tym, że w jedności jest siła, że w jedności znajduje się to wszystko, co przecież staje się pragnieniem waszych serc, waszych dusz i waszych umysłów. Waszych spracowanych stoczniowych rąk, które przecież tak często podnosiliście i podnosicie dla budowania lepszego jutra Ojczyzny i, jak ufamy, podnosić będziecie, jeżeli wasze słuszne zadania i pragnienia będą uszanowane. Jeżeli wasze prawo, o które się upominacie, będzie dostrzeżone i będzie uszanowane.

    Nikt dotąd nie mówił w Polsce tak otwarcie i tak dobitnie o prawach zwykłych ludzi. Wielu patrzyło „gdzieś w bezkresną przestrzeń”, by powstrzymać cisnące się do oczu łzy. To niesamowite widzieć, jaką moc mają słowa. Zwarta masa ludzi przeistaczała się w jeden zespolony organizm. Powstająca pod wpływem chwili wspólnota – to rodziła się solidarność (fot. 25 – 30) 9 ”.

    Do tych wydarzeń odniósł się wyraźnie papież Jan Paweł II w czasie homilii wygłoszonej 12 czerwca 1987 r. na gdańskiej Zaspie. Mówił tam m.in.: „Drodzy Bracia i Siostry, ludzie pracy, środowiska pracy na całym świecie dziękują Wam, żeście podjęli tę trudną „pracę nad pracą”, żeście podjęli tę szlachetną walkę, zmaganie się o godność ludzkiej pracy. Kościół dziękuje Wam za to, żeście ją podjęli w obliczu Chrystusa i Jego Matki.

    Dziwiono się w różnych miejscach, że tak może być. Że istnieje więź pomiędzy światem pracy, a krzyżem Chrystusa, że istnieje więź pomiędzy pracą ludzką, a Mszą Świętą: Ofiarą Chrystusa. Zdziwienie, ale także podziw i szacunek budził widok robotników polskich spowiadających się i przystępujących do Komunii Świętej na terenie zakładu pracy.

    Różni się wtedy dziwili. A może nie tylko… może równocześnie odkrywali… Odkrywali zapomniany wymiar całej „kwestii społecznej”. I w ogóle ludzkiej egzystencji. Praca i Chrystus? Praca i Eucharystia? A jednak tak tutaj było! I słusznie”.

    Władysław Pawelec SKP: (Ślusarz Remontu Maszyn, Brygadzista na Wydziale K–1):

    „Poprzez radiowęzeł i biuletyny wykonywane w stoczniowej drukarni załoga stoczni informowana była o wszystkich sprawach zachodzących w kraju, w Trójmieście, w MKS-ie i na terenie zakładu. Zapotrzebowanie na te wiadomości było wielkie również ze strony innych zakładów, ludzi innych regionów, jak i dziennikarzy zagranicznych i polskich. Drażniła nas dezinformacja ludzi z innych regionów o sytuacji w Trójmieście, przyczynach strajku i sposobie jego kontynuowania, dlatego prawie dla każdego, kto odwiedzał nasz zakład, a było takich ludzi wielu, staraliśmy się znaleźć trochę czasu, by porozmawiać, dla każdego mieliśmy aktualną informację drukowaną.

    Bardzo życzliwie traktowało nas, strajkujących, społeczeństwo Wybrzeża, jak i całej Polski, nadsyłając na nasz adres dary pieniężne, żywność, sprzęt, telegramy 10”.

    Zygmunt Pałasz SKP: (radiowęzeł: „Ktoś stał na kupie piasku i przemawiał. Mówił o wykorzystywaniu klasy robotniczej, złej gospodarce i o tym, że Stocznia Gdańska strajkuje. Ludzi przybywało i wszyscy głośno wykrzykiwali podawane przez niego hasła.

    W kadrach panika. Kadrowe w strachu, że przyjęły go do pracy dwa dni temu. Okazało się, że jest to pracownik Wydziału K–3, lat 21. Zaszokowało mnie, że jeden młody, nikomu nie znany, tak może grać na uczuciach. Ludzie byli jak w transie, a on mówił bez przerwy to, o czym każdy słaby cicho myślał, a odważniejszy – głośno w czterech zaufanych ścianach. Po około 2 godzinach było już bardzo dużo ludzi. Stali tak rozgrzani, że zdolni do wszystkiego (…).

    Był to kolejny dzień otwierania oczu i rozpalania robotniczych serc dla sprawy pokoleń przez lidera strajku, który „wisiał w powietrzu” ze zmęczenia, a głos wydobywał się z niego jak z mocno zniszczonej membrany głośnika – ale to było to… Mówił bez kartki i prosto do serc. Zachrypnięty głos zsynchronizował z pasmem najmilszym dla ucha. To była walka: LUD kontra RZĄD LUDOWY.

    Zakładów, które to solidaryzowały się z „Komuną”, było dużo, a ich przedstawiciele czytali z wózka swoje postulaty. Żądania były różne, ale jednym wspólnym i najważniejszym, były wolne związki zawodowe. Lider strajku mówił dużo, coraz bliżej trzymał mikrofon, aby wyciągnąć z przegrzanych strun głosowych jeszcze kilka zdań, które na pewno wykuł na „tajnych kompletach”, bo w książkach by tego nie wyczytał. Mówił ciągle, wiele razy powracał do spraw najbliższych sercu robotników. Omawiał pod różnym kątem i tak jak malarz dobiera farby, tak on dobierał słowa i porównania, by nawet ci, co go nie rozumieli lub wahali się, przekonali się do sprawy i spokojnie złożyli swój los w jego ręce”.

    Andrzej Kozicki (SKP):„W sierpniu 1980 r. pracowałem już od ponad 10 lat w Stoczni im. Komuny Paryskiej i zajmowałem wtedy stanowisko kierownika zespołu w Pracowni Kadłubowej Biura Projektowego.

    Od 10 lat byłem mężem Alicji i szczęśliwym ojcem licznej rodziny sześciorga dzieci. Nie było lekko zapewnić chleb wszystkim, ale jakoś sobie radziliśmy.

    Nie mieliśmy czasu ani sił, aby wiele słuchać Radia Wolna Europa, ale mieliśmy pełne przekonanie, że przestrzeń publiczna – wszystkie media, są wypełnione kłamstwem – i to dla mnie stanowiło główny powód przyłączenia się do protestu.

    Z kolegami w stoczni dyskusje miały charakter ogólnikowy, nie systemowy, a i o głębszych dyskusjach nie było mowy głównie z tego powodu, że osobiście nie miałem pewności do wszystkich, a było powszechnie wiadomo, że pracują wśród nas członkowie oraz ORMO i pewnie niektórzy dla SB. Wspólne przeżycie mordów popełnionych przez komunistów w grudniu 1970 r. w pewnym sensie zjednoczyło nas, ale pełnego zaufania do najbliższego otoczenia nie miałem.

    15 sierpnia, gdy Andrzej Kołodziej porwał pierwszą grupę stoczniowców do przejścia pod główną bramę stoczni, przez okna nagle usłyszeliśmy głośne okrzyki protestu i zobaczyliśmy stoczniowców maszerujących w stronę bramy.

    Wtedy zacząłem się gwałtownie zastanawiać – jak się zachować, czy mój udział w tym proteście ma sens, nie trwało to długo – doszedłem do wniosku, że w takim proteście powinni wziąć udział wszyscy, którym leży na sercu dobro wspólne. Nie tłumacząc za wiele swoim kolegom, zszedłem z 7 piętra na dół i dołączyłem do stoczniowców. Wszystko co się tam wtedy zaczęło, jawiło mi się jako ogromny rozbłysk pełnej wolności, jakiej wówczas bardzo wszystkim brakowało…

    I tak to się zaczęło, a Andrzej Kołodziej bardzo dobrze jak na swój wiek i doświadczenie przemawiał i opanowywał niewłaściwe zachowania.

    Ze sporą ulgą przyjąłem fakt, że do protestu zaczęły dość szybko dołączać liczne grupy z wszystkich działów stoczni, w tym znaczna ilość moich kolegów z biura, którzy później m.in. włączyli się w pracę stoczniowej drukarni. Najwięcej było jednak pracowników z warsztatów, hal i doków. Wielu z nich znałem oczywiście – kontakty konstruktorów z produkcją zawsze były bardzo bliskie, wśród znajomych i kolegów znajdowali się m.in.: Edek Schmidt, Mariusz Różański, Piotr Onuszko, Marian Tyszka i inni.

    Nie pamiętam już w jaki sposób znalazłem się w Stoczniowym Komitecie Strajkowym, pewnie z tego powodu, że byłem znany z niewyparzonego języka, a i moja praca w biurze polegała na ścisłej współpracy przy budowie statków z produkcją – głównie z wydziałami kadłubowymi, które zatrudniały setki spawaczy.

    Spotkania Komitetu Strajkowego trwały dość długo – wszyscy musieli się przecież poznać, wyznaczyć cele i podzielić zadania, no i przede wszystkim upewnić się, że mogą mieć do siebie zaufanie. Chociaż muszę stwierdzić, że A. Kołodziej od początku prezentował ograniczone zaufanie – i bardzo słusznie. Spotkania te były też dość nerwowe, co zrozumiałe, bo przecież wszyscy byli pod naciskiem doświadczeń z grudnia 70–tego.

    Najbardziej nerwowe były wszystkie działania związane z przejęciem drukarni i stoczniowego radiowęzła, ale udało się.

    16 sierpnia wyjechała delegacja dwóch osób do księdza Jastaka z prośbą o odprawienie Mszy Świętej w niedzielę. I ta Msza została odprawiona. Oczywiście w niej uczestniczyłem – było to wydarzenie niezwykłe.

    W poniedziałek 18 sierpnia zostałem wydelegowany do MKS do Gdańska (…).

    W momencie podpisywania porozumień oczywiście uważałem to za zwycięstwo – jednak po latach jest to bardzo gorzkie zwycięstwo, a raczej wielka porażka, w szczególności ze względu na grubą kreskę Mazowieckiego, która wg mnie była zdradą Polaków. Już nie mówiąc o klęsce gospodarczej – oddanie najlepszych kąsków „czerwonym pająkom”, likwidację przemysłu, oddanie w pacht handlu globalnym rynkom. Jednym słowem – grabież majątku narodowego, to wszystko bardzo boli. Ale nie uważam, że był to czas stracony – ludzie odzyskali swoją godność i aczkolwiek wolno, ale nastawienie się zmieniało.

    Natomiast jedno, co się odczuwało przez cały ten czas, to nastawienie komunistów – to był beton. Ale wtedy Wałęsa i jego „współpracownicy” bardzo pracowali nad tym, aby tacy „ekstremiści” jak ja za bardzo się nie wychylali 12”.

    Andrzej Kozicki urodził się 21 kwietnia 1945 roku w Grębocinie k. Torunia. W 1969 roku ukończył Wydział Budowy Okrętów na Politechnice Gdańskiej. W 1964 roku został mistrzem Polski w wioślarstwie akademickim.W SKP pracował w latach 1969 – 2005 kolejno jako: Konstruktor, Kierownik Zespołu, Starszy Projektant, Dyrektor Zaopatrzenia i Główny Projektant. W sierpniu 1980 roku był członkiem Komitetu Strajkowego swego zakładu i delegatem do MKS w Stoczni Gdańskiej, a potem Przewodniczącym Komitetu Założycielskiego NSZZ „Solidarność” w „Komunie” i Przewodniczącym Komitetu Budowy Pomników Ofiar Grudnia 1970 w Gdyni. Od 13 grudnia 1981 do 27 lipca 1982 roku był internowany i przebywał w Strzebielinku. Od 2005 roku jest na emeryturze i zajmuje się projektowaniem kościołów.

    Wspomina nader często te niezapomniane chwile strajku sierpniowego i swej działalności związkowej. Poznał wtedy dużo wspaniałych ludzi i nawiązał wiele serdecznych przyjaźni. W tamtych czasach był jednym z niewielu znających dobrze języki obce, co zaowocowało licznymi służbowymi wyjazdami do innych krajów. To sprawiło, że zainteresował się nim wywiad wojskowy, który to w latach 70–tych zaproponował mu wyjazd na roczny staż zagraniczny, w zamian za współpracę. Andrzej Kozicki nie dał się jednak na to skusić i pozostał w Polsce.

    Andrzej Kołodziej (SKP):„Strajk sierpniowy w Stoczni im. Komuny Paryskiej był najczystszym zalążkiem autentycznej robotniczej rewolucji. To Stocznia Gdynia jako pierwszy strajkujący zakład, zażądała Wolnych Związków Zawodowych i pierwsza wystąpiła z postulatami politycznymi. Nie uwikłaliśmy się w intrygi polityczne z dyrekcją. Nasza postawa była jasna i czysta, byliśmy zdecydowani walczyć o wyznawane przez nas wartości. I tego oczekiwaliśmy od innych.

    Bardzo szybko zgłębialiśmy zasady demokracji. W okresie zaledwie 2 tygodni z jednoosobowej dyktatury wypracowaliśmy w pełni demokratyczny, sprawnie działający system zarządzania przedsiębiorstwem w jakże trudnych okolicznościach. Wszystkie ważkie decyzje podejmowane były jawnie, po uprzedniej konsultacji z całą załogą. Zasady wyborcze ustalaliśmy sami i stosowaliśmy się do nich. Prawa i nakazy wynikające z nadzwyczajnej sytuacji, w jakiej byliśmy, ustanawialiśmy wspólnie i konsekwentnie ich przestrzegaliśmy. Widzieliśmy nie tylko własne potrzeby, ale przede wszystkim potrzebę pomocy innym, słabszym. Rodziła się wśród nas swoista wspólnota, taka zwyczajna solidarność. Tak mogło się rodzić państwo solidarne. Niestety, w naszych kalkulacjach nie uwzględniliśmy interesów elit politycznych Warszawy. Dlatego za naszą bezkompromisowość i surowość zasad byliśmy krytykowani przez tych, którzy tego nie potrafili, albo też nasze szczere intencje postanowili wykorzystać dla własnych celów politycznych. Klasycznym przykładem jest Stocznia Gdańska, wówczas potępiająca nas za radykalizm, ponieważ nie potrafiła przetrwać 3 dni strajku, a dziś przypisująca te cechy własnemu działaniu, przekłamując historię dla własnych potrzeb.

    Wielokrotnie zadawano mi pytanie: „Czy strajk sierpniowy nie był choć w części inspirowany przez władze?” Naiwnością byłoby sądzić, że w państwie totalitarnym cokolwiek, w dziedzinie polityki, odbywa się bez wiedzy czy udziału służb specjalnych. Tak było i tym razem. Fala strajków, jaka przetaczała się przez Polskę latem 1980 roku, na pewno nie była dziełem przypadku. Dziś jest wiadomym, że przynajmniej niektóre z nich były dziełem prowokacji. Z pewnością pojedyncze lokalne strajki, łatwe do opanowania, miały rozładować narastające niezadowolenie społeczne wywołane pogłębiającym się kryzysem ekonomicznym. Prawdopodobnie miały też doprowadzić do „wymuszonych” zmian politycznych. Tak zastał nas sierpień. Sezon urlopowy. Wielu ludzi nie przebywało w miejscu swojego zatrudnienia. Można było więc przypuszczać, że nie dojdzie do zbyt wielkiej mobilizacji ewentualnych strajkujących zakładów. Każdy fachowiec w tej dziedzinie uznałby, że przedwczesne wywołanie nieprzygotowanego strajku zakończy się krótkotrwałym sporem i niewielkimi ustępstwami na rzecz robotników. Miało to zadziałać jak swoisty wentyl bezpieczeństwa.

    Prowokacyjne usuniecie Anny Walentynowicz ze Stoczni Gdańskiej wydaje się być tego dowodem. W następstwie takiego kroku miał być krótki strajk, w wyniku którego pani Ania powróciłaby do pracy, a stoczniowcy otrzymaliby niewielką podwyżkę. I tak narastające napięcie w największym na Wybrzeżu Gdańskim zakładzie pracy mogło prysnąć jak bańka mydlana. Postępowanie Wałęsy w pierwszych dniach strajku jest dowodem na to, że był on sterowany. Odmowa tworzenia wspólnego Komitetu Strajkowego, unikanie postulatów politycznych, dążenie do szybkiego zawarcia porozumienia z dyrektorem w obawie przed narastającą falą strajków w Trójmieście, bardzo wymowne. Niezrozumiałe dla nas, wówczas, jego postępowanie, dziś staje się bardzo przejrzystym. Podpisanie porozumienia z dyrektorem w Stoczni Gdańskiej 16 sierpnia 1980 r. miało doprowadzić do załamania się strajków w innych, mniejszych zakładach pracy Wybrzeża. Miało, ale tak się nie stało. Dlaczego?

    Do pewnego momentu wszystko szło według planu, lecz kto mógł przewidzieć, że po podpisaniu skandalicznego porozumienia resztki honoru stoczni obronią trzy niewiasty (Ania, Alinka i Henia) i garstka przypadkowych, zatrzymanych przez panie stoczniowców. Kto mógł przewidzieć, że w Stoczni Gdyni znajdzie się nikomu nieznany młody człowiek, który podporządkuje sobie dziesięciotysięczną załogę i narzuci jej zaakceptowanie, niespotykanych dotąd, żądań politycznych. To takie nieprzewidywalne zjawiska miały decydujący wpływ na dalsze losy strajku. Ten sobotni przełom, determinacja i wola walki wbrew zamierzeniom Wałęsy i Bóg wie kogo jeszcze, spowodowały w następnych dniach lawinę strajków. Nastąpiło to błyskawicznie i było ich zbyt wiele, by można nimi sterować z zewnątrz.

    Pewną niechlubną rolę mieli tu odegrać „doradcy” przysłani z Warszawy. Pod pozorem pomocy intelektualnej mieli za zadanie odwieść nas od radykalnych żądań politycznych. Ale to się nie powiodło, bo gdy pojawili się w stoczni, strajkujący uwierzyli już w zwycięstwo i nie sposób było tego zmienić. Grupa działaczy z Wolnych Związków Zawodowych, która kierowała strajkiem, była dobrze przygotowana i zdecydowana walczyć do osiągnięcia nakreślonego celu. Rozlewająca się fala strajków w całej Polsce sprawiła, że władze w Warszawie stanęły wobec bezprecedensowej sytuacji, której w początkowym okresie nie potrafiły rozwiązać. Zapewne taki stan wahania potrwałby dłużej, gdyby nie pojawiła się pewna sprzyjająca im okoliczność. Otóż, śmiem twierdzić za Kornelem Morawieckim, że Porozumienie Sierpniowe podpisaliśmy tak szybko dzięki… agentom. Dziś, gdy odtajnione zostały dokumenty z tamtych czasów, wydaje się to bardzo logiczne. Trzy główne ośrodki strajków sierpniowych kontrolowane były przez agentów. W Gdańsku był Lech Wałęsa, w Szczecinie Marian Jurczyk, a w Jastrzębiu Jarosław Sienkiewicz. Co do roli, jaką pełnili w tamtym okresie ci trzej faceci, znane dziś dokumenty nie pozostawiają żadnych wątpliwości.

    Idąc dalej tym tropem uznać możemy, że taki stan rzeczy pozwalał Warszawie przypuszczać, iż dalsze poczynania mającego powstać nowego ruchu zawodowego pozostaną pod całkowitą kontrolą. Przypomnę w tym miejscu, że wówczas tylko w Porozumieniu Gdańskim była mowa o tworzeniu Niezależnego Związku Zawodowego i to tylko w skali regionalnej. W Szczecinie postanowiono jedynie o przeprowadzeniu nowych wyborów w ramach istniejącego związku zawodowego. Rozumowanie takie nie było więc pozbawione podstaw. Można rzec, że komuniści uchylili nam drzwi, a o reszcie zdecydowały nasze przymioty narodowe. Gdy poczuliśmy powiew wolności, byliśmy nie do zatrzymania i po miesiącu było nas 10 milionów. A to już było coś, czego nikt nie przewidział 13”.

    Zygmunt Pałasz: „W 1980 r., tak jak wszyscy w naszym zakładzie, należałem do Związków Zawodowych Metalowców – to był przymus. Potem już jedynie do „Solidarności”.

    Byłem praktykującym katolikiem, chodziłem na pielgrzymki, a kościół był zawsze dla mnie priorytetem. Bóg na pierwszym miejscu.

    Moim autorytetem był przede wszystkim ojciec, Jan Pałasz. Wierzyliśmy w zmiany. Dzięki tej wierze, że coś się zmieni, że to musi runąć, ojciec mój żył. Wierzył, tak jak i ja, że komuna upadnie. Widziałem, jak się żrą sekretarze. Kiedy przyjechał do stoczni Gierek, to pierwszy sekretarz Gdańska kazał mi go nagrać i dać mu taśmę. Każdy każdego kazał nagrywać. Czuło się, że coś się kroi. W radiowęźle w jednym pokoju miałem dwa magnetofony, a w drugim miałem trzeci, na którym dla siebie robiłem kopię oficjalnych nagrań.

    U mnie w domu słuchało się tylko Radia Wolna Europa. Dyrektor mnie kiedyś wezwał, żebym mu też ustawił to radio. Ścigali mnie, jak nie wiem, ale z drugiej strony mówili, że nigdy nie będę ich. Moja praca była samodzielna. Mój szef miał w d…, co ja robię. Miało mu wszystko grać. Główny energetyk był moim szefem. On był bardzo czerwony. W kierownictwie wszyscy byli mocno czerwoni. Jak były jakieś podwyżki, to zawsze byłem ostatni w kolejce. Naprawiałem telewizory, jakoś z tego żyłem.

    Pamiętam, jak zaczął się strajk sierpniowy. Skojarzyłem sobie rok 1970, tak samo się zaczęło – od takiej agresywnej akcji kobiet: wrzeszczały, krzyczały. Była analogia. Wyłączyli prąd w centrali telefonicznej, wiadomo było, że coś się kroi.

    Pamiętam najbardziej zaangażowanych – Andrzej Kołodziej, Andrzej Kozicki, Tadeusz Pławiński (fot. 44, 45), Tadeusz Piwko (fot. 46), Henryk Mierzejewski (fot.43) zakładali strukturę – Komitet Strajkowy. Kołodziej był gwiazdą komitetu, był wykładnią strajku. Strajkiem rządził Tadeusz Pławiński – inżynier z Działu Energetyki. Przez pierwsze trzy dni Kołodziej był wiodącym, później toczyło się wszystko bez niego, dzięki Pławińskiemu. Kołodziej był w Gdańsku.

    Znając już historię 70 r., co się działo w „Komunie”, chciałem coś sobie nagrać. Nie bałem się. Byłem młody, miałem wykształcenie, wiedziałem, że pracę znajdę wszędzie. Bali się tylko działacze partyjni, moi przełożeni się bali, bo mieli dużo do stracenia. Wszyscy oni byli wrogo nastawieni do strajku. Zaś z moich znajomych nikt nie wyszedł ze stoczni, wszyscy zostali.

    Kołodziej gadał przez tuby i było źle słychać. Powiedziałem wtedy, że zrobię nagłośnienie. Kopiowałem też co się dało i kombinowałem od ludzi z miasta, by mi przynosili taśmy magnetofonowe. Podłączałem i nagłaśniałem także obsługę Mszy Świętych. Mieliśmy swoje kino – również je obsługiwałem.

    W Gdańsku trzy razy podejmowali pracę w czasie strajku, u nas nie. Do nas przychodziły zakłady pracy ze swoimi postulatami. U nas stworzono 17 punktów. Dla Kołodzieja główną zasadą było uwolnić więźniów politycznych. Nikt tego nie ujął. On jedyny to miał. A dla mnie najważniejsze były wolne związki.

    Organizacja strajku była wzorowa. To był jedyny model, który się sprawdził. W stoczni pracowali młodzi ludzie, średnia 24 lata. Całe kierownictwo przejęło Biuro Konstrukcyjne, z wyższym wykształceniem. Ludzie ich znali. Wszyscy mieli do nich zaufanie. Ja też, bezwzględnie.

    Najbardziej podobały mi się Msze Święte, na które przychodzili wierzący, niewierzący, praktykujący, niepraktykujący. Za bramą stały kobiety, dalej robotnicy, którzy nie pracowali w stoczni. W zakładzie mieliśmy orkiestrę dętą. Grali tak, że aż huczało. Nagłośnienie na całą parę. Słyszała nie tylko stocznia. Msze były bardzo budujące. Każde zdanie księdza Ryby miało podtekst. On umiał mówić. Docierało to do ludzi No i Jastak, który zrobił pierwszą Mszę, a ona była najważniejsza, z ogólnym rozgrzeszeniem i komunią dla wszystkich.

    Codzienność strajkowa? Rano się budziłem, na śniadanie były zupy, jakaś kiełbasa, chleb. Potem szło się pogadać na inne wydziały i cały czas walka o taśmy magnetofonowe. Potem obiad, kolacja i cały czas przygotowania – przyjeżdżali aktorzy z teatru na koncerty, wyświetlaliśmy też filmy. Trzeba było przygotować nagłośnienie, a potem nagrywać, nagrywać, nagrywać. Trochę się bałem. Wiedziałem jaką to ma wartość. Te nagrania, to dokument, którego nie da rady przerobić. Siostra lub żona zabierały potem te moje taśmy.

    Sekretarza wzięli na wózek, musiał się tłumaczyć, dlaczego te ulotki są zrzucane, a on mówił, że nie miał z tym nic wspólnego. Było dwóch sekretarzy – Jasiński i Stefanowski. Chcieli się tłumaczyć, ale Kołodziej i Pławiński im nie pozwolili. Wygwizdano ich tylko i kazali im pójść.

    Całe moje kierownictwo w kanałach w podziemiu siedziało. Kazali tam sobie zupę przynosić. Bali się wychodzić.

    Każdy mógł opuścić stocznię. Nikogo nie trzymano na siłę. Nie było takich sytuacji, by ktoś zakłócał nam spokój, czy też jakieś otwarte konflikty albo spory ideologiczne lub personalne. Sekretarzy wygwizdali i wyrzucili, zabrali przepustkę. Kto próbował coś mieszać z partyjnych, od razu lądował na wózku i za bramę. Ludzie od razu donosili na partyjniaków. Oni nie mieli okazji się wykazać. Całą dyrekcję Kołodziej zamknął w jednym pokoju. Mieli dostęp do toalet, pilnowało ich 20 ludzi, donoszono im jedzenie.

    Każdy pamięta podpisanie Porozumień. Wszyscy siedzieli wtedy jak na igłach. Myśmy mieli nasłuch słuchawkowo – mikrofonowy. Kto był w Gdańsku, dzwonił do nas i ja to puszczałem na stocznię. O wszystkim na bieżąco wiedzieliśmy. Jak podpisali, była wielka ulga. Była satysfakcja, że coś osiągnęliśmy, że rząd musiał z czegoś zrezygnować. Uwierzyliśmy więc, że w jedności siła. Wracaliśmy z tarczą. Traktowano nas jak bohaterów”.

    Zygmunt Pałasz, to 1948 rocznik. W SKP zatrudniony został 1 września 1962 roku na Wydziale Elektrycznym, czyli tam, gdzie wcześniej odbywał praktyki będąc uczniem szkoły przyzakładowej przy ul. Wroniej. Po pewnym czasie chciał się jednak kształcić dalej, żeby zdobyć zawód technika elektronika. Jego Kierownik – inż. Sławomir Rejment – nie zgodził się na to i Zygmunt musiał przenieść się na Wydział Prototypów, kierowany przez inż. Bielika. Wtedy dopiero zaczął uczęszczać do technikum wieczorowego przy Stoczni Marynarki Wojennej i ukończył je w 1972 roku. Po szkole przeszedł na Wydział Elektryczny, potem zaś na W–4, gdzie został Technologiem ds. Produkcji. Po pewnym czasie przeniósł się na Wydział Głównego Energetyka (TE) do Centrali Telefonicznej. Tam odpowiedzialny był za uruchomienie i utrzymanie systemu przeciwpożarowego (przyciski p.poż., czujki, centralki itd.), jak i za sieci radiowęzłowe na terenie całej stoczni, nagłaśnianie imprez, wodowań, spotkań na sali VI piętra Pentagonu, elektronikę związaną z zabezpieczeniem kasy głównej, kancelarii tajnej, tlenowni i innych obiektów.

    Po nagłośnieniu placu strajkowego, naprawieniu i uruchomieniu uszkodzonego radiowęzła, został pod koniec pracy, jak mówił, przez „jego komunistycznego Kierownika M. Wielocha” przeniesiony na tzw. resocjalizację na Wydziale Głównego Energetyka.

    Nie miał uprawnień SEP–u, więc kazali mu pobrać łopaty i kilofy, żeby kopał doły oraz malował urządzenia. Dopiero kiedy Kierownik Wieloch przeszedł na emeryturę, to wtedy mógł ukończyć kurs SEP–u. Został nawet wówczas Brygadzistą i podlegało mu zasilanie całej stoczni do 380 V.

    Zygmunt Pałasz odszedł ze stoczni na emeryturę, jak mówił, dokładnie w dzień „pabiedy”, czyli 9 maja 1980 roku. Odszedł na nią po prawie 46 latach ciągłej pracy w jednym tylko zakładzie, co wówczas było wielką rzadkością.

    Andrzej Remiszewski: „Strajkowałem w swym zakładzie SR Nauta. Mieliśmy sporadyczne kontakty z SKP. Przede wszystkim jako „oparcie” – duży może więcej, a Komuna była wielkim zakładem. Świadomość tego była istotnym wsparciem psychicznym, szczególnie w pierwszych dniach, kiedy strajk jeszcze nie objął całego Trójmiasta i nie była jasna siła decyzyjna MKS w Gdańsku. Potem, w drugiej części strajku i w okresie budowy Związku jesienią 1980, czuliśmy się dla Komuny już równoważnym partnerem, aczkolwiek w działaniach takich, jak „sieć wiodących przedsiębiorstw”, samorządy pracownicze, szliśmy raczej w ślad za nimi 15”.

    Mirosław Jezusek: „Z wydarzeń sierpnia 80 pamiętam początek. Po przerwie śniadaniowej nastąpiło obejście pochodu po wydziałach. Doszliśmy pod bramę stoczni i tutaj zawiązał się komitet strajkowy. Z każdego wydziału był przedstawiciel, u nas wybrano pana Wodniaka. Zostałem na wydziale, bo były osoby, które nie chciały strajkować. Po południu uzgodniono, że osoby, które nie chcą strajkować, muszą opuścić stocznię. Oczywiście kobiety, jeśli miały małe dzieci, mogły iść do domu. Z każdego wydziału byli delegowani ludzie na wartę, do pilnowania. Ja pilnowałem przy bramie stoczni, pomiędzy wartownią, a ośrodkiem zdrowia. Rozstawiliśmy duży namiot i 20 osób mogło tam nocować. Trzeciego dnia dyrekcja chciała rozwiązać nasz strajk. Andrzej Kołodziej przemawiał na jednym wózku, oni na drugim. Jednak zamilkli po wymianie poglądów. Pierwszą Mszę w stoczni odprawiał ksiądz Jastak, potem ojciec Ryba.

    Ludzie przynosili nam jedzenie, wręcz przywozili skrzyniami. Żona codziennie przychodziła pod bramę. Ksiądz Makowski przywiózł kosz ugotowanych jaj. Stołówka była czynna i kobiety gotowały, donoszono śpiwory, koce. Mieliśmy 2 – letniego syna i żona pracowała, ale dawała sobie radę. Pomagała teściowa. Oczywiście bała się o mnie, ale jakoś sobie radziła.

    Na terenie stoczni produkowano pieczątki i działała poczta strajkowa. Nie bałem się przystąpić do strajku, były zupełnie inne nastroje niż w grudniu 1970 r. Ludzie należący do PZPR, co nie chcieli strajkować, musieli opuścić stocznię. Miałem zadania w czasie strajku, rozdzielałem ludzi na wartę, wypełniałem polecenia komitetu strajkowego. Nocą funkcjonariusze SB próbowali przeskakiwać od strony torów na teren stoczni albo drogą wodną podpływali, trzeba było tego pilnować.

    Odnośnie postulatów, to najważniejsze były te wolnościowe. Miałem zaufanie do przywódców strajku. Po wystąpieniach Andrzeja Kołodzieja nabrałem pewności, że jest dobrym przywódcą, mimo młodego wieku dobrze sobie radził. Strajk był odpowiednio zorganizowany. Były bardzo dobre relacje między ludźmi, nie było konfliktów. Wysyłano delegacje do Stoczni Gdańskiej, które przynosiły informacje, jaka jest tam sytuacja, jak idą negocjacje. Zaczęto drukować ulotki i prasę, uruchomiono radiostację. Nagłośnienie było ważne, odpowiadał za nie Zygmunt Pałasz. Pracownicy firmy MORS (robili instalacje radiowe na statkach) nagrywali, bo mieli nasłuch, co się działo w milicji, więc trzeba było być ostrożnym. Koniec strajku i podpisanie porozumienia, to chwila, na którą każdy czekał. Dobrze więc, że tak to się skończyło.

    W 1981 r. chciałem odejść na Wydział Traserski, ale kierownik nie chciał mnie puścić. Dostałem nowe stanowisko jako mistrz Zaopatrzenia i Transportu. Dzięki tej pracy miałem swobodę poruszania się po stoczni i kontakt z różnymi ludźmi na wydziałach. Pracowałem prawie 40 lat do momentu wyrzucenia z pracy. Po wyjściu z więzienia w 1986 r., pracowałem jako dostawca węgla, ślusarz i monter okien 16”.

    Zbigniew Mrozowski (SKP):„Byłem członkiem Komitetu Strajkowego bez określonej funkcji (człowiek do wszystkiego). Rozprowadzałem i sprawdzałem warty na terenie stoczni. Współpracowałem z drukarnią stoczniową i rozprowadzałem ulotki po wydziałach. Przekazywałem listy i paczki od rodzin stoczniowców strajkującym. Roznosiłem po wydziałach dary od ludzi zza bram – papierosy, czekolady, owoce itp. W czasie mszy świętej na terenie stoczni zbierałem datki i liczyłem wraz z innymi kolegami pieniądze w siedzibie drukarni stoczniowej. Byłem łącznikiem między barem, a darczyńcami. Jeździłem po ziemniaki, warzywa, mięso itp. dla potrzeb jadłodajni. Załatwiałem przepustki do domu dla strajkujących, wprowadzałem i odprowadzałem delegacje, które przyjeżdżały do stoczni. Pilnowałem porządku oraz przekazywałem wiadomości na dawnym wydziale K–5, którego byłem wówczas pracownikiem. Robiłem wiele mniej lub bardziej ważnych rzeczy, o których dzisiaj się już nie pamięta. Redagowałem wraz z innymi członkami komitetu strajkowego postulaty stoczniowców, jak również uczestniczyłem w spotkaniu z przedstawicielami rządu .17”.

    Zdzisław Mrozowski (1951 rocznik) przyszedł do gdyńskiej „Komuny” w 1968 roku. Był specjalistą obróbki skrawaniem – Tokarzem. Zawodu nauczył się w gdyńskim Zespole Szkół Mechanicznych, a tytuł mistrza zdobył w wojsku. Najpierw pracował na Wydziale N (obrabiarki), a od 1972 roku na K–4 (łańcuchownia), późniejsze K–5, gdzie wyżarzano w piecach łańcuchy okrętowe, a potem inne stalowe elementy podzespołu statku. Tam przebywał aż do zamknięcia stoczni.

    Dwóch synów pana Zdzisława – Dariusz i Sławomir – także poszło w ślady ojca, tylko już w Stocznia Gdynia S.A.

    Zbigniew Bulczak (SKP):„Urodziłem się 26 kwietnia 1946 r. w Wejherowie i pochodzę z rodziny robotniczej – ojciec był krawcem, matka – gospodynią domową. Wychowany zostałem w wierze katolickiej i rodzice zawsze byli dla mnie wzorem, tak, jak później moim życiowym autorytetem został również Jan Paweł II.

    Do PZPR–u nie zapisałem się mimo nacisków, ale byłem członkiem ZMS–u. Rzeczywistość przed strajkiem była dla nas trudna. Chciałem zmian, ale równocześnie bałem się ich. Jako młody człowiek brałem udział w wydarzeniach grudniowych w 1970 r. i dobrze pamiętałem pacyfikację tego strajku.

    Pracowałem wówczas jako młody stoczniowiec w dziale pomocy technicznej – każda podwyżka cen przy tak małych zarobkach była dla nas dotkliwa. Miałem wówczas poczucie krzywdy. Do pracy chodziłem, ale tam byłem traktowany „z góry”.

    Zacząłem od zasadniczej szkoły zawodowej w stoczni, w której pracowałem do lat 60–tych. Później przechodziłem wszystkie etapy: blacharnia, ślusarnia, kadłubownia. Po trzech latach stwierdziłem, że praca na kadłubowni jest dla mnie za ciężka. Wówczas z niej zrezygnowałem i przeniosłem się do portu. Po kilku latach kolega namówił mnie, żebym wrócił do stoczni, bo zwolniło się miejsce w biurze w dziale technicznym. Przyszedłem tam w 1965 r. i od tego momentu cały czas pracowałem w dziale konstrukcyjnym. Najpierw powielałem dokumentację techniczną, pracując na światłokopiarkach. Potem stocznia zakupiła pierwsze kserokopiarki. Od 1973 r., z racji tego, że lubiłem majsterkować, miałem „pod sobą” wszystkie kserokopiarki. Potem z tego tytułu spotykało mnie dużo kłopotów, ponieważ bezpieka bardzo w to ingerowała. Stały dostęp do kserokopiarek dawał bowiem możliwości powielania i rozpowszechniania informacji, a to wyjątkowo interesowało bezpiekę.

    W 1980 r. byłem żonaty, mając dwójkę dzieci na utrzymaniu – syna i córkę. Na szczęście miałem już własne mieszkanie, co było dużym osiągnięciem.

    Strajk w sierpniu 1980 r., to było wielkie przeżycie, pełne entuzjazmu i nadziei, że coś się w końcu zmieni. Strajk był świetnie zorganizowany. Oczywiście od razu zapisałem się do Solidarności.

    Bardzo przeżyłem ogłoszenie stanu wojennego. Bałem się wówczas o to wszystko, co wywalczyliśmy wcześniej. Wszyscy zostaliśmy bez pracy. To był ciężki okres.

    Obecnie wspólnie z żoną jesteśmy na emeryturze. Wspólnie z braćmi i rodzicami wybudowaliśmy dom rodzinny, dzięki czemu mam dziś mieszkanie.

    Moim sukcesem życiowym jest to, że wychowałem dwójkę dzieci, że mam szóstkę wnuków, a dziś dla mnie najważniejszy jest spokój. No i wciąż utrzymuję kontakty z ludźmi z pracy.

    Zryw sierpniowy oceniam bardzo pozytywnie. Pokazał on innym krajom, jak przeprowadzać bezkrwawe zmiany i jeśli chodzi o mnie, to jestem bardzo dumny z tego, że byłem w Solidarności 18”.

    Jadwiga Andrzejewska(polonistka, Przewodnicząca Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność” w Zasadniczej Szkole Budowy Okrętów przy Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni. Działaczka katolicka i oświatowa: „Żeby mówić o sierpniu ’80, nie można pominąć Grudnia 1970 roku. Nie byłoby takiego Sierpnia, gdyby właśnie nie Grudzień 10 lat wcześniej. Wydarzenia z ’70 zdeterminowały to, co zaczęło się w wakacje ’80 na Wybrzeżu (…).

    Tragedia grudniowa zaszczepiła w nas bunt. Baliśmy się jednak, że za naszego życia nie uda się pokonać wielkiego radzieckiego kolosa, że jest zbyt mocny, a prze to silni są też polscy komuniści. Liczyliśmy jednak na to, że ofiara grudnia zaowocuje i w końcu naród dojrzeje do politycznej rewolucji, która zmieni wszystko (…).

    Pierwszy sygnał przyszedł w czerwcu 1976 roku, kiedy przeciwko władzy wystąpili robotnicy Ursusa, Radomia i Płocka. Poczuliśmy wtedy, że znów polski robotnik mówi „dość!”.

    Wiemy jak to się skończyło, było bardzo podobnie jak u nas na Wybrzeżu w 1970 roku. Kolejne gorzkie polskie doświadczenie…

    Nastał rok 1978. Dla mnie bardzo ważny prywatnie. W lipcu tego roku pojechaliśmy na rekolekcje dla nauczycieli do Częstochowy. W czasie mszy podsumowującej nauki homilię wygłosił kardynał Karol Wojtyła, który przyjechał z Krakowa.

    Nie był to dla mnie wtedy ktoś znaczący, tylko po prostu jeden z polskich kardynałów. Zapamiętałam to, że – by podkreślić siłę swoich wypowiedzi – mówił podniesionym głosem, co zresztą często czynił, kiedy już został papieżem. Zapamiętałam słowa: – Nie wolno Wam kłamać! Nie wolno Wam kłamać! Pamiętajcie, jakiej historii uczycie.

    To wezwanie zrobiło na mnie duże wrażenie. Poczułam, że uczestniczę w spotkaniu z bardzo wyjątkowym człowiekiem. Wtedy też pomyślałam sobie, trochę egoistycznie: „ jak to dobrze, że nie uczę historii”. Gdy dotarła do mnie informacja o jego wyborze, na stolicę Piotrową, trochę nie dowierzałam, że z kimś takim miałam styczność.

    W szkole zaczęły się pełne wiary rozmowy, że stało się faktem coś, co było niemożliwe. Czuło się Ducha Świętego w tym wszystkim. W moich rozmowach z Bogumiłą Strumiłło przewijały się nadzieje, że teraz nastąpi odnowienie narodu polskiego, że papież Polak wpłynie na komunistów, że Polacy zrozumieją swoją rolę w świecie i zbuntują się przeciwko komunistycznej władzy.

    Potem rozmowy zaczęły nabierać nowego charakteru. Wiara znów wróciła do przestrzeni publicznej. Ugruntował to swoim wystąpieniem Jan Paweł II rok później, na placu Defilad. Wtedy też chyba do wielu dotarło, ilu nas jest. Ta pierwsza pielgrzymka to było takie swoiste policzenie się.

    Liczyliśmy na to, że niebawem coś naprawdę się wydarzy, nie tylko na Wy– brzeżu, ale w całym kraju. Znamienne było to, że w pewnym momencie o Ojcu Świętym i jego wpływie na Polskę zaczęliśmy rozmawiać z uczniami. Tak wszystko płynęło. W lipcu 1980 roku, wracając z wczasów, jechaliśmy przez Lublin. Tam dowiedzieliśmy się, że kolejarze, przyspawali wagony do szyn, na całej Lubelszczyźnie coś się dzieje. Nie łączyłam tego z masowym protestem robotników. „Coś się dzieje i pewnie władza szybko to załatwi” – myślałam.

    Ale gdy tylko wróciliśmy do Gdyni, poczułam, że szykuje się coś naprawdę niezwykłego, że coś wisi w powietrzu. Nie był to jednak smutny czy negatywny nastój. Raczej czuło się pozytywne napięcie – jakby ludzie na coś czekali.

    I stało się: stanęły stocznie – jedna po drugiej. Najpierw Gdańsk, a na drugi dzień – Gdynia. Od samego początku zapanował ogromny entuzjazm i to poczucie, że tym razem chodzi nie tylko o płacę i reformę związków zawodowych, że wreszcie Polacy upomnieli się o prawa człowieka, swoje prawa.

    Dotarło do mnie, że tym razem dla społeczeństwa liczy się przede wszystkim poczucie wolności. Nastąpił ogromny wybuch entuzjazmu i ludzkiej solidarności. Tego nie było dotychczas w żądnym proteście. Być może okres letni miał na to wpływ, być może forma? Protestujący zostali w zakładach, które znali i byli gotowi się tam bronić. Od samego początku strajku jeździliśmy z mężem na zmianę pod obie stocznie.

    Z naszej szkoły wyniesiono ławki, żeby z nich zbudować ołtarz do mszy, którą celebrował ks. Hilary Jastak. Byliśmy na tej eucharystii. Wtedy zobaczyłam, że nasz uczeń służy do niej, byliśmy bardzo dumni. Wspieraliśmy strajkujących jedzeniem. Dla mnie miłe też było to, że na czele strajku stanął Andrzej Kołodziej. Znam Zagórz, z którego on pochodzi.

    Cechowała nas wielka nadzieja, taka świadomość jakby się coś odradzało. Dlatego nie mogło nas zabraknąć pod stocznią.

    Po podpisaniu porozumień sierpniowych poszłam do pracy w nowej rzeczywistości. Chciałam nawet zmienić rotę ślubowania uczniów klas pierwszych oraz wyrzucić z niej akapit o wierności socjalizmowi. Wówczas się to nie udało. Władza bała się trochę naszych podopiecznych, bo oni mieli przecież praktyki w stoczni, a uczniowie wieczorówki byli jej normalnymi pracownikami. Dużo informacji nam przekazywali. Wiele wiadomości dostarczali również inżynierowie ze stoczni, którzy wykładali u nas przedmioty zawodowe.

    Pewnego dnia poprosiliśmy o spotkanie szefa stoczniowej „Solidarności” Andrzeja Kozickiego, który wyjaśnił nam i opowiedział o bieżących działaniach związku. Była też mowa o budowie pomnika Ofiar Grudnia ’70.

    3 października odbył się ogólnopolski strajk nauczycieli. Była to jedno– godzinna akcja, w trakcie której nie prowadziliśmy zajęć. Miałam wtedy lekcję z klasą spawalniczą. W dzienniku wpisałam „strajk solidarnościowy”. Uczniom natomiast przeczytałam opowiadanie Ksawerego Pruszyńskiego „Trębacz z Samarkandy”. Jest to bardzo ciekawy tekst pokazujący lustrzane odbicie legendy o krakowskim Lajkoniku i hejnale z wieży mariackiej. Uczniów to zainteresowało.

    Jako komisja zakładowa przynależąca do sekcji oświaty nawiązaliśmy kontakt ze strukturami w Gdańsku. Do szkoły docierały różne gazetki i wydawnictwa, coraz częściej mówiło się o rzeczywistej niepodległości.

    Nasi adwersarze, zwolennicy Jaruzelskiego, w okresie legalnej „Solidarności” zamilkli, nie wchodzili nam w paradę. Wiedzieliśmy również o tym, że na terenie naszej placówki działają tajni współpracownicy Służby Bezpieczeństwa. Ale nie baliśmy się ich. Generalnie wierzyliśmy w wielką zmianę i działaliśmy tak, żeby nastąpiła ona jak najszybciej.

    Aż przyszedł 13 grudnia 1981 roku. Rano, nic jeszcze nie wiedząc, poszliśmy do kościoła. Tam, jak grom z jasnego nieba, spadła na nas wiadomość o wprowadzeniu stanu wojennego.

    Był to trudny moment w moim życiu. Zaczęły się rodzić obawy. Zdjęto mnie ze stanowiska kierownika wydziału i zostałam zesłana do biblioteki szkolnej.

    Dzięki temu nie rzucałam się w oczy, co dawało wiele możliwości. Przede wszystkim ułatwiało kolportaż prasy podziemnej, ulotek i książek. Co prawda co jakiś czas ktoś zwracał mi uwagę, że nauczyciele i uczniowie przebywają u mnie za długo, jednak dyrekcja chyba uznała moją działalność za mało szkodliwą.

    Przeżyłam również weryfikację nauczycieli. Zwołana została specjalna komisja, w czasie której przesłuchiwanym zadawano pytania w stylu: jak pani wciela w życie ideały socjalistycznego wychowania?”. Odpowiedziałam im wtedy, że uczę kulturalnego przebywania w bibliotece, namawiam do czytania czasopism.

    Nie chciałam być bierna, więc szukałam kontaktu z nauczycielami z innych szkół. W 1985 roku trafiłam do Ogniska Wychowawczego im. Kazimierza Lisieckiego przy ul. Zygmunta Augusta. Odbywały się tam zajęcia z etyki chrześcijańskiej pod kątem dydaktycznym i pedagogicznym. Poznałam tam wiele koleżanek i kolegów po fachu. Z jednej strony sami się edukowaliśmy, a z drugiej mogliśmy wymieniać informacjami, gazetkami.

    Wtedy też z inicjatywy biskupa Gocłowskiego rozpoczęły się spotkania nauczycieli w ramach Uniwersytetu Wychowania Chrześcijańskiego w domu parafialnym w Oliwie. Jeździliśmy tam regularnie. Przy tej okazji spotykaliśmy się z ludźmi podziemia, np. Maciejem Płażyńskim.

    Okres ten obfitował w samokształcenie. Część z nas weszła do KIK–u. Wyglądało to tak, jakbyśmy przygotowywali się do pracy w nowej Polsce, bo byliśmy przekonani, że ten realny socjalizm musi się skończyć.

    Z inicjatywy biskupa Gocłowskiego nawiązaliśmy też kontakt z nauczycielami z Norwegii. Oni przysyłali nam paczki, w których znajdowało się dużo lekarstw i witamin.

    W tamtym czasie miałam bardzo dobre relacje z panem Dubielą, działaczem „Solidarności” w Stoczni Gdynia. On uczył u nas w szkole. Na bieżąco przekazywał informacje o tym, co dzieje się w podziemiu.

    Kiedy uczniowie zaczęli nosić oporniki, dyrekcja kazała nam interweniować. Nie zrobiłam jednak tego. Zresztą wielu naszych podopiecznych weszło do różnych konspiracyjnych struktur, które powstały w stanie wojennym. Były to m.in. Federacja Młodzieży Walczącej, Solidarność Młodych, Solidarność Walcząca. Co ciekawe, młodzi zachowywali większą ostrożność od dorosłych. Nie chwalili się, gdzie kto działa. Dochodziły do nas informacje, że uczestniczą w demonstracjach, że mają swoją podziemną prasę.

    1987 rok znów wyzwolił w nas entuzjazm. Przyjazd Jana Pawła II dał nam nadzieję. Moje dzieci były w obsłudze mszy. Gdy się patrzyło na ten ogromny tłum wiernych, to czuło się, że powraca nadzieja. Tak jak na początku stanu wojennego załamałam się, to po pielgrzymce Ojca Świętego uwierzyłam, że koniec komuny już blisko.

    W tamtym czasie zaangażowałam się w działania w Kościele. Wraz z uczniami robiliśmy montaże słowno – muzyczne, które przyciągały tłumy. Ludzie bardzo żywo reagowali na nasze przedstawienia.

    W szkole także wystawiałam takie mini – spektakle. Wielkim przeżyciem były jasełka na podstawie wierszy Ernesta Brylla.

    Młodzi także poczuli misję. Nieoficjalnie wyjeżdżaliśmy z nimi w góry. Były to takie lekcje patriotyzmu. W ten sposób jako polonistka uwrażliwiałam ich na wartość polskiej poezji.

    Tak doczekaliśmy strajków w 1988 roku, które niby przeszły bez echa, ale jednak stały się iskrą. A potem wszystko potoczyło się bardzo szybko: negocjacje władzy z „Solidarnością”, okrągły stół i w konsekwencji wybory czerwcowe.

    Do 1988 roku wierzyłam Wałęsie. Wiele wątpliwości nabrałam właśnie po strajkach majowych i sierpniowych. Wtedy zaczęły pojawiać się informacje o jego kontaktach z drugą stroną.

    W latach 80. życie nas nie rozpieszczało. Ja praktycznie wszystko zawdzięczam rodzicom, ich pomocy. Mama stała w kolejkach, robiła zakupy, doglądała dzieci. Bez rodziców nie dałabym rady. Ale z drugiej strony muszę przyznać, że stan wojenny mnie zahartował 19”.

    ANDRZEJ KOŁODZIEJ

    Andrzej Roman Kołodziej urodził się 18 listopada 1959 roku w Zagórzu k. Sanoka jako jedno z dziesięciorga dzieci Tadeusza i Emilii z Kruczków. Ojciec jego pracował na kolei jako urzędnik, a matka w pogotowiu ratunkowym. Całe dzieciństwo spędził w rodzinnym domu w Wielopolu. W 1977 roku ukończył Zasadniczą Szkołę Zawodową w Sanoku i wyjechał na Wybrzeże.

    W latach 1977 – 1980 pracował w Stoczni Gdańskiej im. Lenina. Jednocześnie był też wtedy działaczem Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża i Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela, drukarzem pisma „Robotnik Wybrzeża”, kolporterem prasy i wydawnictw niezależnych na terenie SG, w 1979 roku sygnatariuszem Karty Praw Robotniczych. Na początku 1980 roku zwolniono go z pracy. 15 sierpnia br. zatrudnił się w gdyńskiej SKP, a dzień później został organizatorem oraz przywódcą strajku w tym zakładzie. Był również Wice– przewodniczącym Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego w Stoczni Gdańskiej, sygnatariuszem Porozumień Sierpniowych, od września 1980 roku członkiem NSZZ Solidarność i Wiceprzewodniczącym MKZ Gdańsk, odpowiedzialnym za budowę struktur regionalnych Związku. Z tej ostatniej funkcji zrezygnował w lipcu 1981 roku. W tym czasie organizował też przemyt niezależnych wydawnictw do Czechosłowacji, a w październiku br. został aresztowany przy nielegalnym przekraczaniu granicy tego kraju. Przez sąd w Ostrawie skazany został za to na 21 miesięcy pozbawienia wolności. Uwolniono go w lipcu 1983 roku i przekazano stronie polskiej.

    Po powrocie do kraju działał w podziemnych strukturach Solidarności. Następnie wraz z innymi założył Solidarność Walczącą Oddział Trójmiasto. Został także członkiem, a od listopada 1987 roku Przewodniczącym Krajowego Komitetu Wykonawczego SW. W styczniu 1988 roku aresztowano go, a w kwietniu wraz z Kornelem Morawieckim wydalono do Włoch. Do Polski powrócił w 1990 roku.

    Andrzej Kołodziej od lipca 2010 roku pełni funkcję Prezesa Fundacji Pomorska Inicjatywa Historyczna. Jest Honorowym Obywatelem Miast: Gdańska, Gdyni i Zagórza. Posiada także liczne odznaczenia państwowe i związkowe.

    POCZTA STRAJKOWA – uszczegółowienie

    Strajkujący w zakładzie byli odizolowani od rodzin i znajomych, tym bardziej, że połączenia telefoniczne były zablokowane. Najbardziej odczuwali to ci, którzy mieszkali poza Trójmiastem. Ten brak kontaktu z innymi był przyczyną tego, że w gdyńskiej „Komunie” 20 sierpnia 1980 roku rozpoczęła swoją działalność Poczta Strajkowa. Powstała ona z inicjatywy jednego z Głównych Konstruktorów Biura Projektowego tego zakładu, a jednocześnie wytrawnego filatelisty, inż. Zbigniewa Sankowskiego, który do swojej idei zachęcił kilku kolegów z najbliższego otoczenia, a później także z innych wydziałów. Jednym spośród nich był wtedy jego ówczesny asystent, inż. Andrzej Buczkowski.

    Bardzo szybko zrobiono pierwszy stempel pocztowy. Przedstawiał on kadłub statku okolony u dołu literami SKP, a nad nim widniał napis „STRAJK 15 VIII 80”. Z każdym dniem wymyślano coś innego – inne wzory i kolory, kolejne datowniki, nowe stemple, także z hasłami strajkowymi lub upamiętniające różne wydarzenia. Coraz więcej osób angażowało się w pracę tej poczty. Początkowo koperty i karty stemplowane były na V i VI piętrze biurowca Dyrekcji Stoczni „Komuny”, w Biurze Projektowo–Konstrukcyjnym. Natomiast później Poczta Strajkowa przeniosła się do łącznika pomiędzy budynkami, nazywanymi „Akwarium” i „Pentagon”, nad którymi zawieszono szyld ze sklejki z napisem „Poczta Strajkowa”.

    Na terenie stoczni ustawiono dwie skrzynki pocztowe. Jedną z nich na listy miejscowe, które roznosili ochotnicy zza bramy – posłańcy, a drugą na zamiejscowe, które rozsyłała Poczta Polska (fot. 75).

    Najbardziej zasłużonym autorem stempli dla gdyńskiej Poczty Strajkowej był jeden z Głównych Projektantów SKP – mgr inż. Jerzy Slenzak. Wytwarzał on swoje egzemplarze z twardego gumoleum i osadzał na drewnianych klockach, a czasem na płytce z laminatu. Dzięki temu były trwałe i solidne, a poza tym estetyczne i dojrzałe graficznie. Cieszyły się wielką popularnością, a zarazem posłużyły do ostemplowania wielu tysięcy kartek i kopert.

    Ta specyficzna poczta działała w gdyńskiej Stoczni do ostatniego dnia strajku. Po jego zakończeniu wszystkie stemple zostały komisyjnie zniszczone.

    Oto uczestnicy Poczty Strajkowej, wg książki współautorstwa Michała Gucia. Większość z nich, to są pracownicy Biura Projektowo–Konstrukcyjnego (TK). Główni Projektanci (KG): Jan Babiński, Edward Brasławski, Andrzej Buczkowski, Andrzej Dąbrowa, Piotr Filipp, Kazimierz Hyży, Edward Kusznierewicz, Lech Milewicz, Jerzy Plewa, Aleksander Rylke, Zbigniew Sankowski, Henryk Sedlak, Jerzy Slenzak, Lech Śliżewski, Jerzy Straszyński, Mirosław Świszczewski i Wojciech Żychski. Pracownia Obliczeń Teoretycznych (KT): Włodzimierz Baranowski, Jerzy Cegła, Leszek Czuchnowski, Stefan Doerffer, Ryszard Dubiela, Stefan Jurkiewicz, Mariusz Koniecki, Andrzej Łosoś, Ryszard Miękicki, Henryk Podlaski, Józef Sadek, Zbigniew Szukalski i Leszek Wyleżał. Pracownia Uzgodnień Technicznych (KU): Andrzej Alkiewicz, Marian Brodowski, Zygmunt Drogomirski, Alojzy Eikmann, Henryk Figalski, Andrzej Kniażycki, Wojciech Lerchenfeld, Krystyna Lipińska, Marian Postek, Ryszard Skowroński, Bogumiła Sławińska, Jolanta Staniewicz, Krzysztof Szaniawski oraz Zbigniew Zagrobelny. Pracownia Wyposażenia (KW): Franciszek Brzeziński, Krzysztof Dendor, Krzysztof Dziembowski, Bolesław Gil, Marek Glaza, Alfons Gruba, Karol Hellak, Franciszek Lewiński, Ewa Malak, Jurgen Myschker, Ignacy Nawrocki, Jan Netzel, Władysław Pastuszko, Ryszard Rosiński, Alojzy Salewski i Lech Sałaciński. Pracownia Kadłubowa (KK): Grzegorz Giersz, Zbigniew Gierłachowski, Marian Grzybowski, Roman Jurkiewicz, Grzegorz Kożuch, Krzysztof Łożyński, Sławomir Mierzwiński, Andrzej Muszkietorz, Andrzej Nadworny, Witold Pawluć, Józef Parzysz, Jerzy Radke, Zdzisław Różyński, Ryszard Serement, Witold Szydłowski, Zdzisław Tyndzik i Andrzej Wiśniewski. Pracownia Normalizacji (KN): Edward Chomicki, Jan Mielczarski, Bronisław Polański, Henryk Sankowski, Marian Szary, Henryk Wiśniewski, Łucja Wróbel oraz Stanisław Nazaruk. Pracownia Elektryczna (KE): Ireneusz Dunst, Waldemar Dziaduszek, Jerzy Giczela, Zbigniew Grabowicz, Leszek Idczak, Jan Kaliszuk, Zenon Kamecki, Mirosław Knik, Stanisław Natucki, Leon Nowak, Bogdan Różański, Janusz Świt, Edward Szmit, Gerald Szynaka, Jerzy Wróbel i Bogdan Żakowski. Pracownia Siłowni i Rurociągów (KS): Andrzej Bendyk, Andrzej Gieriatowicz, Władysław Jacek, Waldemar Pasturczak i Stefan Żabicki. Dział Obsługi BP–K (KO): Alina Bagińska, Zbigniew Bulczak, Ryszard Hergezele, Grażyna Krysiak, Teresa Muskietorz i Jan Pałasz. Były także reprezentowane inne wydziały, piony i stanowiska w SKP: Biuro Budowy (PB) – … Rac, Ryszard Sidwa, Krzysztof Zawadzki, Technolog Typu (TN) – Ryszard Gołębiowski, Bohdan Pniewski, Wydział Montażu Kadłuba (K–3) – Marek Bojanowski, Wydział Prefabrykacji Kadłubów (K–2) – Bogdan Skoczeń, Wydział Elektryczny (W–4) – Jan Bagiński, Wydział Izolacyjno – Malarski (W–7) – … Piwniczuk, Dział Głównego Energetyka (TE) – Jerzy Brzeziński, Dział Głównego Technologa (TT) – Stanisława Witkowska, Maria Kulczyńska, … Niklas, Dział Zaopatrzenia (HZ) – Józef Gliszczyński, Józef Jasiński, … Kierzkiewicz, Stanisław Korzewski, Jerzy Słabuszewski, Józef Zdrojowy, Kazimierz Białk, … Bińkowski, Narzędziownia (TG) – … Kot, BHP – Henryk Kardas, Dział Zbytu (EZ) – Ryszard Gołębiewski.

    Kiedy 13 grudnia 1981 roku wprowadzono w Polsce stan wojenny, inżynier Zbigniew Sankowski był już bardzo chory. Jako osoba z dużym doświadczeniem konspiracyjnym wiedział, że posiada materiały, które w przypadku, gdyby wpadły w ręce SB, mogłyby zaszkodzić zaangażowanym w sierpniowe strajki. Dlatego też listę osób, które działały w Poczcie Strajkowej oraz dokumenty z ich danymi osobowymi, przekazał zaufanej znajomej – Łucji Wróbel. Ta z kolei oddała archiwum Poczty Strajkowej Jerzemu Słabuszewskiemu, który przechowywał je aż do upadku komuny. Dzieło Z. Sankowskiego, po wprowadzeniu stanu wojennego, stanowiło podwalinę pod późniejszą Pocztę Internowanych i Pocztę Solidarności.

    Krzysztof Dziembowski: od 1971 r. w SKP, pracownik Pracowni Wyposażenia w tamtejszym Biurze Projektowo–Konstrukcyjnym: „Od dziecka byłem uzdolniony plastycznie i ciągnęło mnie, żeby również zawodowo rozwijać się w tym kierunku. Ostatecznie jednak uznałem, że w tamtej rzeczywistości nie jest to przyszłościowy zawód i trafiłem do pracy w przemyśle. Kiedy inżynier Sankowski zorganizował Pocztę Strajkową, chciałem nie tylko włączyć się w tą działalność razem z innymi kolegami z Biura Projektowego, ale też jak najbardziej przysłużyć się rozwojowi tej formy propagowania celów strajku. Możliwość do wykazania się dały mi moje zdolności plastyczne. Technicznie nie było to zbyt trudne. Na gumce „myszce” narysowałem długopisem negatyw stempla zawierającego stylizowane logo SKP, a pod spodem napis VICTORIA, symbolizujący to, w co wtedy wierzyliśmy i co z każdym dniem rozszerzania się po kraju akcji strajkowej było coraz bardziej realne. Stempel wyciąłem za pomocą żyletki. Nie oprawiano go nawet w żaden uchwyt, tylko od razu skierowano do produkcji. Na kopertach i kartach strajkowych pojawiła się nowa pieczęć”.

    Andrzej Kołodziej:„Poczta strajkowa była widomym znakiem protestu, wyczekiwania i radości zwycięstwa. Zmiennością kolorów akcentowała każdy dzień, który minął i który miał nadejść. Pełniła rolę kasownika tam, gdzie były znaczki Poczty Polskiej i rolę znaczka tam, gdzie ich nie było.

    W holu pomiędzy budynkami Biura Konstrukcyjnego, a budynkiem Biura Technologicznego, „pocztowcy” siedzieli bardzo często do późnych godzin nocnych, pieczętując powierzone ich pieczy przesyłki. Pozostawiały je tam wydziały stoczni, sąsiadujący port, Stocznia Remontowa i ludzie z miasta poprzez swoich bliskich i znajomych. Następnego dnia już od samego rana można było odbierać listy i kartki opieczętowane w nocy. A punktualnie o godzinie 9.00 Poczta Strajkowa rozpoczynała swój normalny, choć coraz bardziej wydłużający się „dzień pracy”. Podziwu godna była dyscyplina i cierpliwość, z jaką stoczniowcy czekali w długiej kolejce formującej się długo przed otwarciem poczty. Panował w niej wzorowy porządek, utrzymywany przez samych czekających.

    W pierwszych dniach „urzędnikami” Poczty Strajkowej byli głównie pracownicy Biura Projektowo–Konstrukcyjnego, ale później reprezentowali już wszystkie wydziały i służby stoczni. Szczególnie pomocny był udział pań – pracownic stoczni, tych, które strajkowały i tych, które specjalnie przychodziły z miasta, aby pomagać. Słowo „poczta” otwierało bramę.

    Już pierwszego dnia zorganizowane zostało doręczanie przesyłek, zarówno na terenie Trójmiasta, jak też wysyłka ich przez Pocztę Polską na obszar całego kraju. Wielu ludzi stojących za bramą zwracało się także do ekspedytora z propozycją roznoszenia listów i kartek. Ten udział, początkowo spontaniczny, przybrał później formę zorganizowanego i sprawnie działającego mechanizmu, zatrudniającego wielu stałych, godnych zaufania posłańców.

    Dzień po dniu wzrastała ilość przesyłek wrzucanych do dwóch niebieskich skrzynek pocztowych. Jedna gromadziła listy rozwożone na terenie Trójmiasta, druga – przesyłane dalej do miejscowości w całym kraju. Te pierwsze, po wyjęciu ze skrzynki, pieczętowane były pieczęcią POSŁAŃCEM. Listy i kartki poza Trójmiasto wysyłane były za cichą zgodą Urzędów Pocztowych w Trójmieście. Im to zawdzięcza Poczta Strajkowa dotarcie do Warszawy, Wrocławia, Poznania, Kalisza, Łodzi, Krakowa oraz wielu innych miast. Listy te i kartki dochodziły do adresatów bądź opieczętowane tylko pieczęcią Poczty Strajkowej, bądź także pieczęciami Urzędów Poczty Polskiej. Te ostatnie stanowią dzisiaj prawdziwe rarytasy filatelistyczne. Wszędzie tam, gdzie docierały przesyłki Poczty Strajkowej, budziły sensację i radość.

    Popularność Poczty Strajkowej przybierała też inną formę. Koperty i karty opieczętowane pieczątkami Poczty Strajkowej zaczęto sprzedawać koło Hali Targowej, gdzie osiągały cenę od czterdziestu do stu złotych za sztukę. Łączna ilość przesyłek wysłanych Pocztą Strajkową i dalej Pocztą Polską wyniosła ok. 800 sztuk. Wszystkich przesyłek ze znaczkami Poczty Polskiej, opieczętowanych pieczęciami Poczty Strajkowej, było ponad 80 000 sztuk. Ilość kopert i kartek opieczętowanych tylko pieczęciami strajkowymi, szacuje się na ok. 200 000 sztuk. Nic więc dziwnego, że Poczta Strajkowa musiała pracować po 12 – 14 godzin na dobę. Tak więc to, co początkowo wydało się rozrywką w monotonnej, choć napiętej atmosferze strajku, stało się ciężką pracą. Nie ograniczano jednak aż do ostatniego dnia ani ilości przyjmowanych do opieczętowania przesyłek, ani czasu pracy. Poczta stała się własnością ogółu. W jej pracy, w postawie czekających, były życzliwość, zrozumienie sytuacji i humor. Zmęczenie i wysiłek pracowników Poczty nagradzany często bywał dobrym słowem i uznaniem, tak jak to, które usłyszał „naczelnik poczty”: „Panie Pocztylionie, to prawdziwa poczta: listy doszły!” I to „Panie Pocztylionie”, wydarte z dawnej epoki dźwięków trąbki pocztowej, wpasowane w rzeczywistość słowami uznania, promieniało nieuchwytnym, ciepłym wdziękiem.

    Poczta Strajkowa robiła także karierę międzynarodową. Przez pięć ostatnich dni, korespondenci zagraniczni zgromadzeni w Stoczni Gdańskiej otrzymywali po 50 kopert z pieczęciami i hasłami Poczty Strajkowej, ważnymi dla danego dnia. Były one rozchwytywane i zawsze było ich mało. Trzeba wyjaśnić bowiem, że Poczta Strajkowa

    nie poprzestała tylko na swych funkcjach właściwych takiej instytucji. Od 13 dnia strajku koperty i kartki opatrywane były pieczęciami propagującymi cele strajku – hasłami mówiącymi o tym, o co stocznia walczyła i czego oczekiwała. Od 22 sierpnia natomiast kolejne liczby, którymi pieczętowano przesyłki, wskazywały kolejny dzień tych cichych, statycznych, ale pełnych napięcia zmagań 21”.

    Zbigniew Sankowski (SKP): „Kiedy niepewność pierwszych dni i nocy strajku, prze– błyski nadziei i jej depresje zaczęły przybierać kontury twardej rzeczywistości, zamkniętej w nieokreślonym czasie trwania – towarzyszyły im chęć i potrzeba kontaktu z ludźmi, z rodzinami, z tym, co działo się za zamkniętą bramą. Nie każdy mógł zobaczyć za nią swoich bliskich, wyczytać z ich oczu i krótkich zdań prawdę o tym, co jak zaczyn Nowego, bardziej przeczuwanego niż dostrzeganego, napełniało zacisze domów, otwartość ulic, pozorną martwotę hal fabrycznych.

    I byłoby niewytłumaczalne i niewiarygodnie dziwne, gdyby w tej atmosferze zamknięcia nie narodził się pomysł tak oczywisty i prosty, znany ludzkości od dawien dawna – stworzenie poczty.

    Było już ich wiele – lotnicze, balonowe, plebiscytowe i obozowe, okupacyjne i podziemne. Tu w Stoczni Komuny pojawiła się jej nowa postać – poczty strajkowej, przesyłającej nie tylko wiadomości, ale i służącej temu z czego wyrosła – protestowi i walce – STRAJKOWI.

    Stało się to 20 – go sierpnia. W dniu tym po raz pierwszy pojawił się znak Poczty Strajkowej na kopertach i znaczkach. Nieefektowny i niezbyt starannie wykonany, będzie od tego dnia towarzyszyć wszystkim przesyłkom, jakie przez Pocztę Strajkową przeszły, przez 17 dni jej działania. Będzie widomym znakiem protestu, wyczekiwania, nadziei i radości wszystkich strajkujących. Zmiennością kolorów będzie akcentować każdy dzień, który minął i każdy, który nadchodzi. Będzie pełnił rolę kasownika tam, gdzie pieczętowane były znaczki Poczty Polskiej i rolę znaczka tam, gdzie ich nie było.

    W pierwszym dniu opieczętowano ok. 600 listów i kartek, z których część przekazano przez posłańców do dalszej wysyłki przez Pocztę Polską. Drugiego dnia, 21 sierpnia, Poczta Strajkowa pracowała jak normalny urząd w pełnym wymiarze godzin od 9.00 do 12.00 i od 15.00 do 18.00, przy sporej frekwencji interesantów –stoczniowców. Ale nic nie zapowiadało tego, co miało się dziać w dniach następnych. Bowiem takiego zainteresowania Pocztą Strajkową i jej działalnością nikt się nie spodziewał. Już trzeciego dnia nie zdołano w ustalonych godzinach przyjąć wszystkich petentów. Od tej pory dewiza: „Poczta pracuje dopóty, dopóki nie załatwi wszystkich interesantów”, stała się codzienną regułą (…).

    Odosobnienie strajkujących z dnia na dzień stawało się coraz bardziej symboliczne – wyrażało się tylko zamkniętą bramą. Dla ogólnej atmosfery rosnącej nadziei i mocy strajkujących, poparcia całego społeczeństwa, nie stanowiła ona najmniejszej przeszkody. Poczta Strajkowa może sobie przypisać w tym maleńki udział. Jej prace trwały jeszcze do późnej nocy, wtedy, gdy Stocznia już opustoszała po zakończeniu strajku. Urząd, chociaż samozwańczy, pełnił swą rolę do końca.

    Dla swych pracowników za ich oddanie, entuzjazm, za czas poświęcony, Poczta Strajkowa wydała 30.08. znaczek okolicznościowy. W literze „V”, wkomponowanej w sylwetkę statku, zapisany jest także ich trud, wysiłek, nieprzespane noce, zwątpienia i nadzieje.

    Życzymy Tobie i wszystkim, abyśmy nigdy już nie musieli pisać do swoich bliskich, może i Ciebie, z odosobnienia, w takich warunkach w jakich robiliśmy to w Sierpniu, pomimo, że tą naszą pracę w tym okresie darzymy ciągle niegasnącym sentymentem i uczuciem, że była potrzebna Tobie i nam 22”.

    Jerzy Surdykowski (1939 rocznik), to polski dziennikarz, publicysta, pisarz, dyplomata i działacz opozycji demokratycznej w czasach PRL. Zamieściłem tutaj fragmenty jego książki, wydanej w 1982 roku w Londynie poza zasięgiem cenzury. Napisał do mnie dwa listy w odpowiedzi na mój, w którym poinformowałem go o książce, którą piszę i prosząc o pewne informacje. Oto jeden z nich:

    16 listopad 2016 r., godz. 13.38

    Szanowny Panie!

    Wzrusza mnie, gdy ktoś sięga po teksty z dawnych lat. Źródłem jest moja książka „Notatki gdańskie” wydana przez londyński „Aneks” w 1982 roku (fot. 86). Przedrukowywana w kraju przez parę wydawnictw podziemnych (m.in. „Krąg” Warszawa 1984, „Libertas” Kraków 1987). Wydanie krajowe opublikowało w 1991 roku nie istniejące już wydawnictwo „Glob” w Szczecinie. Być może, że o Adamie Gotnerze pisałem też w prasie przed wprowadzeniem stanu wojennego, albo później w prasie bezdebitowej, ale książka jest najlepszym źródłem. Nietrudno jest ją znaleźć w lepszych bibliotekach.

    Mógłby Pan też znaleźć coś w „Wiadomościach Krakowskich”, piśmie regionu „Małopolska”, wydawanym poza cenzurą w okresie wrzesień 1980 – maj 1981. Byłem członkiem redakcji, publikowałem tam także o Gdyni. Honoraria z tych publikacji przekazałem na konto budowy pomnika Grudnia 1970, który od dawna stoi w Gdyni. Pismo jest w zbiorze prohibitów Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie, czy gdzieś jeszcze, tego nie wiem.

    Serdecznie pozdrawiam, życzę sukcesu Pańskiej książce.

    Jerzy Surdykowski.

    Małe podsumowanie sierpnia 1980 r. w Gdyni

    Przedstawiona na niniejszych stronach historia wydarzeń sierpniowych 1980 r. w stoczni w Gdyni i w gdyńskich zakładach pracy, przedstawia to, co się działo. Przedstawia zdarzenia i ludzi, którzy współtworzyli ten ruch. To z tego zbiorowego protestu zrodziła sięSOLIDARNOŚĆ. Słowo, które zdumiało i zachwyciło świat. Zatem pokazanie jak ten zbiorowy protest prostych robotników, którzy w tym momencie uwierzyli, że są solą tej ziemi, że determinacja, aby wytrwać w tym strajku i mimo groźby pamiętnych dni Grudniowych 1970 roku, nie wypuścili z rąk inicjatywy, która zmieniła historię Polski i pewnie i Europy. Zapisywanie takich zdarzeń jest potrzebą osobistą, płynącą z przekonania, by to co ważne, zostało zapamiętane. Zadaniem piszącego o takich i podobnych zdarzeniach jest to, by pokazać, jaki wkład i postawa poszczególnych ludzi wpłynęły na oblicze historii.  `

    Znaczenie udziału gdyńskich zakładów pracy w strajkach sierpniowych w 1980 r.
    w dotychczasowych opracowaniach było marginalizowane. Tymczasem uważne zestawienie faktów daje zupełnie inny obraz. Postawa gdyńskich zakładów w obliczu zakończenia akcji strajkowej przez Lecha Wałęsę w dniu 16 sierpnia 1980 r., rola Wolnej Drukarni Stoczni Gdynia, postawa księdza Hilarego Jastaka i znaczenie jego homilii wygłoszonej 17 sierpnia – to kształtowało oblicze strajku nie tylko w Gdyni.
      Przypomnienie tych faktów ma przywrócić Gdyni należne znaczenie w historii Solidarności. Tekst ten jest również próbą odświeżenia w pamięci uczestników tamtych wydarzeń, wspaniałą atmosferę tamtego czasu, poczucia braterstwa i zdarzeń, które bardzo są obecnie potrzebne w tym zimnym, niekiedy bezczelnym świecie obecnych polityków. No i wreszcie po to, by pokazać tym, którzy po nas przejmują sztafetę życia w Polsce, a więc młodszym pokazać, nie tylko jak wielki wpływ wywiera historia na nasze życie, ale również, jak my możemy ją kształtować
    Powraca stara prawda, że nie ma co czekać, aż ktoś napisze naszą historię, własną historię należy pisać samemu.

    Jerzy Miotke (SKP): prześladowany i aresztowany pracownik stoczni K.P. stwierdził: … „okres strajków w SKP i w Gdyni na zawsze zmieniły oblicze polskiej ziemi. Dni te były „Festiwalem WOLNOŚCI” … największą wartością tego pięknego sierpniowego zrywu była spontaniczność i niespotykana jedność oraz życzliwość panująca wśród stoczniowców. Stoczniowcy wspierali się we wszystkich obowiązkach i codziennych czynnościach”…

    Maciej Orłowski (SKP) – wspomnienie: 15 sierpnia 1980 roku, od rana włączyłem się do strajku w stoczni. Byłem (z początku) jedynym pracownikiem Biura Konstrukcyjnego. W późniejszym czasie inni koledzy przyłączali się gremialnie do strajku. Można bez przesady powiedzieć, iż jeśli chodzi o pracowników biurowych uczestniczących w strajku, to najwięcej było właśnie z Biura Konstrukcyjnego.

    Byłem jak zapewnie większość zafascynowany, talentem i charyzmą przywódcy strajkowego Andrzeja Kołodzieja. Nigdy w życiu nie słuchałem tak wyrażanych myśli i wolę spontanicznie zgromadzonych (strajkujących) ludzi. Andrzej natknął wiele osób, które pomogły mu zorganizować strajk okupacyjny w stoczni.

    Organizacja był wzorcowa. A to wszystko stało się mimo, iż w stoczni nie było żadnych struktur Wolnych Związków Zawodowych, ani też innych organizacji i struktur „podziemia”. Do 31 sierpnia byłem na strajku okupacyjnym. Na ochotnika podejmowałem pracę w drukarni albo dyżury na bramie od strony Obłuża. Nocowałem na styropianie w budynku Biura Konstrukcyjnego. Moi koledzy z biura Jan Netzel (inż. – wybitny architekt wnętrz okrętowych) i Krzysztof Dendor (inż. konstruktor) idealnie „wstrzelili się” w potrzeby strajkujących, uczestnicząc w tworzeniu pieczątek m. inn. z linoleum na potrzeby poczty strajkowej. Wykonywane przez nich matryce pieczątek strajkowych były stemplami, chyba jedynymi w ówczesnym świecie, którymi stemplowano przesyłki poczty strajkowej. Dla mnie ta praca była czymś niezwykłym, podjęta samoistnie … brakowało słów by oddać wrażenie, jakie mną targały wtedy, gdy patrzyłem jak pozytywnie ta praca była odbierana przez ogół stoczniowców było to po prostu piękne … jakby oderwane od rzeczywistości strajkowej.

    Tadeusz Woźniak (dziennikarz wybrzeża): „podczas Wydarzeń Grudniowych nie było mnie na Wybrzeżu. Często miewałem z tego powodu wyrzuty sumienia, także podczas pierwszych obchodów Tragedii Grudniowej. Te obchody odbywały się na Cmentarzu Witomińskim. Nie pamiętam, kto mnie powiadamiał, o wskazanej godzinie spotykaliśmy się z księdzem Hilarym Jastakiem przy bramie Cmentarza i szliśmy modlić się przy grobach gdyńskich ofiar: Stanisława Sieradzana, Brunona Drywy, Zygmunta Polito i innych ofiar grudniowej tragedii w Gdyni. Były modlitwy, ale i ostre słowa kapłana na temat komunistycznej władzy, która zgotowała śmierć tym młodym ludziom.

    Ksiądz Jastak nie ściszał głosu, wykrzykiwał słowa oskarżeń i potępienia. Czuliśmy się jak konspiratorzy. Ksiądz miał odwagę mówić głośno o tym to, co my czuliśmy (…) Podczas festiwalu Solidarności był też i czas na działalność w Społecznym Komitecie Budowy pomników Ofiar grudnia `70 w Gdyni. Na przełomie września i października inż. Andrzej Kozicki zaproponował mi, bym został rzecznikiem prasowym, zgodziłem się bez wahania. Dzięki tej działalności poznałem wielu wspaniałych ludzi, jak choćby Adama Gotnera, Jerzego Miotke, Stanisława Geradę, Andrzeja Szmacińskiego, dr Romana Okoniewskiego, Janusza Manasterskiego; przeżyłem wiele emocjonujących chwil. Moim piórem podpisywano akty erekcyjne pod oba gdyńskie pomniki poświęcone ofiarom Grudnia `70, zapisano nim wiele słów, które trafiły do historii”.

    Solidarna Gdynia

    Wspominając niekiedy dramatyczne chwile strajkowych dni sierpniowych, nie sposób pominąć trafnych spostrzeżeń zawartych w pięknym Albumie9 p. Danuty Sadowskiej i Edwarda Szmita (stoczniowca z Komuny – pracownika Biura Konstrukcyjnego) stworzonego po głębokich przemyśleniach uczestników i zapisanych po 30 latach od tych wydarzeń. To słowo wstępne jest kwintesencją tego, co działo się w Gdyni w pamiętnych dniach sierpnia 1980 r. Ponieważ trafność tych słów jest niemal porażająca, zatem jeśli państwo pozwolą zacytuję je w pełnym brzmieniu:

    1.09.1980 r – Wracamy do pracy!

    Załoga stoczni, po półmiesięcznej przerwie w pracy z wielką niecierpliwością oczekiwała na możliwość jej podjęcia. Na pierwzy „ogień” poszły statki, których budowa winna zakończyć się jeszcze w roku 1980. Wszyscy handlowcy i kierownictwo stoczni miało nadzieję, iż opóźnienie w przekazaniu statków o kilkanaście dni nie spowoduję płacenia kar umownych, jakie są zapisane w kontrakcie na każdy statek w przypadku nie dotrzymania terminu jego przekazania. Zwykle w kontrakcie istnieje zapis traktujący działaniu o tzw. „siły wyższej”, która na ogół jest podstawą do wyeliminowania kar umownych. Nikt na świecie nie miał najmniejszych wątpliwości, iż strajki w Polsce były „siłą wyższą” i o ile wiem stocznia wynegocjowała z armatorami uwzglednienie tego zdarzenia i ostatecznie kar nie zapłaciła.

    Boje o kształt Solidarności

    (zmieniające się jawne i niejawne poglądy kierownictwa PZPR i naciski

    Moskwy … I tzw. „bratnich krajów socjalistycznych”)

    1.09.1980 r. Komitet Strajkowy Stoczni im. „Komuny Paryskiej” przekształcił się w Komitet Założycielski NSZZ przy Stoczni im. „Komuny Paryskiej” w Gdyni;

    3.09.1980 r. Podpisano porozumienie między Rządem a Komitetem Strajkowym z Jastrzębia, na którego czele stał Jarosław Sienkiewicz. To porozumienie zamknęło sierpniowy rozdział strajkowy w Polsce.

    Z początkiem września 1980 r. błyskawicznie zaczęły powstawać niezależne od CRZZ związki zawodowe. I tak:

    4.09.1980 r. powstał w Ursusie Niezależny Samorządny Związek zawodowy „Mazowsze” ze Zbigniewem Bujakiem na czele.

    5.09.1980 r. W Łodzi powstał Międzyzakładowy Komitet Założycielski z Andrzejem Słowikiem, w następnych dniach utworzono regionalne komitety założycielskie związków w Lublinie, Poznaniu i innych miastach. Wyjątkiem od reguł regionalności nowych związków zawodowych był powstały w dniu 10.09 NSZZ Pracowników Nauki, Techniki i Oświaty w Warszawie.

    5.09.1980 r. Ukazał się 1. Nr „Biuletynu Informacyjnego” („BI”) sygnowanego przez Komitet Założycielski NSZZ przy SKP;

    Warszawa: Nad ranem (5.09) Gierek doznał zawału serca. W nocy z 5 na 6.09 zebrało się VI Plenum KC PZPR, na którym usunięto Gierka z funkcji I sekretarza KC PZPR. Nowym I sekr. Został wybrany St. Kania, który stwierdził, iż przyczyną fali strajków były „poważne błędy w polityce ekonomicznej i deformacje w życiu społecznym” oraz że strajki nie były skierowane przeciw rządom partii, ale przeciw jej błędom.

    13.09.1980 r. Opublikowano uchwałę rady Państwa w sprawie rejestracji nowo powstających związków. Utworzono Komitet Porozumiewawczy Stowarzyszeń Twórczych i Naukowych pod kierownictwem Klemensa Szaniawskiego.

    Po sierpniu 1980 r. Kierownictwo Służby Bezpieczeństwa w Warszawie opracowały dalekosiężny plac zdławienia ruchu „Solidarność” poprzez powołanie specjalnego zespołu dokładnie wyselekcjonowanych i dobranych oficerów SB (grupa ta miała liczyć około 40 osób), którym nadano nowe tożsamości. Grupę tę czynnie wspierało kierownictwo SB po to, by zajęli oni kluczowe miejsca na szczytach ówczesnej „Solidarności”10.

    Jasnym zatem było, że nawet podpisanie przez władze porozumień w Gdańsku, Szczecinie i w Jastrzębiu było tylko i wyłącznie grą polegającą na takim osłabieniu nowopowstałego ruchu społecznego zrzeszającego 10 mln obywateli, by we właściwym czasie pokonać go dowolnymi metodami. Zatem patrząc z perspektywy minionych lat, nikogo nie może zdziwić gra polityczna PZPR wraz z wojskiem i służbami SB i MO polegającą na mnożeniu konfliktów, rozbijania ruchu „Solidarności”, by społeczeństwo poczuło zmęczenie ilością i zasięgiem narastających konfliktów, by wreszcie zdławić ruch poprzez wprowadzenie stanu wojennego. Tak więc cała siła aparatu państwowego nie poszła w naprawę gospodarki, podniesienia jej nowoczesności na wyższy poziom, czy też takiego zmodyfikowania rolnictwa, by mogło ono zapewnić normalny poziom wyżywienia społeczeństwa, lecz najważniejszą rzeczą było utrzymanie władzy za wszelką cenę.

    Czy teraz kogoś może zdziwić fakt palenia dokumentów (w czasie przełomu lat 1989/90) przez służbę SB, aby uniemożliwić dotarcie do wielkich nikczemności jakie służby te popełniły wobec swoich obywateli. Czy dowiemy się nazwisk tych wcześniej wspomnianych 40 oficerów, którzy mieli wkraść się na szczyty władz „Solidarności”, by kierować tym ruchem nawet po upadku komunizmu?

    16.09.1980 r. l roku powołano Społeczny Komitet Budowy Pomnika Ofiar grudnia 1970 roku w Gdyni. Pierwszym przewodniczącym wybrano Andrzeja Kozickiego, którego w 1981 zastąpił Andrzej Szmaciński. Celem Komitetu było postawienie w pobliżu Stoczni pomnika w 10 – tą rocznicę Wydarzeń Grudniowych, czyli 17 grudnia 1980 roku. Pomnik Ofiar grudnia jak to wcześniej opisałem odsłonięto 17.XII. 1980 roku w 10 rocznice Wydarzeń Grudniowych.

    17.09.1980 r. Wyłoniono 9 – osobowe Prezydium Komitetu założycielskiego „S” przy SKP w skład, którego weszli: A. Kołodziej (delegat do MZK), A. Kozicki (przewodniczący), T. Pławiński i H. Mierzejewski (obaj wiceprzewodniczący), oraz 5 członków: L. Krauze, Cz. Zarzecki, M. Tyszko, Zdz. Ślesarow o A. Gotner. O powyższym poinformowano o tym w nr 4 „BI” z dnia 23.09.1980r. sygnowanego odtąd przez Komitet Założycielski „S” przy SKP. Pismo redagowali: m. inn. Mariusz Różański, Cz. Richert, A. Kozicki, W. Białoskórski, Mieczysław Welke, P. Onuszko, Zb. Adamski, Józef Krasnodębski, Edward Szmit i Krzysztof Zapart. Ostatni nr (56) „BI” przed 13.12.1981 r. ukazał się 11.12.1980 r. Po tej dacie „BI” był objęty zakazem druku. Obowiązywał już wprowadzony 13.12.1981 r. stan wojenny.

    17.09.1980 r. gdański MKS oraz przedstawiciele nowych komitetów związkowych z całego kraju spotkali się w Gdańsku, by zadecydować o kształcie organizacyjnym ruchu. Starły się dwie koncepcje:

    – decentralizacja ruchu pozwoliłaby na uniknięcie jego biurokratyzacji oraz konfliktu z

    władzami PRL;

    – centralizacja, która wg drugich miałaby większe szanse w walce ze scentralizowaną władzą

    Komunistyczną

    Zwyciężyła centralizacja, którą sformułował doradca „Mazowsza” mec. Jan Olszewski.

    Na czele Krajowej Komisji Porozumiewawczej (KKP) stanął Lech Wałęsa.

    W tych paru dniach nastąpił gwałtowny wzrost liczebności członków „Solidarności”. Do końca września ilość zarejestrowanych członków Solidarności wynosiła już ponad 3. 500 000 członków i ich ilość gwałtownie przyrastała, by w szczycie przekroczyć próg 10.000.000 członków.

    Reakcja władz PZPR i Rządu była pełna dezorientacji i zakłopotania. Społeczeństwo wiedziało, że każdy wstępujący do nowych związków to nie tylko „sympatyk” ich sympatyk, ale i trzeba to odważnie powiedzieć, byli to ludzie zdecydowanie przeciwni systemowi komunistycznemu i władzom z PZPR panującym w PRL. Przynależność do nowych związków była jedyną, oficjalnie możliwą deklaracją ustrojową w Polsce. Władze „rżnęły głupa” i ciągle mówiły o „błędach i wypaczeniach” oraz o „trudnościach gospodarczych”, które były nie do przezwyciężenia z powodów doktrynalnych i politycznych. Obowiązywał gospodarczy model moskiewski, chociaż nie do końca, bo w Polsce była jeszcze własność rolna, na której gospodarowali indywidualni chłopi.

    24.09.1980 r. Komitet Założycielski „Solidarności” złożył w Sądzie Wojewódzkim w Warszawie wniosek o rejestrację wraz z projektem statutu.

    Władze wykazywały niechęć do realizacji zobowiązań płacowych, przeszkadzały w tworzeniu się „Solidarności” w niektórych regionach, a także nie dopuszczały nowych związków do środków masowego przekazu. Było to niewypełnienie przez władze porozumień z Gdańska, Szczecina i Jastrzębia.

    3.10.1980 r. Na znak protestu przeciwko braku realizacji zobowiązań płacowych i utrudnianiu tworzenia się nowych związków zawodowych, odbył się pierwszy od porozumień sierpniowych powszechny strajk ostrzegawczy i solidarnościowy, który wykazał wysoki poziom mobilizacji społeczeństwa. W całym kraju o godz. 12:00 syreny fabryczne oznajmiły o początku strajku. Wzięły w nim udział nawet te zakłady, w których jeszcze nie powstały komitety założycielskie „Solidarności”.

    Władze dostrzegły masowe poparcie dla strajku, jednak nadał stosowały taktykę przewlekania decyzji.

    W dniach 4 do 6 10. Odbyła się pod wrażeniem strajku druga część VI Plenum KC PZPR. Znowu dla zmylenia oczu usunięto następnych członków Politbiura (Babiuch, Łukasiewicz, Pyka, Wrzaszczyk i Żandarowski). W nowym kształcie Politbiura najpierw zaatakowano się wzajemnie wypominając sobie nawzajem błędy i wypaczenia z przeszłości, następnie opracowano uchwałę, w której ponownie stwierdzono, iż głównym problemem jest: „przywrócenie więzi partii klasą robotniczą”, oraz ustalenie odpowiedzialności za ostry kryzys władzy. Postanowiono o zwołaniu nadzwyczajnego zjazdu PZPR.

    Sytuacja w Polsce wzbudziła niezwykłą czujność na Kremlu. Powstał tam specjalny zespół do spraw polskich z udziałem Andropowa, Gromyki, Susłowa i Ustinowa. Kierownictwo KPZR naciskało Kanię i Jaruzelskiego do szybkiego „rozprawienia” się z „Solidarnością”.

    Rozpoczęcie przygotowań do wprowadzenia stanu wojennego.

    22.10.1980 r. Gen W. Jaruzelski wydał rozkaz opracowania planu wprowadzenia w Polsce stanu wojennego przez specjalny zespół Sztabu Generalnego pod dowództwem jego Szefa gen. Floriana Siwickiego w porozumieniu z MSW, kierowanym od 8.10. gen. Mirosława Milewskiego. W zespole tym znaleźli się m. inn. zastępcy Szefa Sztabu generałowie: Mieczysław Dachowski, Tadeusz Hupałowski, Antoni Jasiński i Jerzy Skalski, a także płk. Ryszard Kukliński, który jak się później okazało współpracował z wywiadem USA, udzielając mu niezwykle ważnych i dokładnych relacji o pracach tego gremium11

    Cele akcji „eliminacji Solidarności” określił Milewski, Było to:

    – zdelegalizowanie „Solidarności”,

    – internowanie jej przywódców,

    – zakaz swobodnego poruszania się po kraju,

    – zawieszenie niektórych praw obywatelskich, w tym nietykalności osobistej, tajemnicy

    korespondencji, prawa zrzeszania się,

    – a także ustanowienie sądów specjalnych do karania winnych naruszania przepisów stanu

    wojennego12

    Natomiast „doły” partyjne sprawy partii widziały inaczej. Letnie strajki obnażyły niemożność zarządzania ponad 36 milionowym krajem. Członkowie partii upatrując nadzieję w nowym ruchu „Solidarność” często przyłączali się do strajków, rozumiejąc, iż muszą się ostatecznie zdecydować, czy stawiają na pierwszym miejscu interesy społeczeństwa, czy na swoją wygodę i uległość wobec obcych rządów z nadania Kremla. Już w październiku 1980 r. doszło do sformułowania programu oddolnej reformy PZPR. Jej zwolennicy zamierzali ją realizować niezależnie, a nawet wbrew kierownictwu PZPR. Ferment oznaczał złamanie tzw. „centralizmu demokratycznego” oznaczającego bezwzględne posłuszeństwo KC PZPR.

    24.10.1980 r. Sąd Wojewódzki w Warszawie zarejestrował NSZZ „Solidarność”, wprowadzając do jego statutu arbitralne poprawki. Zmieniono punkty dot. prawa do strajku i dodano artykuły dot. uznania przez związek „przewodniej roli partii” i międzynarodowych sojuszy PRL. Trzy dni później (Krajowa Komisja Porozumiewawcza) KKP potępiła machinację sądu, wystąpiła o rewizję do Sądu Najwyższego oraz wezwała premiera i ministra sprawiedliwości na rozmowy do Stoczni Gdańskiej. Władze odmówiły przyjazdu na rozmowy do Stoczni Gdańskiej. Ostatecznie rozmowy odbyły się w Warszawie.

    27.10.1980 r. Powstaje pierwsza „struktura pozioma” w PZPR – Komisja Konsultacyjno – Porozumiewawcza Organizacji Partyjnych w Toruniu, która stwierdziła, że jeśli partia się nie odnowi, społeczeństwo odrzuci ją ostatecznie jako organizację antynarodową13

    30.10. 1980 r. Kania i Pińkowski spotkali się w Moskwie z L. Breżniewem, który ostro skrytykował ich za ustępstwa wobec „Solidarności”.14

    31.10.1980 r. W tej sytuacji rozmowy KPP z Rządem odbyły się w szczególnym napięciu. Ostatecznie władze ustąpiły w kwestii rejestracji związku, uznając, że „Solidarność” uzyskała osobowość prawną, natomiast jej odwołanie w sprawie jednostronnych zmian statutu miało być rozpatrzone do dnia 10.11. Władze zgodziły się na wydawanie ogólnopolskiego tygodnika w masowym nakładzie, audycje solidarnościowe w radio i TV, oraz zwolniły od cła urządzenia poligraficzne otrzymane przez „Solidarność” zza granicy. Nie rozwiązano natomiast palącej kwestii wprowadzenia kartek na mięso.

    10.11.1980 r. Sąd Najwyższy zatwierdził statut „Solidarności” wraz z załącznikiem. Kompromis nie zadawalał ani Kremla, ani społeczeństwa polskiego.

    Listopad 1980 r. Zespół specjalny Sztabu Generalnego przedstawił Komitetowi Obrony Kraju, kierowanemu przez J. Pińkowskiego, wstępny plan wprowadzenia stanu wojennego. Komitet doszedł do wniosku, że nie istnieją możliwości wykonania tego planu ze względu na poziom zorganizowania i zaangażowania społeczeństwa, oraz rozsypkę władz.

    Jesień 1980 r.

    Społeczeństwo wyraźnie odczuło pogarszanie się jej sytuacji ekonomicznej. Związane to było z nieurodzajem, załamaniem produkcji przemysłowej oraz wzrastającym napięciem rynkowym. Produkcja przemysłowa spadła już w 1979 roku, co rzecz oczywista spowodowało spadek dochodu narodowego. Spadek ten gładko przeszedł na rok 1980 w którym zanotowano jego zmniejszenie o ponad 6%. Płace realne wzrosły o 2%, natomiast wydajność pracy spadła o 15%.

    W 1980 r. nakłady inwestycyjne zmniejszono o 10%, by w ten sposób ratować budżet państwa i resztki równowagi rynkowej. Taki stan rzeczy ekonomiści określali jako kryzysogenny, gdyż w dłuższej perspektywie gospodarczej zmniejszały się szansę na wyjście z kryzysu.

    Władza cały czas skupiała swoją uwagę na walkę z nowym ruchem związkowym, zaś na odbudowę gospodarki nie starczało sił i środków. Fatalne zarządzanie wszystkimi procesami ekonomicznymi, z kwartału na kwartał pogarszało sytuację kraju. Na wprowadzanie reform rynkowych nie było szans, gdyż doktrynalna polityka gospodarcza prowadzona w całym bloku moskiewskim mniej zajmowała się zaspokajaniem potrzeb społeczeństwa, a zdecydowanie więcej realizacji imperialnej polityki Moskwy. Ten stan rzeczy nie rokował nadziei na uspokojenie społeczeństwa, które teraz dostało nowe możliwości artykułowania swoich potrzeb i o te potrzeby głośno artykułowało. Cała „para” władzy została skierowana na zwalczanie nowych związków, zaś finanse zamiast trafić na rozwijanie żywnościowych sektorów gospodarki przeznaczona została na wzmacnianie organów MSW w tym SB, MO i ZOMO.

    Ambasada ZSRR

    W Warszawie pod nadzorem Naczelnego d-cy Zjednoczonych Sił Zbrojnych Układu Warszawskiego marsz. W. Kulikowa zaczęła przygotowywać nową ekipę przywódczą w PRL, dając jednocześnie do zrozumienia Kani i Jaruzelskiemu, iż w każdej chwili ZSRR jest gotów do użycia sił zbrojnych do przywrócenia swej kontroli.

    ZSRR dążył do zdławienia „Solidarności”, gdyż uwaga zachodu była skoncentrowana na odbijaniu zakładników amerykańskich w Iranie, oraz fakt, że w USA odbywała się zmiana na stanowisku prezydenta. J. Cartera zastępował R. Reagan.

    Kalendarium zdarzeń c.d.

    1.12.1980 r. W. Jaruzelski dowiedział się z Moskwy, iż w ciągu tygodnia armie ZSRR, NRD i Czechosłowacji mogą wkroczyć do Polski. 18 dywizji Układu Warszawskiego było gotowych do inwazji, a pododdziały czechosłowackie otrzymały już ostrą amunicję15

    3.12.1980 r. Prezydent USA J. Carter wysłał depeszę do Breżniewa, żądając umożliwienie rządowi i narodowi polskiemu samodzielnego rozwiązywania swych trudności i ostrzegając przed negatywnymi skutkami użycia przez ZSRR siły przeciw Polsce. Na drugi dzień po depeszy Prezydent USA złożył w tej sprawie publiczne oświadczenie przed kamerami TV radiem i licznych dziennikarzy z całego wolnego świata16 Z podobną interwencją wystąpił do Kremla papież Jan Paweł II.

    5.12.1980 r. W Moskwie odbyło się posiedzenie przywódców Układu Warszawskiego, poświęcone głównie sytuacji w Polsce. Kania i Pińkowski tłumaczyli się z tolerowania „kontrrewolucji’, a gen. Jaruzelski przedstawił wstępną koncepcję opanowania sytuacji siłami polskimi. Rzecznikami interwencji byli E. Honecker (przywódca partii komunistycznej w NRD), a także T. Żiwkow (Bułgaria) i G. Husak z Czechosłowacji.

    Po naradzie Breżniew stwierdził, iż „Polski nie pozostawimy w biedzie i nie pozwolimy jej skrzywdzić”. Żegnając się z Kanią Breżniew stwierdził: „No, dobrze – nie wejdziemy. Ale jak będzie trzeba – wejdziemy”.

    Powyższą informację poufnymi kanałami dostarczono KPP, przez co każda ze stron wykonała „krok w tył” skutkiem czego napięcie społeczne trochę zmalało.

    10.12.1980 r. KKP wydała oświadczenie o zaniechaniu dalszych żądań płacowych i zaapelowała do członków związku o niepodejmowaniu akcji strajkowych. Władze podpisały porozumienie z pracownikami służby zdrowia. Wygasły inne napięcia.

    16.12.1980 r. W rocznicę wydarzeń na Wybrzeżu w 1970 roku odsłonięto Pomnik Poległych Stoczniowców w Gdańsku. Ta podniosła uroczystość transmitowana przez TV, radia i prasę sprawiła wrażenie jakby spadku napięcia społecznego. Propaganda państwowa złagodziła napaści na nowy ruch związkowy i nadała tej rocznicy pozory zgody narodowej. Najbliższe Święta Bożego Narodzenia obchodzono w nastroju pewnej nadziei na pojednanie, tym bardziej, że telewizja przekazała specjalne, wigilijne wystąpienie papieża Jana Pawła II do Polaków.

    17.12.1980 r. W dziesiątą rocznicę „Czarnego Czwartku” – czyli masakry dokonanej na społeczności gdyńskiej w roku 1970, na ul. Czechosłowackiej (skrzyżowanie z ówczesną ul. J. Marchlewskiego) w bardzo podniosłej uroczystości odsłonięto pomnik „Ofiar Grudnia”. Uroczystość transmitowała TV, radio. Byli liczni dziennikarze polscy i zagraniczni. W uroczystości uczestniczyło kilkadziesiąt tysięcy gdynian. (o pomniku więcej na końcu rozdziału o „Czarnym Czwartku” – EP)

    Pomnik „Ofiar Grudnia `70”. Pomnik ten postawiono u zbiegu ulic Juliana Marchlewskiego (obecnie Janka Wisniewskiego), ul. Czechosłowackiej (obecnie Al. Solidarności) i ul. Portowej w Gdyni. To tu w tym miejscu odbywają się coroczne uroczystości upamietniające tragiczne wydarzenia w grudniu 1970 r. Uroczystości zawsze zaczynąją się o godz. 6:00, a więc o czasie, gdy wojsko i milicja otworzyły ogień z broni maszynowej do pracowników stoczni Komuny Paryskiej, Zarządu Portu Gdynia i innych pracowników, którzy tędy musieli zmierzać do miejsc swojej pracy.

    1 styczeń 1981 r. Od tej daty formalnie wprowadzone zostały trzy wolne soboty w miesiącu dla pracowników większości przedsiębiorstw i zakładów przemysłowych – w tym i Stoczni.

    12.01.1981 r.

    W okresie od 31 sierpnia 1980 r. do 31 grudnia 1980 r. w stoczni funkcjonowała Tymczasowa Komisją Zakładowa NSZZ „Solidarność”. W dniu 12.01. 1981 r. zostały przeprowadzone wybory Komisji Zakładowej. Poprzedził je cykl wyborów na wydziałach produkcyjnych i w większych biurach stoczni. Spośród 75 zgłoszonych kandydatów – wybranych zostało 50 członków Komisji Zakładowej, Prezydium Komisji zakładowej oraz 6 członków Komisji Rewizyjnej.

    Funkcję Przewodniczącego Komisji Zakładowej powierzono Tadeuszowi Pławińskiemu inżynierowi elektronikowi z Działu Głównego Energetyka stoczni.

    Lista kandydatów do Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność” w SKP przedstawiała się jak niżej (długopisem wpisano ilość uzyskanych głosów):

    W połowie stycznia 1981 r. w Rzymie gościła delegacja „Solidarności” z jej przewodniczącym Wałęsą na czele. Podczas mszy św. dla delegacji związku w dniu 18.01.1981 r. Jan Paweł II powiedział, iż w tej niezwykłej chwili „staje mu przed oczami cała Polska, jak gdyby wielki warsztat pracy. Modlił się, by ta praca „służyła godności człowieka” i „dźwigała cały naród”. Spotkanie w Rzymie dodało działalności „Solidarności nowej siły moralnej. Sytuacja ta budziła rosnącą wściekłość na Kremlu.

    Podczas wizyty kierownictwa „Solidarności” w Rzymie specjalne służby bułgarskie, współpracując ściśle z KGB, usiłowały prawdopodobnie dokonać zamachu na Wałęsę podkładając bombę przy wejściu do hotelu „Viktoria, w którym mieszkał w czasie wizyty.17

    26 – 27 01.1981 r. W tych dniach dokonano oceny rządowego projektu reglamentacji mięsa i jego przetworów, drobiu, masła i cukru opracowaną przez Krajową Konferencję d/s Żywności NSZZ „Solidarność” W oparciu o punkt 10 Porozumienia Gdańskiego oraz upoważnienie Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ „Solidarność” Krajowa Konferencja d/s Żywności obradująca w Bydgoszczy w przedstawia poniższą opinię w sprawie.

    1. Mając świadomość wielkiego oczekiwania społecznego na humanitarne wyrównanie poziomu spożycia żywności w poszczególnych grupach ludności i regionach kraju, potwierdzoną badaniami opinii publicznej i aktualnego stanu wyżywienia narodu oraz biorąc pod uwagę ekspertyzy specjalistów z dziedziny żywienia – uważamy wprowadzenie proponowanego systemu reglamentacji mimo jego słabości – za niezbędne i pilne pod warunkiem weryfikacji:

    a) przydziału mięsa dla młodzieży w wieku od 13–15 lat i 16–20 lat do wysokości norm określonych przez Krajowy Zespół Specjalistyczny d/s Żywności i Żywienia pod przewodnictwem prof. W. Szostaka.

    b) przydziału mięsa I gatunku do 80% normy łącznej dla dzieci od 1–9 lat i matek karmiących tj. wychowujących dzieci od 0–1 roku.

    c) przydziału masła dla dzieci i młodzieży oraz kobiet ciężarnych (od 2-go m-ca ciąży) i karmiących do wysokości norm określonych przez powoływany zespół specjalistyczny,

    d) przydziału cukru w wysokości 1,5 kg dla wszystkich grup ludności,

    e) przeniesienie z I grupy do II grupy jakościowej karkówki, łopatki z kością i boczku wędzonego,

    f) przydziału reglamentowanej żywności osobom nie pracującym nawet w tych warunkach, jeśli zdaniem urzędów zatrudnienia lub innych organów uchylają się od pracy, nie ma żadnego moralnego uzasadnienia odbierania jakiemukolwiek obywatelowi prawa do nabycia minimum pożywienia, nie jest to również metoda racjonalizacji (prof. J. Dietl).

    g) całe wyżywienie zamknięte, w tym stołówki pionu MSW, urzędów państwowych, organizacji społecznych i politycznych oraz kasyn wojskowych prowadzone byłoby przez WSS „Społem” poza wyżywieniem żołnierzy służby zasadniczej,

    h) wszyscy pracownicy, korzystający z wyżywienia stołówkowego oddawaliby państwu ¼ przydziału mięsa poza drobiem w celu stworzenia dodatkowej puli dla zakładów służby zdrowia i przedszkoli. […]

    2. Uważamy za konieczne poddanie systemu reglamentacji negocjacji NSZZ „Solidarność” z rządem po trzech miesiącach od momentu jego wdrożenia, jeśli reglamentacja będzie utrzymana dłużej niż 4 miesiące. […]

    3. Warunkiem zapewnienia wyżywienia narodu i społecznej akceptacji systemu reglamentacji jest jednoczesne zagwarantowanie podaży i dostępność innych podstawowych artykułów żywnościowych, będących źródłem białka zwierzęcego (mleko, przetwory mleczne, jaja, ryby i przetwory rybne) tłuszczów (oleje roślinne – słonecznikowy i sojowy oraz wysokogatunkowe margaryny jak „Vita” i masło roślinne) oraz węglowodanów (przetwory zbożowe, ziemniaki, wyroby cukiernicze) w takiej ilości, aby zapewnić normę wyżywienia pełnowartościowego całemu społeczeństwu.

    Mając świadomość ułomności systemu reglamentacji żywności i jego tymczasowości wskazujemy na konieczność pilnego opracowania przez rząd programu wyżywienia narodu określającego także sposób i realny termin wycofania nakazowo-rozdzielczych metod dystrybucji żywności. Postulowany program winien – naszym zdaniem ukształtować społeczno-ekonomiczny system wzrostu towarowej produkcji rolnej oparty na społecznie akceptowanym mechanizmie rynkowym. Dla celów polityki żywnościowej konieczne jest prowadzenie systematycznych i efektywnych społecznie badań jakości produkcji żywnościowej przez kompetentne jednostki oraz stanu wyżywienia narodu przez Instytut Żywności i Żywienia oraz szeroka ich publikacja. Szczególną uwagę w zakresie jakości należy skoncentrować na mleku i śmietanie m.in. poprzez podniesienie w nich zawartości tłuszczu. […]

    Na początku lutego 1981 r.

    Władze w Moskwie zadecydowały, iż w marcu w Polsce odbędą się wielkie ćwiczenia wojsk Układu Warszawskiego pod kryptonimem „Sojuz 81”. Do Polski przybyło kilkunastu generałów radzieckich, w tym wszyscy zastępcy marszałka Kulikowa, by sprawdzić stan przygotowań armii polskiej do manewrów, a w istocie do rozprawy z własnym społeczeństwem.

    Specjalne zadanie otrzymał radziecki generał Afanasij Szczegłow dowódca wojsk ZSRR w Polsce, który pytał wprost dowódców wojskowych w Polsce jak będą działać w przypadku konieczności usunięcia robotników strajkujących w zakładach pracy. Przedmiotem rekonesansu grup radzieckich były następujące cele, jak lotnisko na Okęciu. FSO w Warszawie, Huta Warszawa, Stocznia Gdańska i inne wielkie zakłady pracy18

    9.02.1981 r. Odbyło się VIII Plenum KC PZPR. Główny referat wygłosił T. Grabski, który zgodnie z wcześniejszą decyzją Politbiura zaproponował, by na miejsce Pińkowskiego nowym premierem PRL został gen. W. Jaruzelski.

    11.02.1981 r.

    Sejm PRL powołał na stanowisko premiera gen. Jaruzelskiego. Jednym z wicepremierów został Mieczysław Rakowski. Nowy premier w swoim expose zaapelował o „90 spokojnych dni”. Społeczeństwo ze zrozumieniem odniosło się do takiej propozycji, gdyż było one zmęczone kryzysem, bałaganem i chwiejna polityką władz i liczyło na to, że premier- generał opanuje erozje systemu władzy oraz zapewni minimum równowagi między rządem i solidarnością. Tymczasem, w ściśle strzeżonej tajemnicy w sztabie generalnym WP oraz w MSW trwały intensywne przygotowania do wprowadzenia stanu wojennego. Przygotowaniem aktów prawnych kierował wiceminister obrony gen. T. Tuczapski, planowaniem użycia sił zbrojnych przeciw ludności zajmował się płk. Franciszek Puchała.

    Niemal równolegle z powołaniem den. Jaruzelskiego na stanowisko premiera przeprowadzono z udziałem 45 generałów MON i MSW grę decyzyjną dot. wprowadzenia stanu wojennego. Prowadzili ją gen. F. Siwicki z MON i gen. M. Milewski z MSW, a wnioski z niej wypływające aprobował gen Jaruzelski.

    W trakcie narady sztabowej na ten temat odrzucono wniosek, by ustawy wprowadzające stan wojenny wnieść pod obrady Sejmu. Uznano bowiem, że zdławienie „Solidarności” będzie możliwe jedynie przy pełnym jej zaskoczeniu. Z tej gry wyciągnięto wnioski i sporządzono „Informację o stanie przygotowań państwa do wprowadzenia stanu wojennego”, którą gen. Jaruzelski w dniu 3.03.1981 r. przedstawił na Kremlu w czasie spotkania z premierem ZSRR Nikołajem Tichonowem, tuż po zakończeniu XXVI zjazdu KPZR.

    28.02.1981 r. Władze pod kierownictwem gen. W. Jaruzelskiego obliczu niezwykłych trudności związanych z zapewnieniem żywności dla narodu, podjęły decyzję o wprowadzeniu reglamentacji żywności wprowadzając kartki na mięso i na jego przetwory.

    Reglamentacja19 żywności była istotnym elementem życia codziennego w okresie PRL-u, kiedy brakowało wszystkiego: mebli, sznurka do snopowiązałek, a nawet – papieru toaletowego. Dlatego też władze wprowadziły kartki na mięso i wędliny. Od 28 lutego 1981 roku, przez ponad osiem lat, artykuły te można było nabywać po cenach urzędowych tylko w ograniczonych ilościach. Reglamentacja towarów była wynikiem silnych niedoborów na rynku.

    Jednocześnie uchwała Rady Ministrów, na której czele stał generał Wojciech Jaruzelski, była spełnieniem robotniczych żądań. Trzynastym postulatem strajkujących w Stoczni Gdańskiej w pamiętnym Sierpniu 1980 r. było bowiem wprowadzenie „bonów żywnościowych na mięso (do czasu opanowania sytuacji na rynku)”.

    Wśród 21 postulatów nie było natomiast żadnego, który by choć napomykał o wprowadzeniu gospodarki rynkowej. Sprzedaż mięsa „na kartki” weszła w życie 1 kwietnia 1981 roku.

    Trochę historii systemu kartkowego związanego z reglamentowaniem żywności:

    Pierwsze kartki – na cukier – wprowadził rząd Piotra Jaroszewicza, w 1976 roku. Na skutek stale narastających trudności gospodarczych. System kartkowy stopniowo rozszerzano – w lutym 1981 roku wprowadzono kartki na mięso, a 30 kwietnia tego samego roku – także na wszelkie przetwory mięsne oraz masło, mąkę, ryż i kaszę. We wrześniu, system kartkowy objął też mydło, proszek do prania i papier toaletowy. Po wprowadzeniu stanu wojennego, 13 grudnia 1981 roku, na kartki można było kupić między innymi czekoladę, alkohol, benzynę i buty.

    Kartki upoważniały jedynie do zakupu towarów, za produkty tradycyjnie płaciło się pieniędzmi. Jednocześnie ze sprzedażą na kartki, funkcjonował formalnie nielegalny, ale bardzo powszechny system handlu samymi kartkami, szczególnie na benzynę, papierosy i alkohol. Ludzie wymieniali się kartkami bądź nimi handlowali. Kartki nie gwarantowały pewności ani sprawności zakupów. Najczęściej trzeba było stać w długich kolejkach. W związku z tym rozpowszechniła się instytucja “stacza kolejkowego”, który za określone wynagrodzenie stał w kolejce i kupował towary dla innych osób. Przed sklepami często zawiązywały się komitety kolejkowe, które według społecznej listy próbowały sprawnie i sprawiedliwie zorganizować nabycie deficytowych produktów.

    Reglamentowane towary można było zdobyć również w inny sposób, jednak za “większe pieniądze”. Początkowo istniał nielegalny, zwany spekulanctwem, a później zalegalizowany handel towarami deficytowymi, poza systemem kartkowym. Od 1986 roku prawie wszystkie towary można było kupować w wybranych sklepach po tak zwanych “cenach umownych”, które były średnio dwa-trzy razy wyższe od cen urzędowych.

    Reglamentacja towarów, czyli system kontroli dystrybucji towarów w PRL, funkcjonowała do lipca 1989 roku. Została wycofana przez rząd Mieczysława Rakowskiego.

    Kartka na mięso (Kartę na Zaopatrzenia D na m-c maj 1981 r.) Kartki w każdym miesiącu miały inny kolor. Kupon na dany asortyment mogła wycinać osoba ze sklepu wyposażona w nożyczki. Sam kupon bez karki był nie ważny i personel sklepu miał prawo odmówić sprzedaży towaru. W tym systemie chodziło oto, by np. rodzina nie wycięła sama kuponów i nie rozbiegła się po okolicznych sklepach, by za „jednym zamachem” wykupić cały przydział. Najciekawsze były problemy np. z weselami! By zorganizować przyjęcie weselne, należało w Urzędzie (powiatowym, miejskim, gminnym itd.) przedstawić stosowne dokumenty do zawarcia związku małżeńskiego, mieć zaplanowaną uroczystość i wówczas ubiegać się odpowiednio większy przydział mięsa i jego przetworów.

    Sprawy wesel jednak w większości przypadków odbywały się tak, iż pomimo wystąpienia do urzędu o dodatkowy przydział mięsa, to zawsze ktoś z rodziny miał kogoś na wsi i wówczas kupowało się całego świniaka i zaprzyjaźniony rzeźnik dokonywał uboju, rozbierał tusze i wytwarzał wędliny dla potrzeb weselników. Formą zapłaty była część należności w gotówce i część w mięsie. Taki „proceder” kwitł w Polsce już od lat 40 ubiegłego wieku!

    Typowy sklep mięsny, przed którym, gdy tylko pojawiał się towar niemal natychmiast ustawiały się kolejki. Spryciarze zawsze mieli „informację z pierwszej ręki” o której godz. „coś rzucą”. To, że stanęło się w kolejce jeszcze nie oznaczało, że się cokolwiek kupi, gdyż towaru było zawsze mniej niż chętnych do jego kupna!

    Dla ogólnej informacji poniżej podaję relację płaca do ceny w 1981 roku

    PŁACA I CENY W 1981 ROKU

    przeciętna płaca …………………………………………………………………………………7689 zł

    dolar na czarnym rynku ……………………………………………………………………….500 zł

    chleb ……………………………………………………………………………………………………..16 zł

    kiełbasa zwyczajna …………………………………………………………………………………44 zł

    mięso wieprzowe (kg) …………………………………………………………………………..200 zł

    jabłka ……………………………………………………………………………………………………..30 zł

    coca-cola ./……………………………………………………………………………………………….8 zł

    papierosy z filtrem Klubowe …………………………………………………………………..17 zł

    masło wiejskie (kg) ……………………………………………………………………………….100 zł

    czekolada deserowa 100 g ………………………………………………………………………25 zł

    tokaj (0,75 l – wino węgierskie) …………..………………………………………………..200 zł

    wiśniówka (0,5 l) ……………………………………………………………………………………480 zł

    płaszcz męski wełniany ………………………………………………………………………..2800 zł

    garnitur wełniany …………………………………………………………………………………3300 zł

    proszek do prania Ixi 65 (400 g) ………………………………………………………….15,20 zł

    chłodziarka sprężarkowa 175 l …………………………………………………………….7000 zł

    pralka automatyczna Bio-Polar …………………………………………………………10 500 zł

    magnetofon kasetowy B-303 ………………………………………………………………2600 zł

    telewizor kolorowy …………………………………………………………………………..22 000 zł

    benzyna LO 94 (l) …………………………………………………………………………………….32 zł

    polski fiat 126p ……………………………………………………………………………….130 000 zł

    Współcześnie system kartkowy obowiązuje jeszcze na Kubie i w Korei Północnej.

    Po raz pierwszy system kartkowy w PRL zastosowano w 1952 roku. Funkcjonował niecały rok – został zniesiony w styczniu 1953 roku przy jednoczesnym, drastycznym podniesieniu cen urzędowych.

    W czasach PRL powstawały sklepy dla uprzywilejowanych. Mimo, że nie obowiązywały w nich kartki, nie mogli tu kupować wszyscy. Przykładem były konsumy, sklepy zakładowe, niedostępne dla osób spoza danego zakładu. Konsumy tworzyły sieć sklepów i stołówek dla pracowników MSW, MO i SB. Potocznie nazywano je “sklepami za żółtymi firankami”.

    Po wprowadzeniu w 1976 roku reglamentacji cukru, rozpoczęto także sprzedaż niereglamentowaną, po tak zwanych cenach komercyjnych, ponad dwukrotnie wyższych od cen urzędowych. Oprócz cukru, droższe, ale łatwiej dostępne były także wędliny, mleko i sery.

    Podobny system sprzedaży dotyczył artykułów i towarów luksusowych. Największe różnice były widoczne w dystrybucji samochodów. Osoby uprzywilejowane, głównie prominentni działacze partyjni, ich rodziny czy znajomi, otrzymywali talony, na które mogli nabyć Fiata 125p lub “malucha” za cenę o połowę niższą, niż musiał zapłacić zwykły, nieustosunkowany obywatel.

    W odmienny sposób była realizowana reglamentacja benzyny. Najpierw stacje benzynowe miały obowiązek podczas każdego tankowania wbijać stempel w dowodzie opłaty ubezpieczenia pojazdu, potem wydawano odpowiednie karty do stemplowania, wreszcie “standardowe” kartki z wycinanymi kuponami.

    W PRL popularna była też sprzedaż wiązana. Można było kupić jeden atrakcyjny artykuł, ale pod warunkiem zakupu innego towaru, nieatrakcyjnego dla klienta – bez obniżania ceny pakietu towarów.

    Uchwała z lutego 1981 roku szczegółowo precyzowała, co się komu należy.

    Przyjęto zasadę ilościowo-wartościową, czyli określono, ile mięsa i wędlin mogą nabyć przedstawiciele danej grupy zawodowej. Nie znaczyło to jednak, że mając przydział, np. na 3,5 kg mięsa (tzw. norma zaopatrzenia B) można było kupić 3,5 kg samej szynki.

    Najlepszego mięsa z grupy I (do niej zaliczono schab, karkówkę, szynkę z kością, łopatkę z kością czy wołowinę bez kości) można było kupić tylko 40 dag. Poza tym: 85 dag mięsa z grupy II (żeberka, boczek, mielone, nerki, serca). Należało się też 40 dag wędlin grupy I (baleron, szynka gotowana czy polędwica sopocka) oraz 85 dag grupy II (parówkowa, mortadela, pasztet, mielonki w puszkach) plus jedna sztuka kurczaka. Społeczeństwo zostało podzielone na 9 grup.

    Do grupy „B”, o której mowa powyżej, zaliczono pracujących w gospodarce uspołecznionej, młodzież uczącą się powyżej 18 roku życia, urzędników i cudzoziemców. Najwięcej – 5 kg mięsa i jego przetworów plus jeden kurczak – należało się górnikom i kobietom w ciąży oraz matkom karmiącym. Oni mogli liczyć na „aż” 60 dag mięsa grupy I i tyleż dobrej wędliny w miesiącu!

    Rolnikom, pracownikom PGR-ów oraz młodzieży wiejskiej przydzielono 2 kg wyrobów mięsno-wędliniarskich, ale nie wiedzieć czemu pozbawiono ich przydziału kurczaka. System, który miał wyrównać szanse na zjedzenie „kiełbasy”, jeszcze bardziej pogłębił podziały.

    Wyłączenia z systemu kartkowego

    System kartkowy nie obejmował wszystkich. Ani grama nie dostawali uczniowie w internatach, emeryci w domach opieki czy rolnicy, którzy nie sprzedali płodów państwu. Argumentowano to tym, że przecież dostają całodzienne wyżywienie. Do garnków w kuchniach internatów nikt nie zaglądał, by zobaczyć, że z wyżywieniem w 1981 roku nie było dobrze.

    Szybko się okazało, że posiadanie kartek nie oznacza, że można na nie coś kupić. Zaopatrzenie nie poprawiło się bowiem ani na jotę. Kolejki też nie zniknęły. Do przygotowania i rozprowadzania bonów oraz kontrolowania sprzedaży kartkowej zatrudniono natomiast armię urzędników.

    Rozporządzenie podpisane przez Jaruzelskiego miało obowiązywać tylko do 30 czerwca 1981 roku. W rzeczywistości reglamentację mięsa zniesiono dopiero osiem lat później.

    16.03.1981 r. rozpoczęły się ćwiczenia „Sojuz 81”.

    19.03.1981 r.

    Delegacja MKZ „solidarność” w Bydgoszczy z Janem Rulewskim na czele została zaproszona na sesję Wojewódzkiej Rady Narodowej z udziałem wicepremiera Stanisława Macha. Delegacja „Solidarności” korzystając z tego zaproszenia chciała poprzeć strajkujących rolników (NSZZ RI) „Solidarność”. Delegacji, której przewodniczył J. Rulewski nie dopuszczono do głosu, a wobec jej protestu władze użyły siły. Rulewski i dwaj jego koledzy zostali ciężko pobici.

    Napięcie społeczne gwałtownie wzrosło. Działania władz w Bydgoszczy nazwano „prowokacja bydgoską”. KKP przerwała obrady w Gdańsku i pojechała do Bydgoszczy, by wydać oświadczenie, iż „prowokacja w Bydgoszczy” w istocie była wymierzona w gen. Jaruzelskiego. Jednak szybko okazało się, iż nie była to prawda, gdyż władze z wielką determinacją zaostrzyły retorykę przeciw „Solidarności”. KKP zażądała pełnego wyjaśnienia wydarzeń i ukarania winnych. Zapowiedziała też na 27.03 strajk ostrzegawczy, a na 31.03 strajk powszechny, aż do odwołania.

    Dowódca ćwiczeń „Sojuz 81”

    Zapowiedział bezterminowe ich przedłużenie. W społeczeństwie narastało poczucie zagrożenia spowodowane olbrzymią siłą wojsk Układu Warszawskiego znajdujących się w Polsce. 27.03 odbył się wzorowo zorganizowany czterogodzinny powszechny strajk ostrzegawczy, jeden z największych w historii ruchu robotniczego. Poparło go wiele organizacji zakładowych PZPR. Organizacja partyjna Zarządu Operacyjnego Sztabu Generalnego WP potępiła „prowokacje bydgoską”. Masowość strajku dostrzeżono na Kremlu. Tego samego dnia grupa około 30 generałów armii radzieckiej i KGB z marsz. Kuligowem na czele krytycznie oceniła polskie przygotowania do stanu wojennego.

    W tym stanie niesłychanego napięcia mediacji pomiędzy rządem a „Solidarnością” podjęła się grupa neutralnych intelektualistów i prymas Wyszyński, który zalecał kierownictwu związku ostrożność sugerując, że sytuacja jest niezwykle groźna również w kontekście międzynarodowym.

    30.03.1981 r. Rozmowy Rakowskiego z Wałęsą doprowadziły w ostatniej chwili do kompromisu. Wieczorem kierownictwo „Solidarności” i władze podpisały w Warszawie porozumienie, które być może uratowało kraj od katastrofy. Za cenę ogólnikowego stwierdzenia, że wypadki bydgoskie były „sprzeczne z przyjętymi dotąd i przestrzeganymi zasadami rozwiązywania konfliktów”, „Solidarność odwołała strajk powszechny. 7.04. Moskwa nakazała zakończyć ćwiczenia „Sojuz 81”. Bezpośrednie zagrożenie interwencją ZSRR zmniejszyło się , ale nie znikło, gdyż Kreml nie wycofał z terenu Polski wojennego systemu dowodzenia siłami interwencyjnymi.20

    W kwietniu 1981 r. Nastąpiło pewne uspokojenie nastrojów. „Solidarność” liczyła już około 8 mln członków, była więc największą organizacją w historii Polski.

    3.04.1981 r. Ukazał się pierwszy numer tygodnika Solidarność” pod redakcją Tadeusza Mazowieckiego.

    Związkiem kierowała KKP z Tymczasowym Prezydium na czele. Miesiąc ten przyniósł pewne uspokojenie. Władze wprowadziły karki na mięso. Liczba strajków spadła. Rozpoczęły się kolejne rozmowy między rządem a „Solidarnością”. W jednych kwestiach uzyskiwano pewne zbliżenie stanowisk, w innych zaś porozumienie nie było możliwe.

    13.04.1981 r. Gen. Kulikow (ZSRR) przyjechał do Warszawy i spotkał się z gen. Jaruzelskim, który jak się potem okazało nie był w stanie podać daty wprowadzenia stanu wojennego.

    Od początku maja 1981 r. znowu wzrastało napięcie w kraju. Niepokojącym zjawiskiem były zwłaszcza podnoszone przez prasę oficjalną wiadomości o bezczeszczeniu pomników i grobów żołnierzy radzieckich. Sprawców tych czynów nigdy nie wykryto (przy tak sprawnych służbach SB!), co wskazywało na prowokacje prowadzone przez rodzime służby z MSW, lub też była to robota wywiadu radzieckiego.

    13.05.1981 r.

    Dokonano zamachu na papieża, którego dokonał turecki terrorysta Ali Agca. Zamach ten wstrząsnął opinią publiczną w Polsce, ale i na świecie. Nieodparcie nasuwała się myśl, iż zamach odbył się rękami turka, wspieranego przez służby specjalne Bułgarii z inspiracji wywiadu radzieckiego. Tego sprawstwa nigdy nie udało się udowodnić, ale w Polsce i tak wszyscy domyślali się kto tak naprawdę stoi za zamachem.

    28.05.1981 r. Społeczeństwo przeżyło drugi wstrząs. Po kilkumiesięcznej chorobie nowotworowej zmarł prymas Kardynał Wyszyński. Prymas był na pewno polskim przywódcą duchowym w latach komunistycznego bezprawia. Miał wielki autorytet. Liczyły się z nim nawet władze w Warszawie.

    Pogrzeb prymasa odbył się w Warszawie w dniu 31 maja jako wielka uroczystość. Papież ze szpitala przesłał orędzie do rodaków, ogłaszając 30 dniową żałobę. Jednocześnie papież wezwał do kontynuacji dzieła Prymasa Tysiąclecia następującymi słowami: „Niech podejmą je młodzi. Niech podejmie je cały kościół i cały Naród. Każdy na swój sposób tak, jak Bóg i własne sumienie mu wskazuje. Podejmijcie i prowadźcie je ku przyszłości. Ból Wasz niech przemienia się w nadzieję”.

    Czerwiec 1981 r. Ogłoszono dane oficjalme Ośrodka badania Opini Publicznej. 94% ankietowanych deklarowało zaufanie do kościoła, 90% do „Solidarności, a tylko 42% dla MO i 32% dla PZPR. W tym samym czasie rozpoczęła się kampania przedzjazdowa w PZPR. Dało się zauważyć ferment „rozliczeniowy”. Szeregowi członkowie partii próbowali oczyszczać swoje sumienie szukając winnych za katastrofalny stan gospodarki i za całą polityke ekipy E. Gierka. Okazało się, co władza pozwoliła nadać w TV, że w czasie rządów poprzedniej ekipy istniała olbrzymia korupcja w aparcie władzy. W wyniku ujawnienia afer dwóch byłych ministrów gierkowskiej ekipy oskarżonych o korupcję popełniło samobójstwa (byli to Jerzy Olszewski i Edward Barszcz).

    5.06.1981 r. KC KPZR skierował do polskiego KC PZPR list opublikowany dwa dni później w którym stwierdzono, iż „nad rewolucyjnymi zdobyczami narodu polskiego zawisła śmiertelna groźba” oraz, że „polskie kierownictwo nie może cofać się przed naciskami wewnętrznej kontrrewolucji” wspieranej przez „imperialistyczne ośrodki dywersji”. Znawcy retoryki KC KPZR uznali ten list jako poważne ostrzeżenie dla władz polskich.

    12.06.1981 r.

    W Sejmie odbyło się pierwsze czytanie projektu ustawy o zwiazkach zawodowych. Na tym samym posiedzeniu Sejmu dokonano zmian w rządzie. Nowym przewodniczącym Komisji Planowanie został Zbigniew Madej, a Państwowej Komisji Cen został Zdzisław Krasiński. Nie zmieniło to złej sytuacji gospodarczej. Nowy przewodniczący Państwowej Komisji Cen Krasiński stał na stanowisku, iż sytuacje może poprawić tylko podwyższenie cen, bo w inny sposób nie można doprowadzić do równowagi rynkowej. Krasiński obiecał, że gdy społeczeństwo zgodzi się na podwyżki ,na rynku pojawi się obfitość „chrupiących bułeczek”. Minister został wyśmiany i odwołany.

    7.07.1981 r. Papiez mianował arcybiskupem warszawsko-gnieździeńskim i nowym prymasem Polski Józefa Glempa.

    14.07.1981 r. Rozpoczęły się iobrady IX zjazdu PZPR. St. Kania skrytykował politykę lat siedemdziesiątych, opowiedział się za leninowską wersją komunizmu i był przeciwny modyfikowaniem ustroju w Polsce. Władze PZPR stały na stanowisku, iż rola „Solidarności powinna być postrzegana jako element ssystemu władzy panującej w Polsce, ale najpierw należy z tego ruchu wyeliminować „wrogie siły”. Na zjeździe tym przedstawiono nowy statut PZPR, który pozornie powinien przynieść demokratyzację w samej PZPR, ale „twardogłowi aparatczycy” zablokowali wszelkie próby wprawadzenia jakichkolwiek zmian w funkcjonowania PZPR.

    Lipiec 1981 r.

    Spostrzeżono, iż gwałtownie pogorszyło się zaopatrzenie w żywność na obszarze całego kraju. Doprowadziło to ponownego wzrostu napięć i radykalizujacji społeczeństwa. Szczególnie złe zaopatrznie w Łodzi spowodowało dzikie strajki oraz mocne protesty zdesperowanych kobiet, które ponosiły główny ciężar stania w kolejkach po zywność, odzież, czy środki higieniczne. W samej Łodzi do strajku przystapiło ponad 50 000 kobiet. Po raz pierwszy od ubiegłego roku protestujący wyszli na ulice. Braki w zaopatrzeniu były wynikiem bałaganu, biurokracji, a przedewszytkim tego, że władze nakazały w sposób tajny gromadzić zapasy żywności ma wypadek wprowadzenia stanu wojennego.

    23.07.1981 r. Władze zdecydowały się obniżyć wielkość przydziałów kartkowych na żywność, by zgodnie z decyzjami rządu powiekszyć zapasy.

    C.18 – ISBN audiobook: Wspomnienia: Andrzej Kołodziej,

    „Gdyńscy Komunardzi”, czyta Piotr Bajtlik, W-wa 2020 r. 978-83-8098-963-4

    3.08.1981 r. Rozpoczęły się rozmowy miedzy Komitetem do Spraw Związków Zawodowych i delegacją KKP „Solidarność”, przy czym władze nie podały tematu, który miał być przedmiotem spotkania. Ze strony rządu rozmowy prowadził wicepremier Rakowski, który w ostrych słowach zaatakował Bujaka i Rulewskiego. Po długotrwałej wymianie zdań rozmowy przerwano i zapowiedziano ponowne spotkanie za 3 dni. KKP „Solidarność” postulowała powołanie komisji do kontroli produkcji i obrotu żywnością. Rakowski odrzucił ta propozycję stwierdzając, iż taka kontrola oznaczała by uzyskanie faktycznej władzy w kraju, której komuniści nie oddadzą.

    Nie udało się osiągnąć porozumienia, co do kształtu komunikatu końcowego, który po wstępnym ustaleniu strona rządowa samowolnie zmieniła. Na co nie zgodziła się KKP „Solidarność”. Rakowski poinformował, że brak zgody na zaproponowany komunikat uważa z zerwanie rozmów.

    Propaganda rządowa nagłaśniała brak współnego komunikatu z posiedzenia, zespołu atakując jednocześnie „Solidarność” i zrzucając na nią winę za wzrost napiecia w kraju.

    Atmosferze histerii tworzonej przez władze przeciwstawiał się Episkopat, który w połowie sierpnia oświadczył, iż tylko zaspokojenie słusznych oczekiwań społeczeństwa może złagodzić stan napięcia.

    2-3 09.1981 r. Odbyło się III Plenum KC PZPR, na którym Kania dwuznacznie ostrzegał, iż władze nie cofną się przed użyciem siły dla „obrony socjalizmu”.

    5.09.1981 r. Rozpoczęła się pierwsza tura zjazdu zwiazku „Solidarność”. Obrady były momentami burzliwe, przeważały głosy bardzo radykalne. Zjazd przyjął wiele uchwał. Wyrażono oburzenie, z powodu umorzenia śledztwa w sprawie pobicia Rulewskiego w Bydgoszczy, zażadano odwołania ze stanowiska prokuratora generalnego Lucjana Czubińskiego. W jednej z uchwał zażądano wydania obywatelom paszportów, który by upoważniał do podróży zagranicznych wszystkim obywatelom PRL. Jednym z najważniejszym i najdonioślejszym dokumentem uchwalonym na tym zjeździe było „Przesłanie do ludzi pracy Europy Wschodniej” Dokument ten wywołał wściekłość i oburzenie na Kremlu, gdyż dokument ten wzywał wszystkich robotników z bloku komunistycznego do pójścia drogą polskiej „Solidarności”. Oto to „Przesłanie”:

    Delegaci zebrani w Gdańsku na I Zjeździe Delegatów Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” przesyłają robotnikom Albanii, Bułgarii, Czechosłowacji, Niemieckiej Republiki Demokratycznej, Rumunii, Węgier i wszystkich narodów Związku Radzieckiego – pozdrowienia i wyrazy poparcia.

    Jako pierwszy, niezależny związek zawodowy w naszej powojennej historii głęboko czujemy wspólnotę naszych losów. Zapewniamy, że wbrew kłamstwom szerzonym w waszych krajach, jesteśmy autentyczną, 10-milionową organizacją pracowników, powołaną w wyniku robotniczych strajków. Naszym celem jest walka o poprawę bytu wszystkich ludzi pracy. Popieramy tych z was, którzy zdecydowali się wejść na trudną drogę walki o wolny ruch związkowy. Wierzymy, że już niedługo wasi i nasi przedstawiciele będą się mogli spotkać celem wymiany związkowych doświadczeń.

    Po kilkunastu dniach „Solidarność” otrzymała pozytywną odpowiedź na to przesłanie od rosyjskich robotników z Moskwy. Inicjatywę tę poparł również słynny rosyjski pisarz i dysydent Aleksander Sołżenicyn.

    Prawdziwą tragedią był los rumuńskiego robotnika Juliusa Filipa z Kluz – Napoki, który wysłał do Polski list z podziękowaniem. Został on odczytany podczas drugiej tury zjazdu „Solidarności”, który odbył się w Gdańsku między 26 września a 7 października 1981 r. Rumuński działacz pisał: Dziękujemy za przesłanie, przekazane do ludzi pracy wszystkich krajów socjalistycznych. Przesłanie sprawiło nam radość, wzmacnia naszą przyjaźń. Jesteśmy waszymi zwolennikami. Dziękujemy jeszcze raz. Nasza prasa nie publikuje nic na temat waszego Zjazdu. 

    Na Zjeździe tym, na zaproszenie działaczy gdyńskich działaczy Solidarności przed delegatami na zjazd wystąpił Honorowy Stoczniowiec Stoczni im. Komuny Paryskiej pierwszy kapłan w Polsce, który od[prawił mszę św. w państwowym zakładzie pracy ks. Hilary Jastak. Jego 9 -cio minutowe wystąpienie publikuję poniżej:

    Polska SB doniosła o liście rumuńskim służbom (Securitate), w wyniku czego autor odpowiedzi na sześć i pół roku trafił do ciężkiego więzienia, gdzie był torturowany i głodzony. Podczas zjazdu „Solidarności” w 25. rocznicę powstania NSZZ „Solidarność” (w 2005 roku) Filip Julius został odznaczony medalem Solidarności.

    8.09.1981 r. Na posiedzeniu Biura Politycznego KC PZPR Barcikowski oswiadczył, iż „sprawą główną” jest pokonanie „Solidarności”, a środkiem do tego celu jest „rozwarstwienie” zwiazku. Na tym samym posiedzeniu Kania stwierdził: „W Polsce zaostrza się proces kontrrewolucyjny, członkowie partii muszą być na to przygotowani, jeśli trzeba tworzyć grupy dla samoobrony, jeśli zaistnieje taka konieczność, damy decyzję o wydaniu broni.

    9 wrzesień 1981 r. Ukonstytuował się Komitet Założycielski Samorządu Pracowniczego Stoczni, który wyłonił 12 osobowe Prezydium. Zasady przedstawicielstwa – 1 delegat reprezentuje 200 pracowników – ordynację wyborczą ustaliły wszystkie działające w Stoczni organizacje polityczne, społeczne i naukowo – zawodowe. Rozpoczęły prace komisje problemowe stałe i powoływane doraźnie do rozpatrywania lub opiniowania spraw nietypowych. Pierwszym Przewodniczącym Rady Pracowniczej został wybrany mgr inż. Henryk OGRYCZAK.

    13.09.1981 r. Odbyła się posiedzenie Komitetu Obrony Kraju (KOK) z udziałem Kani. Przedstawiono stan gotowości wojska i MSW do wprowadzenia stanu wojennego. Szef MSW Kiszczak przedstawił „druzgodzące dowody” dążenia „Solidarności” do zmiany ustroju siłą np. przez plan przejęcia środków masowego przekazu. Kiszczak podkreślił, że MSW jest przygotowane do wprowadzenia stanu wojennego, trzeba tylko podjąć decyzje polityczną w tej sprawie.

    Gen. Siwicki podzielił opinię Kiszczaka w sprawie zamiarów „Solidarności”. Powiedział też, iż środki polityczne nie wystarczą do powstrzymania „kontrrewolucyjnej zmiany systemu społeczno – politycznego” PRL. Dodał przy tym, iż stan wojenny jest niezwykle trudną i złożona operacją. Nie wiemy jak zachowa się społeczeństwo i jego ekstrema. Pozostaje też kwestia użycia broni. W przypadku niekorzystnego rozwoju sytuacji zawsze możemy liczyć na pomoc naszych niezawodnych przyjaciół.

    Zatem rodzi się potrzeba dalszego zacieśniania sojuszniczej współpracy ze Związkiem Radzieckim, oraz z pozostałymi państwami Układu Warszawskiego. Ostatecznych decyzji nie podjeto. Zalecono Sztabowi Generalnemu WP opracowanie trzech wariantów wprowadzenia stanu wojennego:

    1. W przypadku zagrożenia strajkami okupacyjnymi;

    2. W przypadku ich trwania;

    3. Oraz stopniowego wchodzenia w stan wojenny.

    16.09.1981 r. Biuro Polityczne KC PZPR wydało oświadczenie potępiające radykalizację związku i stwierdzające zerwanie umów z lata 1980 r. W oświadczeniu tym pojawiły się konkretne groźby w rodzaju „socjalizmu będziemy bronić tak, jak niepodległości”. Władze tymczasem same dążyły do zaostrzeniu konfliktu. Konflikt pojawił się niespodziewanie w górnictwie, gdzie władze nie chciały zgodzić się na wprowadzenia wolnych sobót. Innym przykładem wzniecania napięć był przykład odmowy wszczęcia śledztwa w sprawie pobicia Rulewskiego w Bydgoszczy które, żeby dodać „oliwy do ognia” po prostu umorzono! Do poniechania polityki prowokacji i wrogości wzywały władze Episkopatu, oraz neutralni intelektualiści.

    26.09.1981 r. Rozpoczęła się II tura zjazdu „Solidarności”. Pojawiły się w niej również argumenty nacjonalistyczne … Szermowano pojęciem „prawdziwi Polacy”. Zwiastowało to zaostrzenie konfliktów wewnatrz związku. Wybrano nowe władze związku „Solidarność”. Przewodniczącym Krajowej Komisji ponownie wybrano Lecha Wałęsę, który zebrał 55% wszystkich głosów już w pierwszej turze głosowania. Kontrkandydaci Wałęsy Gwiazda, Jurczyk i Rulewski mimo, iż używali radykalnych haseł nie uzyskali wymaganej liczby głosów.

    Uchwalony na zjeździe program związku stwierdzał, iż „Solidarność” jest organizacją wieloświatopogladową, której głównym celem jest reprezentowanie pracowników oraz obrona ich praw, godności i interesów. Reformę gospodarki związek zamierzał oprzeć na systemie planowo-rynkowym, ze szczególnym uwzględnieniem samorządności pracowników. Program „Samorządnej Rzeczpospolitej” związek proponował rozwiazywanie napięć na drodze dialogu w imię wspólnego dobra, nie zaś przy użyciu siły i podstępu. Domagano się:

    – powszechnego prawa do pracy;

    – jasnego podziału kompetencji organów państwowych;

    – demokratyzacji życia publicznego;

    – doboru kadr kierowniczych według kryterium kwalifikacji, a nie przynależności partyjnej;

    W programie tym ani razu nie padło słowo „socjalizm”, co niezwłocznie wychwyciła rządowa propaganda, oskarżając zwiazek o podjęcie walki z systemem.

    Przez cały wrzesień i październik 1981 r. napiecie społeczne nie ustępowało. Władze systematycznie i z premedytacją podsysały to napięcie tolerując fatalny stan zaopatrzenia rynku w żywność. Niezalezni ekonomiści zauważyli, iż aktualny stan zaopatrzenia nie odpowiada wynikom produkcji rolnej.

    Wyprodukowano znacznie wiecej zbóż, mięsa itp. wyrobów, niż przekazano ich na rynek. Wynikało stąd, że władze celowo ograniczają dostawy żywności na rynek, by zwiększyć stan napięcia społecznego, a przy tym zgromadzić pewien zapas żywności, który zostanie „rzucony na rynek” po wprowadzeniu stanu wojennego dokumentując dobrą wolę władz.

    16.10.1981 r. Na IV Plenum KC PZPR Kania wygłosił referat, w którym nakreślił wizję „zagrożenia państwa” spowodowanego przez „Solidarność”, a przy tym wypowiedział się za pokojowym rozwiązywaniem konfliktów. Ekstremiści z PZPR zaatakowali kierownictwo PZPR za dopuszczenie do anarchii.

    17.10.1981 r. Wieczorem odbyło się posiedzenie Biura Politycznego PZPR, na którym podsumowano konsultacje z członkami KC, zaś St. Kania zapowiedział rezygnacje ze stanowiska I sekretarza KC PZPR. Niektórzy sądzili, że Kania liczył, że pozostanie na stanowisku … Ale stosunkiem głosów 180:4 na nowego I sekretarza KC PZPR wybrano gen. W. Jaruzelskiego. W ten sposób łatwo było się domyśleć, iż skonsolidowanie w „jednym ręku” MON, PZPR i rządu jest „preludium” do wprowadzenia stanu wojennego.

    28.10.1981 r. Związek przeprowadził jednogodzinny ostrzegawczy strajk powszechny jako protest przeciwko wciąż pogarszającemu się zaopatrzeniu rynku w żywność, i wskazując również na elementy podsycające napięcie społeczne. Zespół Sztabu Generalnego WP przygotowujący stan wojenny analizując skuteczność zwołanego strajku ocenił, iż w samym strajku wzięło około 40 % członków związku, co uznano, iż społeczeństwo jest już zmęczone tym stanem napięcia. Ocena ta wpłynęła na przyspieszenie działań zmierzających do konfrontacji ze społeczeństwem. Obrazem działań przygotowawczych było mianowanie gen. F. Siwickiego na stanowisko zastępcy członka Biura Politycznego partii, zaś w instancjach partyjnych i władzach administracyjnych wzrosła liczba oddelegowanych doń oficerów wojskowych od stopnia mjr. do płk.

    Do Stoczni im. „Komuny Paryskiej” w Gdyni na początku listopada przybyła grupa około 30 oficerów WP („grupa operacyjna”), jako tzw. „komisarze wojskowi”, których „zadaniem” podobno było wesprzeć działania kierownictwa stoczni w zakresie funkcjonowania zakładu i raportowania do Warszawy o trudnościach w funkcjonowaniu stoczni w ówczesnych warunkach rynkowych. Część społeczeństwa z ulgą przyjęła działalność „grup operacyjnych”, gdyż upatrywała w nich remedium na istniejący w gospodarce kraju bałagan, jak też i na bezprawie w lokalnej administracji.

    4.11.1981r.Odbyło się spotkanie gen. Jaruzelskiego, prymasa Glempa i Wałęsy. Społeczeństwo z niecierpliwością oczekiwało na obietnicę poprawy stanu zaopatrzenia w żywność i zaprzestanie prowokacji władz prowadzących do wzrostu napięcia. Tymczasem okazało się, że spotkanie to zakończyło się niczym. Władze ani o jotę nie poprawiło niczego, tylko dalej oskarżało związkowców o próbę sparaliżowania państwa wysuwając coraz to inne żądania, niemożliwe do spełnienia. W listopadzie „Solidarność” wygasiła większość strajków w kraju.

    Trwały jednak głośne protesty na uczelniach, w których studenci popierali radomską Wyższą Szkołę Inżynierów, gdzie samowolnie wybrano rektora uczelni. Studenci protestowali również, gdyż mimo obietnic władz nie było postępu nad przygotowaniem ustawy o szkolnictwie wyższym. W tym czasie słuchacze Wyższej Oficerskiej Szkoły Pożarniczej w Warszawie prowadzili strajk okupacyjny.

    Władze tymczasem uznały, że oto nadarza się okazja do siłowego wejścia na teren uczelni i rozbicia strajku błyskawiczną operacją policyjną. Zdobycie WOSP stanowiło tak w istocie sprawdzian skuteczności działań sił policyjnych w odbijaniu budynków użyteczności publicznej.

    KK „Solidarność” na posiedzeniu w Radomiu stwierdziła, iż rozmowy na temat porozumienia narodowego są zasłoną dymną do przeprowadzenia ataku na związek. Zapowiedziano strajk powszechny, jeżeli władze zdobędą się na podobne gesty.

    Na tym samym posiedzeniu odrzucono rządowy projekt „prowizorium” gospodarczego na następny rok, który gwarantował dalszą obniżkę stopy życiowej ludności, bez żadnej gwarancji oczekiwanych reform. Walne zebranie delegatów Regionu „Mazowsze” uchwaliło na 17.12. 1981 r masowy protest przeciwko polityce władz.

    24.11.1981 r. Gen. Jaruzelski spotkał się z marsz. Kulikowem i innymi dowódcami radzieckimi referując stan przygotowań do wprowadzenia stanu wojennego.

    5.12.1981 r. Odbyło się posiedzenie Biura Politycznego PZPR, na którym gen. Kiszczak stwierdził, że „przeciwnik przyśpiesza demontaż struktur państwowych i dąży do przejęcia władzy. W tej sytuacji niezbędne jest podjęcie działań, które uniemożliwiłyby przeciwnikowi realizacje jego programu”.

    Obrady Plenum podsumował gen. Jaruzelski mówiąc o konieczności „obrony pryncypiów socjalistycznego państwa” i ugruntowania przekonania, że „jedynie partia jest w stanie walczyć ze złem nękającym społeczeństwo”, ponieważ „broni klasowych interesów ludzi pracy”. Na koniec przemówienia gen. stwierdził (co było dużym zaskoczeniem), „jest to potworna, makabryczna kompromitacja dla partii, że po trzydziestu latach sprawowania władzy trzeba ją bronić siłą”.

    Kierownictwo „Solidarności” otrzymywało szereg sygnałów o przygotowaniach wojskowych, lecz na ogół traktowane te informację jako element wojny nerwów.

    Na 11 i 12.12.1981 r.

    Zaplanowano posiedzenie KK „Solidarności” w Gdańsku. Aż do zakończenia obrad nie wierzono w groźbę wprowadzenia stanu wojennego.

    Ciekawostką polityczną największego kalibru w ówczesnym świecie było to, iż ruch społeczny w Polsce, który zrodził „Solidarność” był popierany jednocześnie przez:

    – prezydenta Reagana z USA;

    – eurokomunistę Carillo Berlinguera;

    – papieża Jana Pawła II;

    – liberałów;

    – socjalistów;

    – nieprzebrane rzesze ludzi ze wszystkich kontynentów świata.

    Najważniejszym jednak odkryciem było to, iż zrzeszający ponad 10 000 000 ludzi pracy związek o nazwie „Solidarność”, w którym olbrzymią większość stanowili robotnicy, to właśnie robotnicy zadali kłam mitowi o robotniczych podstawach władzy komunistycznej. To był właściwie początek równi pochyłej, po której władze komunistycznych różnych krajów zjechały w dół, aż do samounicestwienia.

    NSZZ „SOLIDARNOŚĆ”

    W niedzielę 13.12.1981 r. o północy wprowadzono stan wojenny w Polsce. W Programach wszystkich stacji radiowo-telewizyjnych wyemitowano (pierwszy raz o godz. 6:00 i potem ponawiano je co godzinę) przemówienie gen. W. Jaruzelskiego informujące o wprowadzeniu na terenie kraju stanu wojennego. Właściwie stan ten wprowadzono tuż przed północą, gdy zablokowano łączność telefoniczną w całym kraju. Internowano, często w bardzo brutalny sposób tysiące działaczy związkowych i intelektualistów współpracujących ze związkowcami.

    Stan Wojenny określono jako Wojna Dawida z Goliatem21 Była to główna informacja tego dnia. Od południa emitowano ją także w polskiej telewizji. Spikerzy w wojskowych mundurach, bez dystynkcji, tłumaczyli decyzję I sekretarza KC PZPR koniecznością zahamowania procesu rozpadu państwa i jego ochroną przed walkami bratobójczymi.

    Od tego momentu rozpoczęła się trwająca ponad dwa lata wojna polsko – Jaruzelska, wojna Dawida z Goliatem. Do tej chwili władza komunistyczna przygotowała się starannie i skrupulatnie, przyjmując od samego początku powstania „Solidarności” wariant użycia siły. Na potrzeby stanu wojennego sporządzono projekty różnych aktów prawnych, m.in. wydrukowano w Związku So – wieckim 100 tys. egzemplarzy obwieszczenia o wprowadzeniu stanu wojennego, ustalono listy komisarzy wojskowych mających przejąć kontrolę nad administracją państwową i większymi zakładami pracy, a także wybrano instytucje i przedsiębiorstwa, które miały zostać zmilitaryzowane.

    Trzynastego grudnia roku pamiętnego Jeszcze przed północą władze komunistyczne rozpoczęły zatrzymywanie działaczy opozycji i „Solidarności”. Siły porządkowe Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Wojska Polskiego zajęły obiekty Polskiego Radia i Telewizji oraz zablokowały połączenia telefoniczne zarówno krajowe, jak i zagraniczne. Do miast skierowano oddziały pancerne i zmechanizowane, które rozlokowano przy trasach wylotowych, głównych skrzyżowaniach oraz obiektach strategicznych.

    Pierwsze czołgi i transportery opancerzone pojawiły się na ulicach już późnym wieczorem 12 grudnia. Tylko w ciągu kilku dni w 49 ośrodkach internowania znalazło się około 5 tys. osób. W ogromnej operacji policyjno-wojskowej użyto w sumie ponad 70 tys. żołnierzy, 30 tys. milicjantów, 1750 czołgów, 1900 wozów bojowych oraz 9 tys. samochodów.

    W całym kraju rozpoczęły się niezależnie od siebie strajki okupacyjne w dużych zakładach przemysłowych. Strajkowały huty, większość kopalń, porty, stocznie w Trójmieście i Szczecinie oraz największe fabryki, takie jak: WSK w Świdniku i Zakłady Przemysłu Odzieżowego im. Juliana Marchlewskiego w Łodzi. Protestowano w sumie w 199 zakładach, zaś w 50 powołano komitety strajkowe. W 40 zakładach doszło do brutalnych pacyfikacji strajków, przy użyciu oddziałów ZOMO i wojska, wyposażonego w ciężki sprzęt.

    Szczególnie dramatyczny przebieg miały strajki w kopalniach na Górnym Śląsku, gdzie górnicy stawili czynny opór. W Kopalni Węgla Kamiennego „Wujek” 16 grudnia w trakcie kilkugodzinnych walk milicjanci użyli broni palnej, zabijając 9 górników.

    Przy wsparciu czołgów i desantu ze śmigłowców władza komunistyczna 23 grudnia spacyfikowała strajk w Hucie „Katowice”. W kopalniach „Ziemowit” i „Piast” strajki trwały najdłużej, bo do 24 i 28 grudnia – protest prowadzono pod ziemią.

    W grudniu 1981 roku doszło do rozległych demonstracji ulicznych m.in. w Warszawie, Kra – kowie i Gdańsku. O gen. Wojciechu Jaruzelskim śpiewano:

    „Trzynastego grudnia roku pamiętnego

    wróg nie musiał przybyć z kraju sąsiedniego

    bo on tu na miejscu się znajdował

    jedną dłoń wyciągał, drugą cios szykował.”

    Represje. Zakazano strajków, manifestacji i wszelkich akcji protestacyjnych. Wprowadzona została godzina milicyjna: od 22.00 do 6.00 rano. Większość najważniejszych instytucji i zakładów pracy została zmilitaryzowana i była kierowana przez komisarzy wojskowych. Przerwano łączność telefoniczną, uniemożliwiając m.in. wzywanie pogotowia ratunkowego i straży pożarnej. Korespon- dencja podlegała oficjalnej cenzurze.

    Zamknięte zostały granice, bez specjalnej przepustki nie można było także opuścić miejsca zamieszkania. Nadawano tylko jeden program telewizyjny i radiowy. Na kilka tygodni zawieszono pracę szkół wyższych i lekcje w szkołach. Zakazano wydawania prasy, poza „Trybuną Ludu” i „Żołnierzem Wolności”. Zawieszono działalność wszystkich organizacji społecznych i kulturalnych, w tym związków zawodowych oraz stowarzyszeń. Wprowadzono tryb doraźny w sądach. Łącznie w czasie stanu wojennego liczba internowanych sięgnęła 10 tys., w więzieniach znalazła się znaczna część krajowych i regionalnych przywódców „Solidarności”, doradców, działaczy opozycji demokratycznej oraz intelektualistów związanych z „Solidarnością”.

    Obok internowań i aresztowań w wielu środowiskach przeprowadzono weryfikacje. W okresie trwania stanu wojennego blisko 100 osób zginęło od kul w czasie pacyfikacji i rozpędzania manifestacji ulicznych lub w wyniku pobicia przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa.

    Największy wstrząs wywołała śmierć maturzysty Grzegorza Przemyka w maju 1983 roku, a rok później zabójstwo ks. Jerzego Popiełuszki, kapelana „Solidarności”.

    „Orła wrona nie pokona” To takie napisy i ulotki pojawiły się w całej Polsce. Decyzja o wprowadzeniu stanu wojennego wzbudziła ostry sprzeciw ludności. Już 12 stycznia ukazał się „Kodeks Okupacyjny”, który ustalał podstawowe zadania podziemnej działalności: Pamiętajmy: oni mają tylko czołgi, karabiny, pałki. My mamy SOLIDARNOŚĆ, która jest potężniejsza niż wszystkie dyktatury. Jeszcze pan nie wygrał tej wojny, generale! Codziennym widokiem stały się napisy na murach. Popularnym symbolem stało się noszenie oporników wpiętych w ubranie, spacery w czasie emisji „Dziennika Telewizyjnego”, zapalanie świec w oknach na znak pamięci o uwięzionych, układanie krzyży z kwiatów. Rozwijał się podziemny ruch wydawniczy – w 1982 roku ukazywały się już setki tytułów prasowych, wydano liczne książki. Działacze „Solidarności”, którym udało się unikać aresztowania w pierwszych dniach stanu wojennego, tworzyli struktury podziemne.

    W kwietniu 1982 roku zawiązała się Tymczasowa Komisja Koordynacyjna NSZZ „Solidarność”. Samorzutnie powstawały zakonspirowane struktury w poszczególnych regionach oraz Komitety Oporu Społecznego. Do konspiracji zeszli działacze b. Niezależnego Zrzeszenia Studentów. Obok głównego nur- tu solidarnościowego podziemia działały inne grupy polityczne, takie jak Konfederacja Polski Niepo- dległej (KPN) oraz „Solidarność Walcząca” (SW). Jej przywódca Kornel Morawiecki wspominał: − Po paru pierwszych tygodniach po 13 grudnia zrozumieliśmy, że to będzie dłuższa sprawa i może trwać ta nasza konspiracja bardzo długo, że może przeciągnąć się na lata i trzeba się do niej przygotować.

    W sierpniu 1982 roku powstał Ogólnopolski Komitet Oporu Rolników. Dnia 12 kwietnia 1982 roku została nadana pierwsza audycja Radia „Solidarność”. Manifestacje uliczne stały się jedną z najważniejszych form oporu wobec stanu wojennego, a ich apogeum miało miejsce 31 sierpnia 1982 roku, w drugą rocznicę podpisania porozumień sierpniowych.

    W Lubinie, Gdańsku i we Wrocławiu zginęło 5 osób, a w całym kraju zatrzymano ponad 5 tys. ludzi, blisko 3 tys. stanęło pod różnymi zarzutami przed kolegiami ds. wykroczeń, a 126 osobom wytoczono procesy sądowe.

    „Ojczyznę wolną racz nam wrócić, Panie”. To było główne wyzwanie w tym i modlitewne. − Wraz z wprowadzeniem stanu wojennego rozpoczęła się chyba nowa era w życiu narodu. Stan ten wszyscy odczuwali jako uderzenie w demokrację i „Solidarność” − taka była opinia przeciętnego Polaka.

    13 grudnia ogłosiłem w Kościele żałobę narodową, organy nie grały, ludzie płakali i wszyscy po wielu latach śpiewaliśmy „Ojczyznę wolną racz nam wrócić, Panie” − po latach wspominał ks. Stanisław Bartmiński, proboszcz parafii św. Marcina w Krasiczynie.

    W Komunikacie Episkopatu Polski z 15 grudnia 1981 roku Kościół domagał się uwolnienia internowanych i przywrócenia możliwości działania związków zawodowych, a szczególnie „Solidarności”.

    Jan Paweł II w liście do gen. Wojciecha Jaruzelskiego apelował o przerwanie stanu wojennego, respektowanie praw człowieka i rozwiązywanie trudnych spraw metodą dialogu. W ciągu ostatnich zwłaszcza dwu stuleci – pisał papież – Naród Polski doznał wielu krzywd, rozlano też wiele polskiej krwi, dążąc do rozciągnięcia władzy nad naszą Ojczyzną. W tej perspektywie dziejowej nie można dalej rozlewać polskiej krwi: nie może ta krew obciążać sumień i plamić rąk Rodaków. Zwracam się więc do Pana, Generale, z usilną prośbą i zarazem gorącym wezwaniem, ażeby sprawy związane z odnową społeczeństwa, które od sierpnia 1980 roku były załatwiane na drodze pokojowego dialogu, wróciły na tę samą drogę. Nawet jeżeli jest ona trudna, nie jest to niemożliwe. Domaga się tego dobro całego Narodu.

    Kilka dni po wprowadzeniu stanu wojennego z inicjatywy prymasa Józefa Glempa przy parafii św. Marcina na ul. Piwnej w Warszawie powstał Prymasowski Komitet Pomo cy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom.

    Przy kuriach biskupich i niektórych parafiach powstawały komitety pomocy, gromadzące pieniądze i żywność. Z czasem Kościół stał się jednym z głównych dysponentów pomocy płynącej z Za – chodu. Rozdzielane w parafiach produkty, zwłaszcza żywnościowe, pomogły tysiącom polskich rodzin przetrwać ten trudny czas. We wspieranie opozycji zaangażowało się wielu duchownych. Organizowano Msze w intencji Ojczyzny. Wielu kapłanów głosiło odważne kazania, piętnując wojskową dyktaturę. Niektórzy księża, jak Henryk Jankowski z Gdańska, Jerzy Popiełuszko z Warszawy oraz Adam Wiktor z Wrocławia, wspierali podziemną „Solidarność”. Arcybiskup wrocławski Henryk Gulbinowicz przechowywał fundusze podziemnego Regionalnego Komitetu Strajkowego. Duchowni ci i wielu innych padali ofiarą rozlicznych szykan i represji.

    Władzy komunistycznej przez 586 dni nie udało się stłumić oporu społeczeństwa, które z czasem zaczęło coraz głośniej manifestować swój sprzeciw względem reżimu. Pomimo formalnego zniesienia stanu wojennego, co nastąpiło 22 lipca 1983 roku, władza komunistyczna utrzymała większość przepisów i rygorów ograniczających swobody obywatelskie, a zmiany zaczęły następować dopiero w 1989 roku.

    Stan wojenny – restrykcje 

    W czasie stanu wojennego zostały wprowadzone ograniczenia, m.in.: 

    • Zakaz strajków i zgromadzeń. 
    • Od 22:00 do 6:00 obowiązywała godzina milicyjna (zakaz poruszania się bez przepustki). 
    • Militaryzacja niektórych zakładów pracy. 
    • Wstrzymano wydawanie prasy (poza gazetami rządowymi). 
    • Wyłączenie telefonów, a po ich włączeniu pojawił się komunikat o rozmowach kontrolowanych.
    • Likwidacja organizacji i stowarzyszeń, np. studenckich, artystycznych, dziennikarskich itp. 
    • Wstrzymanie wyjazdów zagranicznych. 
    • Zakaz zmiany miejsca pobytu bez poinformowania władz. 
    • Zawieszenie nauki w szkołach i na uczelniach. 
    • Legitymowanie przez milicyjne patrole osób na ulicach. Osoby powyżej 13 roku życia musiały posiadać dokument tożsamości.
    • Zakazane było uprawianie turystyki i sportów wodnych na morskich wodach wewnętrznych i terytorialnych,
    • Wszelkie zgromadzenia, zbiórki, publiczne imprezy sportowe, artystyczne i rozrywkowe mogły być organizowane tylko po uprzednim wydaniu stosownego zezwolenia, prawo do strajków i protestów zostało zawieszone, a udział w nich było traktowane jako ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych,
    • Za zorganizowanie akcji strajkowej organizatorzy będą oskarżani o spowodowanie poważnego zakłócenia w funkcjonowaniu gospodarki,
    • Przesyłki pocztowe podlegały cenzurze, zaś rozmowy były kontrolowane,
    • Osoby powyżej 17 roku życia za naruszanie porządku wprowadzonego dekretem o stanie wojennym mogą być aresztowane,

    Obwieszczenie o wprowadzeniu stanu wojennego wydrukowano w ZSRR. Projekt tekstu powstał w Polsce, jednak specjaliści radzieccy przed oddaniem tekstu do drukarni sami wnieśli kilkanaście poprawek. W ten sposób powielono tryb jaki zastosowano w 1944 roku pisząc Manifest PKWN, który rzekomo miał być drukowany w Chełmie Lubelskim. Wydrukowano je w stu tysiącach egzemplarzy.

    Ustalone zostały listy komisarzy wojskowych, którzy mieli przejąć kontrolę nad administracją państwową i dużymi zakładami pracy. Wskazano instytucje i przedsiębiorstwa przeznaczone do zmilitaryzowania. 

    ZOMO,MO i SB rozpoczęło aresztowania opozycjonistów. W akcji uczestniczyło ok. 70 tys. żołnierzy i 30 tys. funkcjonariuszy MSW. Działania odbywały się w ramach dwóch akcji:

    – „Jodła” służyła zatrzymaniu i internowaniu działaczy opozycyjnych, którzy wcześniej zostali

    wskazani w raporcie,

    – „Azalia” służyła przejęciu kontroli nad telewizją i centralami telefonicznymi w całym kraju,

    Kierownictwo „Solidarności” zostało w dużej mierze zaskoczone wprowadzeniem stanu wojennego. Większość członków Komisji Krajowej i jej doradców ujęto w Gdańsku, tuż po zakończonym przed północą posiedzeniem. Przyznać trzeba, że władze idealnie wybrały moment wprowadzenia stanu wojennego, gdyż wszyscy najważniejsi członkowie kierownictwa „Solidarności” z całej Polski i ich doradcy przebywali w Gdańsku. Wyłożyli się jak „na tacy”.

    Wałęsę aresztowano oddzielnie i umieszczono w Chylicach, a następnie w ośrodku rządowym w Arłamowie. Wałęsę usilnie i na wszelkie sposoby namawiano by wydał apel do społeczeństwa akceptujący wprowadzenie stanu wojennego. Przewodniczący KK „S” nie ugiął się i pozostał milczący. Co w pewnej mierze utrudniło władzom politykę rozbijania jedności związkowej.

    Deklaracje lojalności wobec prawa wojennego złożyło tylko kilkunastu niższej rangą działaczy lokalnych np. Jarosław Sienkiewicz z Jastrzębia, który działał przeciwko KK już w 1980 r. Stanisław Zasada z Huty im. „Lenina”, oraz rzecznik KK Marek Brunne.

    Tak więc „S” pozbawiona została centralnego kierownictwa związku, z którego aresztu uniknęli tylko: wiceprzewodniczący KK Mirosław Krupiński, członkowie Prezydium KK Andrzej Konarski, Eugeniusz Szumiejko i Jan Waszkiewicz oraz przewodniczący regionów Zbigniew Bujak (region „Mazowsze”), Władysław Frasyniuk (reg. „Dolny Śląsk”), Leszek Waliszewski (reg. „Katowice”) i Andrzej Słowik („Łódź”).

    Wcześniejsze ustalenia KK „S” nakazywały, by w przypadku ataku na władze związku zorganizować natychmiast strajk powszechny. Zadanie to w praktyce okazało się być niewykonalne, gdyż wobec braku możliwości porozumiewania się (brak łączności telefonicznej) nie istniała możliwość skoordynowania jakichkolwiek wspólnych działań związku.

    Natomiast wojsko, milicja i ZOMO miały pełną łączność i zatem w dowolnym miejscu w Polsce były w stanie łamać opór protestujących robotników, używając do tego ciężkiego sprzętu i broni palnej. W pierwszej kolejności władze zmilitaryzowały 130 największych zakładów przemysłowych w Polsce, skutkiem czego, łamiący reguły stanu wojennego stawali przed sądami i mogli otrzymywać wysokie kary więzienia, do kary śmierci włącznie. Po złamaniu strajków ich przywódcy byli sądzeni w trybie „doraźnym”, który to tryb przewidywał znaczne zaostrzenie kar w stosunku do normalnie obowiązującego Kodeksu Postepowania Karnego. Najwyższy wyrok (kara więzienia) zapadł przed Sądem Marynarki Wojennej w Gdyni, gdzie za zorganizowanie strajku w Wyższej Szkole Morskiej Ewie Kubasiewicz wymierzono karę 10 lat pozbawienia wolności.

    Pomimo tego w wielu rejonach Polski odbyły się akcje strajkowe.14 XII 1981 r. w Stoczni Gdańskiej rozpoczął działalność Krajowy Komitet Strajkowy na czele którego stanął M. Krupiński. Komitet ten ogłosił ogólnopolski strajk powszechny. Wobec braku łączności decyzja ta nie dotarła do adresatów. Jednak w sporej liczbie dużych zakładów pracy zorganizowano strajki, które łamano znacznymi siłami ZOMO, przy użyciu najcięższego sprzętu wojskowego.

    14. 12. 1981 r. siłą złamano strajk w Stoczniach Gdańska i Szczecina. Podobnie brutalnie złamano opór strajkujących w Łodzi. Najdłużej strajkowano na Górnym Śląsku, Jeszcze 16. 12. Strajkowało kilkanaście kopalni, hut i innych zakładów. Tego dnia doszło do tragicznych wydarzeń w kopalni „Wujek”, gdzie na rozkaz władz użyto broni palnej. Ogień otworzył oddział ZOMO dowodzony przez płk. Kazimierza Wilczyńskiego. W wyniku strzelania do bezbronnych górników natychmiastową śmierć poniosło 8 górników, a kilkunastu zostało rannych. Decyzja o użyciu broni przeciwko strajkującym wynikała z rozkazu gen. Kiszczaka z dnia 13 XII. 1981 r. w którym to rozkazie użycie broni scedował na lokalnych dowódców ZOMO, by to oni dokonywali oceny sytuacji i w oparciu o tę ocenę sami decydowali o jej użyciu.

    Do dziś nie jest znana liczba osób zabitych czasie pacyfikacji strajków w całej Polsce. Tu i ówdzie pojawia się liczba ofiar śmiertelnych w granicach 15 osób, ale są to cyfry niewiarygodne.

    W wyniku wprowadzenia stanu wojennego dziesiątki tysięcy osób zwolniono z pracy. W większości dużych przedsiębiorstw przeprowadzono weryfikację pracowników. Pod groźbą zwolnienia z pracy zmuszano ich do podpisywania deklaracji lojalności. Procedura miała szczególnie obrzydliwy wydźwięk w środowiskach dziennikarskich.

    Tysiące niepokornych dziennikarzy straciło pracę, a na ich miejsce przyszli usłużni karierowicze, gotowi do niemal każdej podłości. Kluczową rolę w propagandzie stanu wojennego odgrywała telewizja, w której umundurowani agitatorzy/spikerzy odczytywali oświadczenia władz i odczytywali argumenty wielbiące nowy, wojenny ład. Szczególną podłością popisali się: Marek Barański, główny doradca gen W. Jaruzelskiego Wiesław Górnicki, Jerzy Rosołowski – dziennikarz TV i Marek Tumanowicz dziennikarz TV.

    Wprowadzenie stanu wojennego w Polsce wywołało ogromny oddźwięk w całym świecie. Już 29 XII 1981 państwa Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG) ogłosiły program sankcji wobec ZSRR za rolę we wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce. Przywódcy wielu państw demokratycznych wystąpili z potępieniem akcji wojskowej przeciw społeczeństwu polskiemu. 11 I 1982 r. Rada Atlantycka potępiła stan wojenny w Polsce i zaleciła państwom NATO sankcje gospodarcze wobec PRL. Prezydent Reagan proklamował „dzień Solidarności z narodem polskim”

    Odruchu solidarności z Polakami rozpoczęto szeroką akcję pomocy charytatywnej, zwłaszcza z RFN, Francji, Włoch, Szwecji i Belgii. Stany Zjednoczone A.P. nałożyły sankcje gospodarcze na reżim wojskowy PRL.

    Stan Wojenny Reperkusje:

    Został wprowadzony na mocy dekretu Rady Państwa z dnia 12 grudnia 1981 roku. Przepis ten dał Radzie możliwość wprowadzenia stanu wojennego w formie uchwały, która została zatwierdzona tego samego dnia z dołączoną adnotacją „ze względu na bezpieczeństwo państwa”. Później Sejm PRL uchwalił ustawę z dnia 25 stycznia 1982 roku o szczególnej regulacji prawnej w okresie stanu wojennego. Stało się to podstawą zatwierdzenia dekretu. W preambule wskazano na niezbędność podjętych środków w celu zagwarantowania sprawnego funkcjonowania organów administracji państwowej i zapobieżenia dezorganizacji życia społeczno-gospodarczego. 

    Należy jednak stanowczo podkreślić, że w grudniu 1981 roku Rada Państwa nie dysponowała uprawnieniami do wydawania dekretów z mocą ustawy. Konstytucja PRL z dnia 22 lipca 1952 roku, akt obowiązujący w momencie wprowadzenia stanu wojennego, przyznawała Radzie taką możliwość, jednak wyłącznie w okresie między sesjami Sejmu, na co wskazywał art. 31. 

    Dekret o stanie wojennym wydano i opublikowano w „Dzienniku Ustaw” w chwili, gdy sesja Sejmu PRL wciąż trwała. Została bowiem zwołana 26 marca 1981 roku, a zamknięta 12 miesięcy później. Akt ten nie mógł więc mieć mocy prawnej, bo kłócił się ze wspomnianą regulacją konstytucyjną.

    Mało tego, nie mógł też być przedłożony do zatwierdzenia. Sejm PRL powinien był usunąć z porządku prawnego wadliwie wydany dekret i anulować wszystkie skutki prawne, które stwarzał ten dokument.

    Tymczasem w drodze odstępstwa od Konstytucji PRL (do czego Sejm PRL nie miał kompetencji), naruszenie ustawy zasadniczej przez Radę Państwa zostało usankcjonowane. 

    To jednak jeszcze nie wszystkie odstępstwa od obowiązującego wówczas prawa. Rada Państwa dopuściła się też naruszenia obowiązku uprzedniej publikacji aktu normatywnego w „Dzienniku Ustaw”. Do takiego działania zobowiązywał Przewodniczącego art. 31 Konstytucji PRL. Dekret, jak i sama uchwała, zostały opatrzone datą 14 grudnia 1981 roku. W rzeczywistości dekret został skierowany do druku w dniach od 17 do 18 grudnia i wysłany do abonentów między 19 a 23 grudnia. Faktem jest, że sama treść została upubliczniona przez radio i telewizję już 13 grudnia, jednak nie można mówić tu o prawnym ogłoszeniu. 

    Każda z powyższych kwestii była tożsama z naruszeniem ogólnej zasady praworządności, przewidzianej w Konstytucji PRL.

    Listy osób internowanych, zawierające niekiedy nazwiska osób przebywających za granicą, ułożono już w marcu 1981 r.

    Utworzono 49 ośrodków internowania.

    Sztab wojenny miał do dyspozycji następujące zasoby ludzkie:

    – 350 000 żołnierzy WP,

    – 350 000 funkcjonariuszy MO,

    – 65 000 żołnierzy Wojsk Ochrony Pogranicza,

    – 250 000 ORMO (Ochotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej)

    – trudną do oszacowania rzeszę donosicieli, kapusiów i innych tajnych współpracowników.

    Nad przebiegiem akcji czuwała w ambasadzie ZSRR w Warszawie specjalna grupa oficerów radzieckich, monitorująca działania władz i regularnie składała meldunki do władz na Kremlu i do sztabu wojsk Układu Warszawskiego.

    W przemówieniu, powtarzanym przez cały dzień w środkach masowego przekazu (radio i TV) gen. Jaruzelski nakreślił sytuacje wewnętrzną Polski w najczarniejszych barwach stwierdzając, iż „ojczyzna znalazła się nad przepaścią”. Akcentował zagrożenie państwa przez rzekome wezwania do rozprawy z komunistami, chaos, demoralizację i przestępczość. Zapowiedział kontynuację reform i przejściowość rządów wojskowych, puszczenie w niepamięć czynów popełnionych przed 13.12.1981 r. oraz stwierdził, że nie ma powrotu do sytuacji sprzed 1980 r. Wzywał do spokoju i podporządkowaniu się rygorom stanu wojennego.

    Wieczorem 13.12. 1981 r. z apelem o powstrzymanie się przed rozlewem krwi wystąpił prymas Glemp stwierdzając: „Możemy się oburzać, krzyczeć na niesprawiedliwość takiego stanu, protestować przeciw naruszeniu praw obywatelskich (…) jednak może to nie przynieść rezultatu, bo władza w stanie wojennym nie jest władzą dialogu. Pozostaje, wszakże sprawa najważniejsza: ratowanie życia i obrona przed rozlewem krwi … Będę prosił, nawet gdybym miał boso iść i na kolanach błagać: nie podejmujcie walki Polak przeciwko Polakowi … Każda głowa, każda para rak bezcenne będą do odbudowania tej Polski, jaka będzie i być musi po zakończeniu stanu wojennego”.

    W Gdyni tymczasem w nocy z 12/13 12. 1981 r. aresztowano m. inn. A. Kozickiego, E. Szmidta, H. Mierzejewskiego, Cz. Reicherta i Z. Ślesarowa. Zawieszono działalność Społecznego Komitetu Budowy Pomników Ofiar Grudnia 1970.

    14.12.1981 r. Z chwilą ogłoszenia stanu wojennego władzę w stoczni przejęła grupa Komisarzy Wojskowych. Dopiero teraz stało się jasne, w jakim celu ta grupa oficerów wojskowych przybyła do stoczni. Po ponad 2,5 miesięcznym pobycie w stoczni mieli mieć rozeznanie tego, co dzieje się w stoczni, jakie są siły Solidarności i kto stoi za różnego rodzajami akcjami mającymi (w ich mniemaniu) zmierzać do destrukcji stoczni.

    Informacja Radia BBC mp3 – 9 min. 41 sek.

    Jerzy Miotke (SKP):

    Około 9:00 14.12. wiedziałem już, że sześciu moich kolegów Z Komisji Zakładowej zostało zatrzymanych i internowanych. Nikt z pytanych nie miał jakiejkolwiek informacji o ich losie.

    Dyrektor Stoczni W. Fandrey był służbowo w Brazylii, gdzie miał podpisać kontrakt na dwa statki. Poprosiłem jego zastępcę ds. Technicznych Zb. Maciejewskiego o pilną rozmowę z przedstawicielami Komisji Zakładowej, którzy nie zostali aresztowani. Dyrektor spotkał się z w małej salce na II piętrze w budynku „Akwarium”. W czasie tej rozmowy zażądałem natychmiastowego zwolnienia aresztowanych kolegów z KZ. Dyrektor odmówił mojej prośbie. Zatem na parterze w budynku pn. „Pentagon” w salce przy czytelni prasy techniczno–ekonomicznej poinformowałem kolegów z KZ (dotąd niearesztowanych) o odmowie dyr. Technicznego o zwolnieniu naszych kolegów z internowania. Około godz. 11:00 tego samego dnia sekretarka dyrektora p. Teresa Witt wezwała mnie telefonicznie na spotkanie z dyrektorem. Rozmowa odbyła się z moim przełożonym inż. Stanisławem Jaszewskim, w której dyr. Maciejewski stwierdził, że nie jest w stanie zrealizować postulatu wyrażonych przez stoczniowców. Na koniec naszej rozmowy dyr. udzielił mi następującej rady: „Odłóż tę Twoją demokrację-srację ad acta”.

    Jerzy Miotke w 1981 roku

    W godzinach popołudniowych milicja oraz SB wtargnęły do pomieszczeń Komisji Zakładowej i Przewodniczącego Rady Pracowniczej Henryka Ogryczaka, zabezpieczając wszystkie biurka i szafy, a w nich znajdujące się materiały i dokumentację. Wśród materiałów w Komisji Zakładowej znaleziono matryce do wykonywania ulotek (w języku polskim i rosyjskim) z odezwą do żołnierzy i funkcjonariuszy. Tadeusz Pławiński przybył wreszcie do stoczni (bezpośrednio pociągu – był służbowo w Szczecinie, dlatego też nie został aresztowany) i podjął bezpośrednie negocjacje z dyrekcją. Powstał Komitet Strajkowy Stoczni .

    14.12. 1981 r. w SKP proklamowano strajk okupacyjny. Jego organizatorami byli działacze, którzy uniknęli internowania: T. Pławiński, Cz. Zarzecki, F. Rusinek, M. Tyszko, Zdz. Mientki o L. Demczuk. Strajk rozpoczął się na Wydz. W-4 i K-3, przejęto radiowęzeł, strajkowało około 5 000 stoczniowców.

    Gdynia 14.12.1981 r. W tym dniu przez Gdynię przetoczyła się fala strajków. Stanął największy zakład w Gdyni – Stocznia im. „Komuny Paryskiej”, a także Stocznia remontowa Nauta, Morska Obsługa Radiowa Statków, Wyższa Szkoła Morska oraz kilka mniejszych przedsiębiorstw. Nie zastrajkowali Zarząd Portu Gdynia, Dalmor, Polskie Linie Oceaniczne, Stocznia Marynarki Wojennej im. „Dąbrowszczaków”. Przyczyny braku akcji strajkowych były różne; m. inn. aresztowanie całych Komitetów Zakładowych, agitacja aktywistów partyjnych, czy też wejścia do tych zakładów sił ZOMO, a zdarzały się podzielone (konflikty) zdania na temat podjęci a akcji strajkowych w tych zakładach.

    15.12.1981 r. Pod bramę główną stoczni podeszły jednostki ZOMO (566 milicjantów i dwie grupy pancerne WP). Pracowników stoczni wezwano do jej opuszczenia w czasie pół godziny. Na ten krok zdecydowało się około 3 000 osób. Pozostało w stoczni ok. 2 000 pracowników. Przed godz. 5:00 oblegające siły ZOMO i Wojska rozpoczęły akcje zastraszania stoczniowców. W wyniku prowadzonych rozmów ustalono, iż stoczniowcy wyjdą z zakładu o 6:00 (po godzinie milicyjnej), skutkiem czego unikną aresztowania. Zgodnie z wynegocjowanym porozumieniem strajkujący opuścili zakład, zaś Z. Mientki niezwłocznie udał się do ks. Jastaka i powiadomił go o sytuacji w SKP i o zakończonym strajku. Stocznia pozostała zamknięta do dnia 24.12.1981 r. Wszystkie przepustki pracownicze zostały unieważnione. Nowe przepustki wystawiano osobom, które wg oceny SB nie stanowiły sił ekstremistycznych w Stoczni. I tak sukcesywnie przywracano coraz to kolejnych pracowników.

    Po spacyfikowaniu Stoczni im. „Komuny Paryskiej” zakończono strajk w Stoczni „NAUTA”, gdzie strajkowało około 1500 osób oraz w Wyższej Szkole Morskiej. W następnym dniu (16.12) strajk zakończono w Morskiej Obsłudze Radiowej Statków.

    W kolejną noc (15/16.12.1981 r): Służba Bezpieczeństwa dokonała przeszukania we wszystkich pomieszczeniach stoczni. Zarówno w biurach, w szatniach, wszędzie tam, gdzie mogły być złożone i/lub przechowywane materiały solidarnościowe nieprzychylne władzy.

    Jak się potem okazało, W stoczni działały dwie ekipy służby bezpieczeństwa. Pierwsza podkładała materiały nawołujące do obalenia władzy siłą (za taką kwalifikację czynu groziła kara wieloletniego więzienia). Materiały takie wkładano do biurek i szafek i ubrań znanych, aktywnych działaczy Solidarności (ciekawostką było to, iż czcionka, za pomocą której wydrukowane były te materiały nie była czcionką stosowaną w Wolnej Drukarni Gdynia. Zatem rodziło się pytanie, która drukarnia w Polsce i na czyje polecenie je drukowała… tego pewnie już się nie dowiemy). Druga ekipa, która dokonywał przeszukań znajdowała te materiały i tworzyła dokumentację, stanowiącą podstawę do wniesienia oskarżeń dot. próby obalenia ustroju PRL siłą.

    Pozwolę sobie (EP) opisać przypadek znany mi osobiście z Szefostwa Technicznego Stoczni, gdzie wówczas pracowałem. Na moim piętrze w pok. 202 pracował mój kolega Jurek Miotke. Był technologiem i zajmował się racjonalizacją i wynalazczością w Dziale TTW. Jurek w tamtym czasie borykał się z wielkim problemem rodzinnym związanym z ciężko chorym dzieckiem, wymagającym nadzwyczajnej pomocy. Ponieważ spodziewanej pomocy nie mógł otrzymać nawet w Ministerstwie Zdrowia, gdzie bywał wiele razy… zawsze słyszał, że istniejące prawo nie pozwala na zastosowanie niekonwencjonalnych metod leczenia, a na uwagę, że krajach zachodnich takie schorzenia leczą, to może by Ministerstwo dało zielone światło i pokryło koszty leczenia… usłyszał również, że Ministerstwo nie ma na taką okoliczność środków finansowych. Zatem, kiedy w 1981 roku powiały nowe wiatry polityczne, Jerzy Miotke uznał, że musi wykonać niekonwencjonalny krok w celu wywołania tematu zwiększenia kwot z budżetu Państwa na Służbę Zdrowia. Usiadł zatem i główkował co można uczynić w takiej sprawie. Postanowił poruszyć media w tej sprawie między innymi metodą ulotkową… Poprosił zatem pracownicę Stoczni (polonistkę z wykształcenia p. mgr Ewę Kurpiewską), by pomogła mu poprawnie językowo opracować treść tej ulotki. Nie ma co ukrywać, że w tekście tej ulotki można było się doszukać pewnej dozy uszczypliwości pod adresem władzy. Pan Jerzy z wydrukowanymi ulotkami ruszył w jak to się mówi w „Polskę” i rozdając te ulotki liczył, że ta treść gdzieś dotrze wysoko i poruszy skostniałe serca urzędników w Warszawie. Ulotka oczywiście dojechała do Warszawy, lecz traf chciał, że do Innego ministerstwa, mianowicie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, a stamtąd kanałami Służby Bezpieczeństwa wróciła do Gdyni z dopiskiem „wróg ludu” zdemaskować, aresztować itd.

    Kiedy więc wygoniono ludzi ze Stoczni, a na ich miejsce weszła ekipa SB (nr 1 – ci od podkładania kompromitujących i wrogich ulotek). Okazało się, iż dzięki szczerej i wytrwałej pracy kapusiów, SB miało doskonałe rozeznanie kto z imienia i nazwiska, gdzie pracował, gdzie miał szafkę na ubrania, które biurko było zajmowane przez tzw. wrogów Polski Ludowej. Korzystając z tej wiedzy i mając niczym nieskrępowany dostęp do pomieszczeń w całej stoczni w ciągu jednej akcji podłożyli kompromitujące materiały tym, którzy mieli zostać aresztowani i osądzeni jako wrogowie ludu, dążący do obalenia ustroju siłą.

    Druga ekipa SB przeszukała całą stocznię, wszystkie szatnie i pomieszczenia biurowe znajdując podłożone materiały. Niezwłocznie sporządzono dokumentację w tym i fotograficzną. Następnie materiały te pozostawiono w miejscach, w których je podłożono.

    Po powrocie do pracy wszystkich stoczniowców, na p. Jerzego Miotke na bramie wejściowej czekał mało uprzejmy gość, który powiedział, że będzie mu towarzyszyć w dojściu do biura…. Pan Jerzy nawet nie przypuszczał jaka go niespodzianka czeka. Mianowicie po wejściu do biura pan ów od razu zapytał to pana szafka prawda? Tak, to moja szafka! Brzmiała odpowiedź. A rzeczy w tej szafce są pana? Oczywiście, że moje. To proszę ją otworzyć, ale niczego nie ruszać padło polecenie. Pan Jerzy patrzy a ów smutny Pan wpycha rękę od razu w tę kieszeń zewnętrzną w jego kurtce, która od strony patrzącego nie była widoczna, bo była wciśnięta do ścianki… A to co? Co to jest? To jest moja ulotka mówi p. Jerzy, którą wysłałem do Warszawy m. in. do Ministerstwa Zdrowia… część zaś rozdawałem publicznie by zademonstrować, że w Warszawie władze mają problem i dylemat jak poprawnie rozdzielić budżet Państwa dla Ministerstwa Zdrowia, by starczyło na leczenie dzieci poważnie i ciężko chorych.

    Wyszło na to, że Ministerstwo, w którego gestii znalazła się ulotka nie wyleczyło Jego dziecka, ale usiłowało wyleczyć Jerzego Miotke z pisania ulotek! Został on z miejsca zabrany celem dalszego szkolenia w niepisaniu ulotek i oczywiście zwolniony ze Stoczni. Pozostał bez pracy przez pewien czas.

    P. Jerzy, kiedy sprawy polityczne się uspokoiły zwrócił się do Dyr. Naczelnego Stoczni z uprzejmą prośbą o przyjęcie na powrót do Stoczni. Sprawę swojego aresztowania wyjaśnił klarownie i dokładnie. Zatem p. Dyr. Maciejewski przywrócił do pracy p. Jerzego z przykazaniem, żeby nie robił głupot (były to ulubione słowa dyrektora) i żeby się pilnował, bo wiadomo, kto czuwa!

    Sprawa „podkładania” ulotek nawołujących do obalenia panującego ustroju wcale nie była taką, jak by się wydawało… Znam parę przykładów ludzi, którzy w swych kieszeniach znajdowali takie ulotki. Okazało się, że mieli je ci, którzy z różnych względów (być może politycznych byli w stoczni jak to się mówi w dyplomacji osobami niepożądanymi – „persona non grata”), była też i druga opcja, a więc i taka, że ulotki podkładali pracownicy stoczni pracujący na „drugim etacie” w SB i oni swoim wrogom, np. nie lubianym przełożonym, wkładali takie wrzutki.

    17.12.1981 r. W Gdyni strajkowały jeszcze mniejsze zakłady pracy. Wg oceny władz miasta i KM PZPR strajkowało ponad 1000 osób w następujących zakładach: Bazy Przedsiębiorstwa Transportowo- Sprzętowego Budownictwa „Transbud” nr 3 w dzielnicy Redłowo i nr 4 w dzielnicy Chylonia. Strajki trwały w firmie „Energomontaż”, w Biurze Projektów i Łączności oraz w Kombinacie Budowlanym – Fabryce Domów i Bazie Transportu.

    Niepewna sytuacja była w sąsiadującej z „Transbudem” Spółdzielni „Ekspedytor”. W tej sytuacji (z tak małymi grupami strajkujących) postanowiono rozprawić się metodami siłowymi. Na pierwszy „ogień” wzięto Bazę nr 3 „Transbudu” w Redłowie. Na 400 osób strajkujących skierowano 220 milicjantów i wspomagana przez 1 transporter bojowy (opancerzony SKOT), który 18.12) o godz. 14:00 staranował bramę, otwierając siłom milicyjnym możliwość wdarcia się na teren bazy. Pacyfikowanie bezbronnych strajkujących „zabrało” uzbrojonym po „zęby” funkcjonariuszom aż pół godziny. Cały Komitet strajkowy został aresztowany. Pozostałe strajki wygasły następnego dnia.

    Organizatorzy i uczestnicy strajków oraz wyłapani w licznych w Gdyni demonstracjach, drukarze, kolporterzy i osoby ich wspierające i/lub ci, którzy ukrywali poszukiwanych przywódców strajkowych i Komitetów Strajkowych stawali przed sądami. Szczególną niesławą okryły się Prokuratura i Sąd Marynarki Wojennej w Gdyni, który sądził w 326 osób. Sąd ten wsławił się tym, iż wydawał drakońskie kary pozbawienia wolności. Za naruszenie przepisów dekretu o stanie wojennym skazywały także sądy cywilne oraz kolegia do spraw wykroczeń. Sprawy karne wytoczono 120 osobom związanym z Gdynią.

    W stoczni … cd.

    19.12.1981 r. W miejsce dotychczasowego dyrektora stoczni Inż. W Fandreya (pobyt w Brazylii uniemożliwiał mu powrót do Polski i sprawowanie swojej funkcji) powołany został mgr inż. Zbigniew Maciejewski (Dyrektor – nr 20 w historii Stoczni).

    Nowy dyrektor nie otrzymał zgody od Komisarzy Wojskowych de facto Zarządzających Stocznią na przywrócenie do swej statutowej działalności Rady Pracowniczej wybranej 9 września 1981 r. jak się okazało, przeszkodą był jej przewodniczący p. Henryk Ogryczak. Być może przez okres działania Rady Pracowniczej (raptem przez 3 m-ce) pierwszej kadencji niezbyt gorliwie przykładał się do współpracy z Komitetem Zakładowym PZPR i trzeba też wspomnieć dość trudny charakter byłego dyr. W. Fandreya. W każdym bądź razie, na wskutek jak się przypuszcza negatywnej opinii KZ PZPR (dyr. Fandrey nie mógł wydać negatywnej opinii, gdyż od pierwszych dni grudnia 1981 był na delegacji służbowej w Brazylii i tam go zastał stan wojenny) kontrolujący Stocznię Komisarze Wojskowi podjęli decyzję o usunięciu p. H. Ogryczaka ze stanowiska Przewodniczącego Rady Pracowniczej.

    Trzeba wspomnieć również o takim fakcie, iż wszyscy pracownicy stoczni zanim powrócili do pracy po usunięciu ich przez siły wojska i ZOMO, podlegali szczegółowej weryfikacji z udziałem SB, Biura Kadr i kierownictwa PZPR. Kto został zweryfikowany pozytywnie, ten otrzymywał wezwanie do pracy, a następnie otrzymywał nową przepustkę wejściową. Nie zweryfikowany nie otrzymywał wezwania do pracy i mógł się spodziewać zwolnienia z pracy.

    Sprawa Przewodniczącego Rady Pracowniczej p. Ogryczaka wyglądała trochę inaczej, gdyż przed zwolnieniem z pracy formalnie, zgodnie z Ustawą, był on chroniony prawnie. Z drugiej zaś strony wiele Ustaw w stanie wojennym zostało zawieszonych, skutkiem czego p. Ogryczak pozostał bez pracy.

    Dyr. Zb. Maciejewski przekazał informację p. Ogryczakowi, iż chciałby się z nim zobaczyć w stoczni i zaprasza go w określonym dniu i godzinie na rozmowę. W umówionym dniu na bramie wejściowej stoczni czekał „umyślny” i zaprowadził p. Ogryczaka do gabinetu dyrektora. Dyrektor przedstawił całość zagadnienia i przekonywał Ogryczaka, że bez zmiany Przewodniczącego Rada Pracownicza Stoczni nie otrzyma zgody na działanie. Dyrektor orzekł, że w zaistniałej sytuacji nie jest wstanie przekonać Komisarzy Wojskowych do zmiany decyzji. Dodał przy tym, że jeżeli złoży rezygnacje z funkcji Przewodniczącego, zostanie zatrudniony w Stoczni na stanowisku odpowiadającym jego kwalifikacjom. Jeżeli rezygnacji nie złoży, pozostanie bez pracy. Jak się można domyślać warunki ekonomiczne (rodzina na utrzymaniu i bardzo skromna pensja żony – p. Krystyna Ogryczak była nauczycielką w Zespole Szkół Przyzakładowych, więc było oczywiste, że rodzina ta stała nad przepaścią finansową) wymusiły na p. H. Ogryczaku złożenia rezygnacji z funkcji Przewodniczącego Rady Pracowniczej

    23.12.1981 r. Stratedzy amerykańscy uznali Polskę za najsłabsze ogniwo bloku radzieckiego i postanowili uderzyć na nią gospodarczo. Z dniem 23 grudnia 1981 roku Reagan postanowił zawiesić dostawy do Polski wszelkich produktów rolnych, wprowadzić zakaz udzielania Polsce kredytów i gwarancji kredytowych, zawiesić stosowanie klauzuli największego uprzywilejowania, zerwać umowę o komunikacji lotniczej z dnia 19 lipca 1972 roku, cofnąć prawo połowów polskiej floty rybackiej w strefie rybołówczej USA, zawiesić rozmowy z Klubem Paryskim w sprawie restrukturyzacji polskiego zadłużenia, wprowadzić blokadę w sprawie wstąpienia Polski do Międzynarodowego Funduszu Światowego i Banku Światowego, ograniczyć transfer nowoczesnej technologii, zawiesić współpracę naukowo-techniczną oraz wprowadzić zakaz kontaktów na szczeblu rządowym.

    Wprowadzenie stanu wojennego zbiegło się z objawami kryzysu radzieckiego imperium. Coraz gorsze wyniki ZSRR i bloku wschodniego, jak również zahamowanie ofensywy politycznej na skalę światową oraz przedłużająca się wojna w Afganistanie, stwarzały dla Moskwy poważne ograniczenia.
    W odruchu solidarności z Polakami, rozpoczęto akcje charytatywnej pomocy, szczególnie we Włoszech, RFN, Szwecji i Belgii. Delegalizacja Związku spotkała się z ostrą krytyką Międzynarodowej Organizacji Pracy oraz polityków.

    W lutym 1982 r przywódcy strajku w Wyższej Szkole Morskiej w Gdyni i ich współpracownicy zostali skazani na bezprecedensowe kary więzienia. Ewie Kubasiewicz zasądzono karę 10 lat pozbawienia wolności, a Jerzemu Kowalczykowi i Władysławowi Trzcińskiemu po 9 lat pozbawienia wolności.

    Powszechną formą represji stanowiły także zwolnienia z pracy. Po ogłoszeniu stanu wojennego w wielu przedsiębiorstwach została przeprowadzona „weryfikacja” pracowników. Miała ona na celu usunięcie otwarcie sprzeciwiających się polityce realizowanej przez PZPR, a także tym, którzy otwarcie i entuzjastycznie uczestniczyli w „karnawale Solidarności” krytykując stanowisko PZPR i ich przywódców, a także miejscowych notabli. Pracę straciło 180 pracowników Morskiego Instytutu Rybackiego i 140 pracowników „DALMORU. Po za tym na wniosek Komitetu Miejskiego PZPR i jego egzekutywy zwolniono 19 prezesów i dyrektorów w zakładach przemysłowych i Spółdzielniach, 9 dyrektorów szkół podstawowych, dyrektora Liceum Ogólnokształcącego, Dyrektora Zespołu Szkół Mechanicznych nr 1, kierownika Pałacu Młodzieży, kierownika Bursy nr 2 oraz pięciu kierowników wydziałów w Urzędzie Miejskim w Gdyni. Ze stanowiska został także zwolniony prezes Sądu Rejonowego w Gdyni i rektor Wyższej Szkoły Morskiej.

    Czystka nie ominęła także gdyńskiej organizacji partyjnej. Komitet Miejski PZPR liczący w 1981 roku 75 członków, został zmniejszony do 59 osób (6 osób usunięto z PZPR), natomiast 10 osób usunięto jedynie z władz Komitetu Miejskiego PZPR. Egzekutywa została zmniejszona o 2 osoby.

    Oprócz tego partia przeżywała poważny kryzys, który polegał na odchodzeniu z jej szeregów. W pierwszym kwartale 1982 r. legitymację „rzuciły” 1084 osoby, a po zakończeniu stanu wojennego w 1983 r. szacowano spadek o 19% ogólnej liczebności członków gdyńskiej organizacji partyjnej. Co warte podkreślenia odchodzili nie tylko szeregowi członkowie PZPR, ale też spora grupa ludzi funkcyjnych. Na oczy przejrzeli m. inn. I Sekretarz Komitetu Zakładowego w Urzędzie Miejskim i wiceprzewodniczący Miejskiej Komisji Kontroli Partyjnej.

    Mimo tak olbrzymich represji, jakie zastosowano W Gdyni po stanie wojennym, o którym powszechnie uważało się, że to zemsta PZPR za postawę gdynian i jej pracowników za rok 1970 i za „Karnawał Solidarność” w roku 1980 i 1981. Mimo to w następnych miesiącach i latach załogi gdyńskich zakładów pracy, jak i mieszkańcy Gdyni uczestnicząc w strajkach, które co rusz wybuchały w mieście, a także b. liczne pochody rocznicowe i wielotysięczne uczestnictwo w rozmaitych rocznicowych wydarzeniach dokumentowały, że zasiane ziarno „Solidarności” nie zostało zadeptane. Duch Gdynian był ciągle mocny, rósł w siłę i był nie do złamania.

    Do pierwszego większego wydarzenia doszło już 17 12.1981 r. w jedenastą rocznicę „czarnego czwartku” (1970 r). Do stłumienia tego wystąpienia mieszkańców Gdyni skierowano 750 milicjantów. Jeszcze o godz. 18:00 w rejonie Urzędu Miejskiego protestowało ponad 2000 gdynian. Po wezwaniu do rozejścia się pozostało ok. 500 osób, których siły MO próbowały rozproszyć. Walki trwały ponad 3 godziny.

    Jerzy Miotke wspomnienia (SKP): Swoją przepustkę otrzymał 21. 01 1982. W obecności Szefa Technicznego Stoczni inż. St. Wojtysiaka. Uzyskanie tej przepustki wymagało złożenia deklaracji, iż Miotke nie naruszy nowo ustalonych zasad pracy. Od tej chwili, każde wyjście po za swoje biuro np. do przychodni lekarskiej, budynku gł. Księgowego czy Biura Projektowego J. Miotke jest zobowiązany raportować do swoich przełożonych. J. Miotke kontynuuje: My działacze związkowi ze stoczni, którzy mieszkali na gdyńskim Obłużu za miejsce konspiracyjnych spotkań obraliśmy kościół pod wezwaniem św. Andrzeja Boboli, którego proboszcz ks. Andrzej Czerwiński był bardzo zaangażowany i wspierał nasz ruch związkowy. Podobnie wspierał nas klasztor ojców redemptorystów na czele z ojcem Edwardem Rybą. Równie wielkie wsparcie otrzymywaliśmy z kościoła pw. Chrystusa Króla na gdyńskim Małym Kacku na czele z ks. Edmundem Skierką.

    W lutym J. Miotke został zaproszony do klasztoru ojców redemptorystów na rozmowę z Lechem Kaczyńskim oraz następnie z Bogdanem Borusewiczem. Rozmowy dotyczyły zaangażowania J. Miotke w działalność w strukturach Tajnej Komisji Zakładowej Stoczni. Przewodnictwo TKZ objął Roman Stegart oraz Mirosław Jezusek, obaj koledzy J. Miotke ze stoczni.

    Roman Stegart (SKP) – wspomnienie cz. 5:

    13 grudnia 1981 roku „został wprowadzony stan wojenny, chociaż od pewnego czasu czuliśmy, że coś się wydarzy. Jeszcze kilka dni przed wprowadzeniem stanu wojennego na spotkaniu w stoczni pamiętam gorączkowe dyskusje “wejdą czy nie wejdą” oczywiście była mowa o wojskach sowieckich. Tak więc atmosfera była mocno napięta.

    Władze komunistyczne obwiniały nasz Związek o brak komponentów do produkcji, brak towarów w sklepach, które rzekomo były powodowane przez strajki, a nie brano pod uwagę, że gospodarka Polski waliła się już od drugiej połowy lat 70.

    Najważniejszą kwestią było ustalenie ilu i kto z naszych kolegów ze stoczni został internowany lub aresztowany. Pierwsze spontaniczne spotkanie odbyło się w niedzielę 13 grudnia 1981 r. w kościele ojców redemptorystów tuż po południowej mszy św. Spotkałem tam kilku działaczy „S” z naszej stoczni oraz kolegów z innych gdyńskich zakładów pracy, których poznałem jeszcze za czasów legalnej działalności. Z kilkoma z nich umówiłem się na 15 grudnia nie wiedząc jeszcze, jak potoczy się sytuacja w zakładach pracy.

    Oczywiście do spotkania nie doszło, ponieważ 15 grudnia trwały jeszcze strajki. Rozmawiałem natomiast z kilkoma osobami z którymi znałem się na tyle blisko, że mogłem z nimi rozmawiać na temat zaistniałej sytuacji po wprowadzeniu stanu wojennego.

    14 grudnia 1981 roku proklamowano strajk okupacyjny w stoczni, w którym brało udział niewiele ponad 5 tys. osób, natomiast na noc zostało ok. 2 tys. osób. 15 grudnia ok. 3.00 nad ranem pod stocznię podeszły jednostki ZOMO oraz wojska. O 5.00 rano podjęto akcję zastraszania strajkujących. W wyniku rozmów komitetu strajkowego z dowódcą akcji ustalono, że stoczniowcy opuszczą zakład o godz. 6.00 – po godzinie milicyjnej w zamian unikną aresztowania i tak też się stało.

    16 grudnia w Gdańsku i 17 grudnia w Gdyni brałem udział w demonstracjach ulicznych, które były związane z rocznicami tragedii grudniowej 1970 roku. Walki z oddziałami ZOMO w tych dniach trwały do późnych godzin wieczornych. Do spotkania, które miało się odbyć 15 grudnia doszło dopiero w następną niedzielę tj. 20 grudnia. Na tym spotkaniu ustaliliśmy, że będziemy zbierać pieniądze na wsparcie dla tych rodzin, których bliscy zostali internowani lub aresztowani. Zastanawialiśmy się co dalej?

    Mieliśmy różne propozycje… a to organizowanie strajków, demonstracji ulicznych. Rozważaliśmy nawet przeprowadzenie akcji sabotażowych. Koniec końców uznaliśmy, że najlepszym wariantem dalszych działań będzie stworzenie podziemnych struktur, które by mogły kontynuować to, co nam przerwano 13 grudnia 1981 r.

    Pierwsze struktury zawiązaliśmy spośród osób znajomych, co do których byliśmy pewni, że są oddani sprawie „duszą i ciałem”. Następnie analizowaliśmy osoby z naszych wydziałów – poddaliśmy ich wnikliwej obserwacji, a gdy uzyskaliśmy pewność, że możemy na nich polegać zapraszaliśmy ich do współpracy.

    W styczniu 1982 r. W powstałej Tajnej Komisji Zakładowej NSZZ “Solidarność” stoczni Komuny Paryskiej przewodniczącym byłem ja – Roman Stegart z wydz.K-2; do 1989 r. Działali w niej m. inn. Mirosław Jezusek, Czesław Szweda, Jerzy Miotke, Janusz Śniadek, Jan Roman, Maciej Orłowski, Józef Lanc, Ryszard Darowski, Paweł Szlezyngier, Marek Pacholec, Sylwester Gliniecki, Kazimierz Stachowski, Michał Lademan, Kazimierz Langhamer, Zenon Zbucki, Lech Sadowski, Bogdan Jankowski, Andrzej Tyrka, Marian Pokojski, Waldemar Pasturczak, Henryk Podlaski, Stanisław Kuchnio, Marian Stachura, Bogumił Wspanialski, Czesław Kozik, Zygmunt Oleksiak, Jerzy Główczewski i Tadeusz Chrzan.

    Korzystając z kontaktów na poziomie innych gdyńskich zakładów pracy stworzyliśmy podziemne struktury na poziomie miasta. Struktura taka powstała z przedstawicieli Stoczni im. „Komuny Paryskiej”, Stoczni „Nauta”, Morskiej Obsługi Radiowej Statków (MORS), Stoczni Marynarki Wojennej i Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego oddział Gdynia.

    Po pewnym czasie, gdy struktury okrzepły, zaczęliśmy myśleć o tym, w jaki sposób przekazywać mieszkańcom Gdyni prawdziwe informacje o tym, co dzieje się w naszych zakładach pracy. Wiedzieliśmy o tym, iż prawdziwych wiadomości, o tym, co się dzieje w gdyńskich zakładach obecna władza nie zamierza przedstawiać.

    Pracowaliśmy na różnych poziomach, zawsze mając na względzie bieżące sprawy. I tak, na wielu wydziałach stoczniowych została zainicjowana zbiórka pieniędzy, które były potrzebne dla rodzin aresztowanych i internowanych.

    Na początku marca 1982 r. padł pomysł, aby drukować ulotki informacyjne, a później może i własną gazetkę.

    Pierwszym pismem poza ulotkami był „Informator wojenny”, który jeszcze nie był sygnowany jako pismo TKZ „Solidarność” SKP. Informator ten był pismem bardzo skromnym (druk na dwóch stronach), po prostu takie mieliśmy wówczas możliwości techniczne. Informator był drukowany na matrycach białkowych. Ramki do tych matryc powstawały w dwóch zakładach – części metalowe powstawały w gdyńskiej Komunie, zaś ramki drewniane powstawały w Teatrze Muzycznym w Gdyni. Informator ukazywał się prawie 1 rok. W 1983 roku zaczęliśmy wydawać własne pismo stoczniowe – NSZZ „Solidarność” Stoczni im. „Komuny Paryskiej”.

    Pierwsze materiały oraz matryce otrzymywałem od Mirosława Jezuska z Wydz. W-4, a następnie od Macieja Orłowskiego. Dużo materiałów do naszej gazety dostarczał Józef Lanc z Biura PKT. Oprócz jednej gotowej matrycy trzeba było przygotować kilka kolejnych matryc, gdyż z jednej matrycy białkowej można było wydrukować ok. 1,5 tys. egz. A drukowaliśmy nawet do 5 tys. egzemplarzy! Objętość każdego numeru była zależna od potrzeb, a także od zebranych materiałów i wynosiła nawet do 4 – ch stron.

    Następnym pismem sygnowanym przez TKZ była gazeta „Kadłub” TKZ Stoczni im. „Komuny Paryskiej, które ukazywało się od 1984 roku. Objętość oraz liczba egzemplarzy oraz matryc była podobna jak z poprzednią gazetą. Teraz materiały przekazywali Maciek Orłowski z Biura Konstrukcyjnego oraz Józef Lanc z PKT. Gotowe matryce przekazywał Maciek Orłowski.

    Obie gazety ukazywały się w cyklu dwutygodniowym lub miesięcznym w zależności od potrzeb lub zebranego materiału. Oprócz gazet drukowaliśmy dużo ulotek, które były później rozrzucane na mieście. Sporadycznie drukowaliśmy także inne gazety np. „Poza Układem”, które zlecała nam pani Wiesława Kwiatkowska. Oczywiście nie wiedziała ona, że posiadamy możliwości drukarskie, ale powiedziałem, że spróbuję załatwić druk”.

    Maciej Orłowski (SKP) – wspomnienia: Stan wojenny 13 grudnia zaskoczył nie tylko mnie, ale też i moich kolegów i jak się później przekonałem także wielu innych ludzi. Dostrzegłem i wyczułem w różnych rozmowach z zaprzyjaźnionymi współpracownikami wielką złość i poczucie bezbrzeżnej krzywdy, jaką ta podła władza wyrządziła narodowi. Ta nowa sytuacja z wielką trudnościa przebijała się do naszej świadomości. W pierwszym odruchu natychmiast zaangażowałem się w pomoc dla rodzin tych stoczniowców z naszego bloku, którzy przebywali służbowo w Niemczech. W moim bloku mieszkało 3 stoczniowców ze Stoczni Gdańskiej. Dwójka z nich została internowana. Sytuacja w bloku była napięta dlatego, że w naszym bloku zamieszkiwało kilka rodzin tzw. „zażartych partyjniaków”. Oni obawiali się stoczniowców – dosłownie trzęśli się ze strachu, że im coś złego zrobimy. O ile pamiętam, z naszej strony krzywdy im nikt nie uczynił.

    Później zaopiekowałem się wraz innymi ludźmi w pomoc dla rodziny Zbyszka Lisa (zastępcy Lecha Wałęsy ze Stoczni Gdańskiej), który jako internowany był osadzony w Strzebielinku.

    Uczestniczyłem we wszystkich demonstracjach w Gdańsku po 13 grudnia. Od dymu z rac i petard prawie nie widziałem. Przepełniała mnie taka złość, że myśląc o aresztowanych i internowanych doszedłem do wniosku, że i moje miejsce jest z nimi. Zatem będąc jednak na wolności, starałem się jak mogłem pomagać w tym proteście przeciw władzy poprzez roznoszenie ulotek jak i „bibuły”. Mieszkałem w Gdańsku i miałem dostęp do biuletynów „Rozwaga i Solidarność” Stoczni Gdańskiej, a także innych pisemek z podziemia, które docierały do Gdańska z innych rejonów Polski.

    Gdy po wprowadzeniu stanu wojennego przywrócono mnie do pracy w Stoczni KP, wnosiłem masę ulotek, mając je ukryte na tyle przemyślnie, że mimo kontroli nie odktyto ich. Ulotki te przekazywałem moim zaufanym kolegom nie tylko w Biurze Konstrukcyjnym, w którym pracowałem, ale też na Wydz. W-1, Mirkowi Jezuskowi z Wydz. W-4. „Uprawiałem” też przenoszenie ulotek w drugą stronę, które otrzymywałem do Mirka Jezuska i Jurka Miotke czy też od Henryka Podlaskiego z mojego Biura.

    Natychmiast po 13 grudnia rozpocząłem pisanie bardzo emocjonalnych artykułów do różnych pisemek. Dwa z nich ukazały się w „Rozwadze i Solidarności”, a więc w pisemku Stoczni Gdańskiej.

    Dzieliłem się z tak otrzymanymi materiałami. Dzieliłem się z tymi, do których miałem absolutne zaufanie. Byli to Jurek Miotke, Mirek Jezusek i inni (nie wszystkich pamiętam), byli wsród nich moi zaufani koledzy Biura Konstrukcyjnego i Wydziału Gospodarki Narzędziowej (TG) Stoczni KP, z pracownikami, do których miałem pewność, że są z nami. Artykuły te dawałem Piotrowi Filli[powi, który organizował druk w pisemku „Nasz Czas”.

    Nawiązałem stosowny kontakt z zakonspirowanymi ludzmi ze Stoczni Gdańskiej i poprzez nich dostarczałem swoje artykuły, które były umieszczane w prasie podziemnej (ulotki, „bibuły” itp.) i po wydrukowaniu „wychodziły” w świat. W tym czasie żyłem jakby w pewnej euforii. Byłem bardzo emocjonalny i trochę zbuntowany otaczającą mnie rzeczywistością. Moje i nie tylko moje teksty były opatrywane grafiką, którą tworzył i przygotowywał dla podziemnej prasy inż. z „Hydrosteru” Grzegorz Oprządek. Zaprzyjaźniłem się z Grzegorzem, skutkiem czego spotykaliśmy się prywatnie.

    Na takich spotkaniach Grzegorz pokazywał mi swój dorobek graficzny (byłem Jego pierwszym recenzentem). Następnie grafiki te były przekazywane do tych, co zajmowali się składaniem tekstów i drukowali je w stosownych ilościach, by następnie trafić przez liczne grono kolporterów dalej, do innych zakładów pracy, na miasto i również do innych ośrodków protestu w kraju. Podziwiałem Grzegorza, bo jego prace w zakresie grafiki były coraz doskonalsze i były na coraz wyższym poziomie.

    Dlatego też wydawnictwa podziemne tak chętnie wykorzystywały jego prace do różnego rodzaju materiałów drukowanych w podziemiu. Część tych grafik trafiały nie bez pomocy Romana Stegarta i jego kolegów z Wydz. K-2 SKP dalej w Polskę.

    Dziś wiemy, że dotarły do M. Rakowskiego, ówczesnego premiera. Jak bardzo były podziwiane tego nie wiedzieliśmy, ale pamietam, iż partia opracowała 3 warianty reform gospodarczych, Grzegorz dołożył graficzny obraz wariantu IV, na którym robotnik kopie piłkę uformowaną na podobiznę głowy Jerzego Urbana – Rzecznika Rządu Rakowskiego.

    Od 1983 r. Jurek Miotke i Mirek Jezusek dosłownie „wymusili” na mnie, bym włączył się w działalność wydawniczą realizowaną w Stoczni KP, abym nie tylko zbierał materiały i redagował artykuły dla prasy podziemnej opracowywanej w Stoczni w Gdyni m. inn. po to, by ilość tej bibuły zwiększyć i nadać jej w miarę profesjonalny wygląd, by zaś treść odpowiadała aktualnej sytuacji społeczno-politycznej, by demaskowała ukryte intencje władzy, które niekiedy z szyderstwem opowiadał w róznych wystapieniach w TV Jerzy Urban – Rzecznik Rządu.

    Pracowałem ile sił, by wywiązywać się z podjetych świadomie zobowiązań. Wiedziałem ponadto, iż moi koledzy z podziemia stoczniowego „parali” się równie niebezpieczną na innych „polach” robotą. Inną moją pracą było zbieranie składek na „Solidarność”. Aby uzbierać więcej srodków finansowych na pomoc potrzebującym rozprowadzaliśmy nielegalne książki, pamiątki, a także medale „Solidarności”. Angażowałem się w najprzeróżniejszych dziedzinach życia podziemnego, a to w problemy drukarskie, sprzętu i materiałów drukarskich, a także miejsc do drukowania. W tej niekonwencjonalnej działalności uczestniczył mój kolega z TG Tadeusz Sałek. Dla mnie naturalnym było to, iż te składki zbierałem wśród zaufanych pracowników Biura Konstukcyjnego. Z moich kolegów mogę być bardzo dumny, nie tylko dlatego, iż Biuro to wpłacało największe kwoty przez cały okres zbierania w stoczni aż do roku 1989, ale byłem również dumny z tego, że nikt nie „zakapował” płacących składki ani mnie, jako organizatora tego przedsięwzięcia w Biurze Konstrukcyjnym, ani innych kolegów ze stoczni, którzy uczestniczyli w tym zbieraniu funduszy na pomoc dla poszkodowanych.

    W 1984 w stoczni zmieniono nazwę biuletynu na nową pn. „KADŁUB”, by oddać „honor” temu, by nikt nie miał wątpliwości jaka firma w Gdyni „stoi” za tak jednoznaczną nazwą. Przy tworzeniu tego pisemka miałem bardzo trudną pracę, gdyż byłem praktycznie skazany na siebie, nikt nie kwapił się do pomocy…. Niekiedy miałem duży problem z zapełnieniem całego numeru treścią. Koledzy, którzy wcześniej współpracowali z biuletynem stoczni w okresie przed stanem wojennym, teraz byli pod „czułą” obserwacją rożnych kapusiów i donosicieli, więc nie odważyli się pisać czegokolwiek. Nawet nie chcieli pisać pod nowo nadanymi im pseudonimami.

    Jednak mój przykład podziałał na innych moich kolegów, którzy przed stanem wojennym nie angażowali się w „pisanie”. Udało mi się wciągnąć do wpółpracy kolegów z Biura: Andrzeja Kulwikowskiego (który przez pewien czas tworzył/redagował teksty), potem zaś dołączył do mnie Waldemar Pasturczak, na koniec zaś udało mi się namówić do współpracy Janusza Śniadka. Od tego momentu „Kadłub” powstawał szybciej, bo miał wiekszą obsadę autorską.

    Bardzo dobrze współpracowało mi się z Głównym Projektantem Piotrem FIllipem, który współpracował z biuletynem „Nas Czas”. W związku z tą współpracą i nasze/moje artykuły ukazywały się też w tym biuletynie. Jednak główna „czarna robota” spadała na mnie. Były i takie dnie, że ilość materiałów, które do mnie docierały były nader obszerne, a wszystkie ważne, niektóre nawet bardzo ważne. Nie wiadomo gdzie i w co „włożyć ręce”. Niekiedy czułem ogromne wyczerpanie, wydawało mi się, że pracuję ponad ludzką wytrzymałość, ale pomyślałem sobie „przecież jesteś twardy i masz chłopski charakter, musisz wytrzymać” … no i wytrzymywałem.

    Poligrafia była na coraz wyższym poziomie, a zatem i nakłady było coraz wieksze. Ulotki stały się coraż powszechniej dostepne, było ich tyle, że znależć je nożna było na stole w Biurze Budowy Statku! Nawet w poszczególnych pomieszczeniach biurowych można je było znależć, wszyscy udawali, że ich nie widzą, ale każdy brał i czytał je od „deski do deski”. Ktoregoś roku w pracowni były organizowane imieniny – trochę bardziej uroczyste – bo przerwaliśmy prace i usiedliśmy do kawki i ciasteczek. Na spotkaniu tym z-ca K-ka pracowni zboczył nagle z tematu „rozrywkowego” i opowiedział tezy artykułu z gazetki podziemnej, który to artykuł był mojego autorstwa i podpisałem go „Or”. Przyjąłęm wypowiedziane uwagi do siebie i postanowiłem jeszcze bardziej przyłożyć się do podziemnej roboty, by słów krytycznych było jeszcze mniej.

    W mojej pracy opierałem się na dość szerokiej współpracy z kolegami ze Stoczni Gdańskiej, Hydrosteru i Uniwersytetu Gdańskiego. Z pracownikami uniwerytetu współpraca nie szła najlepiej, gdyż osoby do których się zwracałem mówili mi, że ich sytuacja jest skrajnie trudna, gdyż w razie „wpadki” zostaną wyrzuceni z pracy, a w najlepszym razie nie pozwoli im się zrobić kariery naukowej, czy też odmówią im wydawania paszportów zagranicznych do kontaktów z innymi uniwersytami po za naszym krajem. Za to b. dobrze współpracowało mi się z środowiskiem Centrum Techniki Okrętowej (CTO) Gdańsk, a przede wszystkim z Januszem Pelcem, który był „związany” z „Naszym Czasem” z którym, co wcześniej zaznaczyłem, współpracowałem poprzez Piotra Fillipa. Teraz okazało się, że w „Nasz Czas” zaangażowana była żoną Piotra Fillipa p. Izabela Greczanik – Fillip „rasowa dziennikarka” z redakcji „Dziennika Bałtyckiego”. Przez te wszyskie lata dało się niekiedy zauważyć zmęczenie i znużenie niektórych kolegów zaangażowanych w podziemną robotę, ale najtrwalsi wytrwali, miedzy innymi i ja.

    Było wiele ciężkich chwil i dni. Kiedy sam redagowałem „Kadłub” to miałem zaledwie 2 tygodnie na zapełnienie wszystkich stron tego pisemka. Była to nie mała charówa. Nie przesypiałem wiele nocy, by sprostać Zadaniu, by „Kadłub” mógł ukazywać się co dwa tygodnie. W pracy też nie miałem łatwo, pracowałem w obszarze nowoczesnej hydraulice okrętowej, dość nowej dziedzinie w zakresie różnego rodzajów napędów np. pokryw lukowych, wszelkiego rodzaju klap z systemów wentylacji i klimatyzacji, do obsługi różnego rodzaju pokryw luków do siłowni itp. Napędy te były bardzo nowoczesne i musiałem się wiele uczyć, by nadążać za wprowadzanymi nowościami w światowym okrętownictwie okrętowym.

    W domu na moje wsparcie czekała żona i dwójka dzieci. Wiedziałem, że wszystko to, co robię to m. inn. również dla nichidla Polski. Muszę dodać także i to, iż w czasie pisania różnego rodzaju artykułów, potrzeba wyartykułowania roztropnych treści zmuszała mnie do pogłębiania różnej wiedzy z różnych obszarów. To wtedy poważnie podciągnąłem się z historii ogólnej. I dość łatwo poruszałem się w tym obszarze.

    Spotkała mnie nie lada „gratka”, mianowicie udało mi się dostać na tajny kurs dziennikarstwa prowadzony przez profesjonalnego, starszego wiekiem dziennikarza. To były świetne wykłady, słuchałem ich z zapartym tchem. Z tych wykładów dużo się nauczyłem i niezwłocznie tą wiedzę wprowadzałem w życie. Dodam tylko, że to szkolenie zorganizowała Komisja Krajowa Solidarności.

    Uczestniczyłem też w szkoleniach w parafii w Małym Kacku (południowo-zachodnia dzielnica Gdyni), gdzie jednym z wykładowców był prof. Lech Kaczyński – specjalista prawnik od prawa pracy, poźniejszy prezydent Warszawy i Polski – zginął w katastrofie lotniczej pod Smoleńskiem w Rosji). Z prof. L. Kaczyńskim spotkałem się jeszcze kilkakrotnie wtedy, gdy pośredniczyłem poszukiwaniu adwokatów dla sądzonych stoczniowców.

    W latach 1983 – 1989 dość często zastępowałem Romana Stegarta na spotkaniach w Bazylice p.w. św. Brygidy w Gdańsku. Składałem też raporty o podziemnych działaniach organizowanych w Gdyni i w stoczni Bogdanowi Lisowi. Odnosiłem nieodparte wrażenie, że na tamtym poziomie panował totalny rozgardiasz i królowała dezorientacja, nad którymi to zjawiskami nikt nie panował.

    W 1986 roku w stoczni pojawiła się tajemnicza grupa „Solidarności Walczącej” Grupę tą w stoczni reprezentowali: Edward Frankiewicz i Andrzej Tyrka. Oni wydawali pisemko „Solidarność Walcząca”, patrzyliśmy na nich z pewna dozą ciekawości i widać było, że są trochę młodsi od nas, pewnie dlatego byli od nas agresywniejsi i to zaróno w słowach jak i w czynach.

    Po 1986 roku włączyłem się w organizację pomocy prawnej jaka potrzebował jeden z naszych kolegów ze stoczni. W tej akcji bardzo aktywnie uczestniczył Lech Kaczyński

    4.11.1988 r. roku byłem zaproszony na spotkanie z p. premier M Thatcher. Na to spotkanie otrzymałem specjalny Karnet ( zbłędem w nazwisku – niestety!) umożliwiający przedarcie się przez kordony ochronne, które strzegły „Żelazną Damę” z Londynu.

    Oto kopia zaproszenia p. Macieja Orłowskiego (z błędem w moim nazwisku!) na spotkanie z p. premier Margaret Thatcher, które odbyło się 4.11.1988 roku w Bazylice p.w. św. Brygidy w Gdańsku.

    Bywałem zapraszany na wywiady amerykańskiej stacji TV CNN. Na tych spotkaniach swoje kamery ustawiało wiele innych stacji telewizyjnych z najprzeróżniejszych krajów świata … takie było międzynarodowe zainteresowanie sprawami polskich robotników w świecie. Przed kamerami zasiadał L. Wałęsa. Odpowiadając na zadawane pytania wygłaszał całkiem trafne odpowiedzi, co zdumiewało starych wyjadaczy telewizyjnych. Ci z zachodu w gruncie rzeczy nie mogli pojąć, że prosty robotnik z komuszego kraju tak wiele rozumie z otaczajacego go świata … Słuchałem L. Wałęsę z podziwem, z niektórych jego wypowiedzi byłem wprost zachwycony i oczarowany! … . Muszę przyznać, iż w tamtych dniach L. Wałęsa miał wysoką formę. Pomagano mu w przygotowaniach do tych wywiadów, ale L. Wałęsa wypowiadał się świetnie. W tamtych dniach naprawdę szczerze podziwiałem Wałęsę.

    Pamiętam także, że w 1988 roku, pod koniec strajku w Stoczni Gdańskiej pojawił się Adam Michnik. Był on bardzo ciekaw zaistniałej sytuacji na Wybrzeżu i nastrojów społecznych nie tylko w Stoczni Gdańskiej. Jak nas poinformował właśnie wrócił z Paryża. Zauważyłem jak bardzo Bogdan Lis odpędzał się od Michnika, a niekiedy wręcz odsuwał się od niego. Być może wynikało to z faktu, że właśnie przygotowywał L. Wałęsę do udzielenia wywiadu przybyłej z USA stacji TV. Bogdan poprosił mnie „abym zajął się tą sprawą” (Michnikiem). Nie byłoby w tym nic nadzwyczajnego gdyby nie to, że gdy „Gazeta Wyborcza” okrzepła na rynku, to Michnik w swoich ówczesnych felietonach sugerował, że to On był szarą eminencją strajków w Stoczni Gdańskiej w 1988 roku. Dlatego też od tamtego czasu nie czytam „Gazety Wyborczej” i nigdy nie uwierzę w „prawdy” głoszone przez Michnika.

    Nie wiem, co ustalono w Magdalence, ale nas ludzi, którzy pisali artykuły do prasy podziemnej zapewniali, a czynili to: Jacek Merkel, Bogdan Lis i Bogdan Borusewicz, że Gdańsk będzie wydawał gazetę codzienną – związaną ścisle z ruchem „Solidarność”. Potem dowiedzieliśmy się, iż po wygranych wyborach 4 czerwca 1989 roku Amerykanie powiedzieli, że reszta niewydanych pieniedzy z kwoty 100 mln dolarów, przekazanych na związek ma wesprzeć wolną prasę – w domysle codzienną prasę związkową.

    Gdy po pewnym czasie zaczęlismy pytać, kiedy będzie wydawana na Wybrzeżu obiecana, codzienna gazeta związkowa to J. Merkel o B. Lis wskazywali na Bogdana Borusewicza … a on „nabrał wody w usta”.

    Wkótce okazało się, że A. Michnik z wielkim rozmachem wydaje „Gazetę Wyborczą” . Zastanawiałem się z kolegami, kto tak naprawdę ustala program i ramy tej gazety … Ale wkrótce okazało się, że nawet L. Wałęsą nie żadnego wpływu na treści ukazujące się w tej gazecie.

    Brałem szczątkowy udział w tworzeniu Statutu Solidarności. Wraz z innymi kolegami byłem za utrzymaniem wpłat składek od związkowców. Chcieliśmy, aby zwiazek utrzymywał się sam ze swoich składek. Byliśmy jednak w mniejszości nie tylko w Stoczni, ale i w Regionie Gdańskim.

    „Harówa” wieloletniej, ciężkiej pracy związanej z redagowaniem „Kadłuba” zdecydowała, iż po 4 czerwca 1989 roku nie chciałem kandydować na stanowisko przewodniczącego podczas pierwszych wyborów do Komisji Zakładowej „Solidarności w Stoczni im. „Komuny Paryskiej” w Gdyni.

    Patrząc na drogę, którą udało mi się przejść, myślę, że byłem uczestnikiem pieknej historii. Historii, która kształtowała współczesny świat. I z tych dokonań mogę chyba być dumnym. Ale z drugiej strony mam świadomość, iż w tej walce o nową Polskę wielu ludzi mojego pokolenia poniosło zbyt wiele ofiar. Wielu moich kolegów stoczniowców bezpardonowo wyrzucono z pracy rujnując im życie.

    Niektórzy nie odnaleźli się a w takiej rzeczywistości i musieli udać się za granicę … Wiele wybitnych indywidualności zmieciono z polskiej sceny politycznej i pewnie gospodarczej ..,. Kto wie, czy nie wyrzucono z kraju prawdziwe diamenty. O tych ludziach nikt niczego nie pisze, a i oni też nie są skorzy do wspomnień. A szkoda. I chociaż mówi się że „historia nikogo niczego nie nauczyła”, to ja akurat w tym wzgledzie mam inne zdanie.

    Miałem i ja swoje wpadki. SB rozpracowała naszą grupę tj. mnie, Jurka Miotke i Mirka Jezuska. Zemsta SB była taka, iż zabrano mi paszport, na który miałem wyjechać do pracy na włoski kontrakt do Libii. A ja dalej redagowałem pisemko pt „Kadłub” z tym, że w jeszcze większym ukryciu.

    Postanowiłem za namową L. Wałęsy „wziąć sprawy w swoje ręce” i załozyć własną działalność.

    Jawny Biuletyn redagowałem do połowy 1990 roku, potem zwolniłem się ze Stoczni i w ten sposób zakończyłem życiowy rozdział związany z drogą od wydarzeń „Czarnego Czwartku” poprzez euforię Sierpnia 1980 roku, stan wojenny 1981 r., aż do odzyskania wolności po 4. czerwca 1989 roku. Zawsze zadaje sobie pytanie: czy jestem z moich dokonań dumny? Jasne, że tak. Gdybym musiał jeszcze raz wejść na podobną drogę chciałbym mieć więcej wiedzy, lepsze (łatwiejsze) pióro, by głęboko oddać to, co czuje człowiek zaangażowany w walkę o dobro swojej ojczyzny”.

    Roman Stegart (SKP) – wspomnienie cz 6: Wielka wagę przykładałem do dysponowania słowem pisanym, a przez to moim oczkiem w głowie były:

    Drukarnie

    Posiadałem siedem punktów (mieszkań), gdzie były zainstalowane drukarnie – wszystkie w Gdyni. Jedno z mieszkań polecił Mirek Jezusek na Płycie Redłowskiej (południowa dzielnica Gdyni, sąsiadująca z morzem) mieszkanie pani Chudzickiej Tam drukowałem z Zygmuntem Oleksiakiem z Wydz. K-2 stoczni KP.

    Drugie polecił mi Edmund Bach – mistrz z Wydz. K-2 – było to mieszkanie na ul. Unruga (dzielnica Obłuże – północna dzielnica Gdyni – mieszkanie p. Heliodory Śramskiej). W tym punkcie drukował ze mną Ryszard Darowski z Wydz. K-2.

    Trzecie mieszkanie przy ul. Stolarskiej (Obłuże) załatwił Jerzy Miotke, chociaż mówi, że nie pamięta. Pozostałe punkty, to moja inicjatywa. Dwa mieszkania przy ul. Płk. Dąbka, jedno przy ul. Zielonej oraz jedno przy ul. Morskiej (dawniej nazywała się ul. Czerwonych Kosynierów). W każdej drukarni pracowały tylko dwie osoby – ja i jeszcze jeden drukarz.

    Drukarze nic o sobie nie wiedzieli, dlatego, że jak wspomniałem obsady były dwuosobowe i każdy był przekonany, że jest jedynym. Punkty były wykorzystywane na przemian. Papier do druku kilka razy załatwiał Marek Pacholec z Wydz. K-2, a większą ilość Szymon Pawlicki (posiadał bele papieru, którą cięliśmy do formatu A4. Drukowanie odbywało się w rękawiczkach lekarskich, aby nie pozostawiać odcisków linii papilarnych na drukowanych materiałach. Egzemplarze ulotek czy gazetek uszkodzone, czy „niedodrukowane” wywoziłem na Płytę Redłowską do domu państwa Lenarciaków przy ul. Syrokomli i tam paliłem je w piecu. (p. Teresa Lenarciak – pracowała w Stoczni KP na Wydz. W-4.

    Kolportaż

    Drukarze mieli zakaz kolportowania czegokolwiek z tzw. drugiego obiegu, ponieważ każda wpadka mogła zdekonspirować drukarnię. Kolportaż gazet do stoczni odbywał się przede wszystkim przez:

    – przychodnię lekarską (szczególną pomoc niosły Zefiryna Zuchowska, dr Janina Malina i dr Halina Franciszkiewicz);

    – szkółkę spawalniczą przy stoczni;

    – Zespół Szkół Budowy Okrętów przy Stoczni KP, w której to szkole aktywnie działali: Jerzy

    Sińczak, Krystyna Krzewska, Ewa Kurpiewska i Maria Tanaś;

    Kolportaż poza naszą stocznią odbywał się poprzez zaufane osoby z innych zakładów pracy. Byli to m. inn. Barbara Hejcz z gdańskiej oświaty, Zbigniew Belka Ze Stoczni Nauta, Emilian Spławiński oraz Jan Hinz (tu nie jestem pewny nazwiska), Andrzej Sękowski z Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego Oddz. Gdynia, Mirosław Kamieński ze Stoczni Marynarki Wojennej (obecnie Stocznia Wojenna), Szymon Pawlicki – aktor z Teatru Dramatycznego (obecnie Teatr Miejski), Zbigniew Iwaniuk z PKP, Dunin (imienia nie pamiętam) z Morskiej Obsługi Radiowej Statków, Antoni Grabarczyk z Portu Gdańskiego, Jan Zapolnik ze Stoczni Gdańskiej oraz Ania Gadziałowska, która w czasie strajku w sierpniu 1980 roku była łączniczką pomiędzy naszą stocznią, a Międzyzakładowym Komitetem Strajkowym w Stoczni Gdańskiej. W kolportażu materiałów bezdebitowych oraz pisaniu matryc do druku pomagała moja żona Anna. Były jeszcze inne osoby, ale niestety nie pamiętam nazwisk oraz zakładów pracy. Mam nadzieję, że mi wybaczą … Lata robią swoje!

    Radio Solidarność

    Posiadałem dwa nadajniki UKF, z których mogłem nadawać audycje radiowe. Nadajnik był połączony z magnetofonem. Audycje były nagrywane wcześniej na taśmach magnetofonowych, a następnie odtwarzane. Audycje Radia Solidarność zacząłem nadawać chyba na początku 1983 roku. Przed nadaniem audycji trzeba było powiadomić mieszkańców danej dzielnicy (zasięg radiostacji wynosił kilka kilometrów) o godzinie emisji, oraz należało podać częstotliwość UKF. W tym celu drukowało się specjalne ulotki z informacją o audycji, no i należało je rozrzucić w tejże dzielnicy. O przedsięwzięciu natychmiast dowiadywały się tajne służby PRL – SB, ale innego sposobu nie było. Ze względów bezpieczeństwa audycje były bardzo krótkie i trwały 5 do 8 minut, by SB – nie zdążyła „namierzyć” miejsca nadawania. Audycje były zwykle nadawane z wysokich budynków (bloki mieszkalne), na ogół w czwartki o godz. 20:00, chociaż były i wyjątki.

    Kilka audycji wyemitowałem z mieszkania Zygmunta Oleksiaka na Przymorzu, jedną z mieszkania Edwarda Frankiewocza przy ul. Wolności w Gdyni, a także kilka razy w moim rodzinnym mieście – Kościerzynie. Po za tym audycje były nadawane na Obłużu, Pogórzu, Chylonii, a także na Wzgórzu św. Maksymiliana przy ul. Ejsmonda, na Grabówku oraz na Płycie Redłowskiej. Kasety otrzymywałem od kolegów z Gdańska. Kilka kaset otrzymałem od Mirosława Jezuska i od Wiesi Kwiatkowskiej.

    Duszpasterstwo ludzi pracy

    Funkcjonowało przy parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa w Gdyni. Opiekunem do roku 1984 r. był ks. Hilary Jastak. W tymże roku ks. Jastak przeszedł na emeryturę i przestał być proboszczem. Nowym proboszczem został ks. Henryk Muszyński, a administratorem ks. Henryk Lew Kiedrowski. W ramach duszpasterstwa organizowaliśmy m. inn. spotkania z ciekawymi ludźmi. Umówiłem się z ks. Kiedrowskim na rozmowę, aby omówić dalszą współpracę po zmianie proboszcza. Pierwsze słowa ks. Kiedrowskiego brzmiały: „nie życzę sobie w kościele żadnej polityki”. Żadne tlumaczenia nie docierały do administratora parafii, dlatego też udałem się do biskupa Muszyńskiego.

    Tam także nic nie wskurałem. Ks. biskup potwierdził słowa ks. Kiedrowskiego. Po radę poszedłem więc do ks. Hilarego Jastaka, z którym znałem się bardzo dobrze. Ks. Jastak powiedział do mnie: „Roman, ty się nie martw – wsiądź w autobus 152 i jedź do końca linii. Tam jest kościół. Idź na plebanię i poproś ks. Edmunda”.

    Tak też zrobiłem. Spotkałem się z ks. Edmundem Skierką, którego wcześniej nie znałem i powiedziałem, że jestem od księdza Hilarego Jastaka. Ks. Edmund powiedział, że musi porozmawiać ze swoim proboszczem. Do ks. proboszcza poszlismy razem. Powiedziałem w jakiej sprawie przyszedłem i kto mnie przysłał. Ks proboszcz powiedział do ks. Edmunda, że jak jestem od ks. Jastaka, to drzwi kościoła stoją dla mnie otworem!

    Tak rozpoczęła się moja współpraca z ks. Edmundem Skierką. Przy parafii Chrystusa Króla w Małym Kacku (bo o tej parafii mówimy) nie było warunków na jakiekolwiek spotkania dlatego, że była tam tylko jedna mała salka katechetyczna mogąca pomieścić około dwadzieścia kilka osób. Poprosiłem więc ks. Edmunda o mozliwość „spenetrowania” podziemia plebani, które okazały się być dość duże. Zaproponowałem połączenie kilku pomieszczeń w całość. Zatem przeprowadziliśmy stosowny remont. Prace remontowe wykonaliśmy w trzy osoby. Ja, Zygmunt Oleksiak i pracownik z brygady Oleksiaka p. Heniek – nazwiska już nie pamiętam.

    Tak rozpoczęły się przenosiny z parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa z centum Gdynia (z ul. Batorego) do parafii Chrystusa Króla w osiedlu Mały Kack.

    Rozpoczęliśmy cykl spotkań. Pierwszym gościem na takim spotkaniu był Andrzej Gwiazda ze Stoczni Gdańskiej, a kolejni to: dr Godlewski, dr Goliszewski. Była u nas także piosenkarka Antonina Krzysztoń z koncertem przy świecach.

    Nastepnie rozpoczęlismy organizowanie mszy za Ojczyznę. Do tej mszy piekną oprawę muzyczną (na moją prośbę) wykonał inż. Wiesław Wodyk – tez pracownik Stoczni. Na marginesie dodam (dop. EP), iż zespół p. Wodyka za swoją działalność muzyczną w tym o religijnym charakterze otrzymał specjalne podziękowanie od Papieża Jana Pawła II i w ramach tych podziękowań piekny, ozdobny dyplom.

    Współpaca z tą parafią była bardzo dobra, a z kiężmi jeszcze lepsza. Tak było do śmierci proboszcza ks. Rompy. Następnym proboszczem został ks. Więckowski z Torunia (później okazało się, że był Tajnym Współpracownikiem SB) i natychmiast zaczęły się kłopoty. Nowemu proboszczowi przeszkadzały w kościele flagi państwowe, oraz flagi Solidarności. Często dochodziło do nieporozumień.

    Nowy proboszcz chciał decydować kogo będziemy zapraszać na spotkania, jak powinna wyglądać oprawa takich spotkań, a nawet chciał decydować o tym, czy sztandary związkowe w czasie trwania mszy św. mogą być umieszczone w kościele. Wiele decyzji ks. Więckiewicza było przez nas wymuszanych.

    Duszpasterstwo przestało funkcjonować po odejściu ks. Edmunda Skierki na probostwo do parafii Matki Boskiej Licheńskiej w północnej dzielnicy Gdyni w Babich Dołach było jeszcze gorzej, ale jakoś dotrwaliśmy do zmian ustrojowych w Polsce.

    Inne akcje

    Z Szymonem Pawlickim przygotowlismy akcję wbijania na placu przed budymkiem Miiejskiej Rady Narodowej tylu krzyży, ile osób zginęło w Grudniu 1970 roku (w rocznicę Czarnego Czwartku). Ta akcja była powtarzana kilka lat z rzędu, o ile pamietam chyba przez trzy lata. Do tej akcji trzeba było zorganizować tyle osób, ile było ofiar. Na określony sygnał, o konkretnej godzinie wszyscy udawali się pod budynek MRN i tam na placu przed nim jednocześnie wbijali te krzyże w ziemię (trawnik przed budynkiem MRN).

    Kolejna akcja, to akcja ulotkowa na ul. Starowiejskiej w centrum Gdyni. Tą akcję zorganizowałem razem z Mirkiem Jezuskiem. Na najwyśzych pietrach budynków na parapetach okiennych w korytarzach były ustawione tzw. „wyrzutnie” do ulotek. O odpowiedniej godzinie podpalało się lont (w każdym oknie lont miał inną długośći dlatego ulotki były wyrzucane na ulicę z pewnym pośizgiem czasowym, a nie jednocześnie). Mechanizm zwalniał zabezpieczenia i ulotki „dostojnie” ladowały na pewnej długości ulicy. W momencie uwalniania ulotek uczestnicy akcji byli już na ulicy i przez to byli bezpieczni i mogli obserwować, jak ludzie zbierali te ulotki i szybko z taką „zdobyczą” oddalali się po za podejrzany obszar. Podobne akcje organizowane były z Andrzejem Sękowskim w Wojewódzkim Przedsiębiorrstwie Komunikacyjnym. Tam z kolei ulotki były wrzucane na dach trolejbusów w trakcie ich postoju na przystankach. A gdy pojazd ruszał i nabierał odpowiedniej prędkości ulotki spływały na ulicę…. Brał je, kto chciał.

    Powyższy opis zdarzeń jakie miały miejsce w okresie stanu wojennego podałem w pewnym telegraficznym skrócie, bowiem nie wszystko można opisywać. Było wiele różnego rodaju akcji podejmowanych na gorąco (np. rozrzucanie ulotek przy pomniku Ofiart Grudnia 70` – tutaj to rozrzucanie ulotek odbywało się regularnie w każdą rocznicę tragedii grudniowej.

    Organizowaliśmy spotkania z innymi TKZ z terenu Gdyni tak, aby akcje się nie dublowały, by nie przeszkadzać sobie wzajemnie. Organizowaliśmy pielgrzymki Ludzi Pracy do Częstochowy, czy też wyjazdy do Warszawy msze św. za Ojczyznę odprawiane w kościele św. Stanisława Kostki. Utrzymywaliśmy stały kontakt z górnikami z Kopalni “Andaluzja” z Piekar Śląskich. Jednego z górników poznałem jeszcze w 1981 r. i tak się zaprzyjaźniliśmy się, że oni odwiedzali nas w rocznicę podpisania Porozumień Sierpniowych – 31 sierpnia oraz 17 grudnia – w kolejne rocznice Czarnego czwartku w Gdyni. My zaś corocznie bywaliśmy u nich na “barbórce”. (zdjęcia z naszej wizyty u górników 4 grudnia 1982 roku – zbliżała się pierwsza rocznica zamordowania dziewięciu górników z Kopalni Wujek. Na zdjęciu, w jego dolnej części widoczne krzyże (wykonane z białej brzozy) z nazwiskami zamordowanych górników. W delegacji wzięli udział: Emilian Spławiński ze Stoczni “Nauta”, Mirosław Jezusek oraz ja, czyli Roman Stegart ze Stoczni Komuny Paryskiej).

    Spotkanie u górników 4 grudnia 1982 r. przedstawicieli strajkującej Gdyni i przedstawicieli górników kopalni „ANDALUZJA” z okazji wydarzeń rocznicowych (gdyńskie to: Czarny czwartek 17 grudnia 1970 r. i 31.08.1980 r. – podpisanie Porozumień Sierpniowych; śląskie zaś, to rocznica zamordowania dziewięciu górników z kopalni „WUJEK”). Na fotce: przy mikrofonie Emilian Spławiński ze Stoczni „NAUTA” z Gdyni, drugi od lewej to Roman Stegart z Stoczni im. „Komuny Paryskiej z Gdyni z darem dla górników w rękach; trzeci od lewej to górnik Edmund Polmański; czwarty od lewej to górnik Ewald Sosna; zaś pierwszy z prawej to Mirosław Jezusek ze Stoczni im. „Komuny Paryskiej w Gdyni.

    Od 13.XII 1981 do 1989 r.

    Za działalność solidarnościową zwolniono ze stoczni 40 osób. W tym Mirosława Jezuska.

    Pomoc prawną niesli stoczniowcom adwokaci:

    – Eligiusz Włodarczyk;

    – Małgorzata Orlińska;

    – Andrzej Muża;

    TKZ inicjowała stoczniowe protesty, patriotyczne uroczystości i manifestacje. 31.VIII 1982 zorganizowano demonstrację, która przeszła przez centrum Gdyni, złożyła kwiaty pod pomnikiem Ofiar Grudnia 70` i starła się z oddziałami ZOMO, które chciały zablokować składanie kwiatów. Aresztowano ponad 100 osób.

    Powszechnym symbolem oporu wobec władzy było noszenie oporników elektronicznych w klapie marynarki. Organizowano przerwy w pracy. Malowano też hasła z żądaniami uwolnienia osób aresztowanych i internowanych. Dość częstą metodą protestów było wywieszanie transparentów z napisami nie sprzyjającymi władzy i nawołującymi do każdej formy protestu.

    1 i 3 maja 1982 roku – był to jeden z najgłośniejszych protestów w Gdyni. Zorganizowano mianowicie kontrpochód w samym centrum Gdyni. Organizatorami byli członkowie TKZ Roman Stegart i Mirosław Jezusek.

    Na początku 1982 r. roku TKZ zorganizowało spotkanie organizacyjne na terenie statku w budowie, zaskakując tym samym tabuny kapusiów i donosicieli. Skoro władze nakazały pilnować statki w budowie w stoczni, TKZ przeniósł swoje zebrania do prywatnych mieszkań. Ważne informacje przekazywano poprzez łączników.

    W marcu/kwietniu 1982 powstała podziemna struktura Komisji Krajowej (KK – nr II) „S”, w której skład z ramienia SKP wszedł Paweł Szlezyngier. Jej członkiem był także współpracujący z TKZ „S” SKP Jan Gawin. Pozostali członkowie tej struktury to: Tadeusz Harasimowicz, Ryszard Jankowski, Jan Kisielewski, Józef Kosk, Janusz Satora i Paweł Zinczuk. Obaj zostali aresztowani na przełomie 1982/83.

    W okresie obowiązywania stanu wojennego i w związku z tym obowiązywania godziny milicyjnej trzeba było zawsze mieć wyostrzoną czujność. Pewnego dnia tuż przed godziną milicyjną znalazłem się na przystanku autobusowym, a byłem bez przepustki upoważniającej mnie do pobytu na terenie miasta w czasie jej obowiązywania. Na dodatek nie posiadałem przy sobie dowodu osobistego. Za to posiadałem fałszywy dokument ubezpieczeniowy z fotografią. Do przystanku tego dochodził właśnie mieszany patrol milicyjno-wojskowy, który podszedł do mnie i zażądał okazania przepustki. Chwilę pogmerałem w kieszeniach i patrzę, a tu nadjeżdża autobus…. Kierowca zwolnił, przejechał obok nas i po kilkunastu metrach zatrzymał się i otworzył przednie drzwi. Natychmiast zrozumiałem ten sygnał… Odepchnąłem niczego nie spodziewających się patrolu, szybko podbiegłem do czekającego autobusu, a ten natychmiast ruszył zamykając drzwi. W ten sposób umknąłem kolejny raz kolejnemu patrolowi. Kierowca mówi do mnie „zatrzymam się w odpowiedniej odległości przed przystankiem, by Pan mógł dalej uniknąć kontroli” Podziwiałem bystrość umysłu tego kierowcy i jego odwagę. Miałem świadomość, iż na pewno ten patrol zgłosi swoją porażkę do swoich przełożonych i kierowca na pewno wyleci z pracy z wilczym biletem. Ja opłotkami i bocznymi ulicami dotarłem do domu. Nigdy tego odważnego i solidarnego kierowcy nie spotkałem. Mama szczerą nadzieję, iż być może czyta te wspomnienia. Niech zatem to wspomnienie będzie szczerą formą podziękowania za ten gest solidarności wobec mnie. Jestem przekonany, że takich odważnych ludzi pomagających sobie wzajemnie w tamtych ponurych czasach było naprawdę wielu. Tym zapisem chylę czoło z szacunku dla ich odwagi i determinacji w walce o inną, lepszą Polskę”.

    Kalendarium zdarzeń c.d.

    Na początku 1982 r . prezydent USA Ronald Reagan ogłosił dzień 30.01.1982 r Dniem Solidarności z Polską. Był to wielki dzień triumfu polskiej (robotniczej) racji stanu i moralnym wsparciem społeczeństwa polskiego w dążeniu do odrzucenia obcego nam systemu politycznego reprezentowanego przez PZPR, która to partia działała z nadania moskiewskiego i wytrwale pracowała na wsparcie komunistycznych reżimów na świecie. W przeddzień Dnia Solidarności, 29 stycznia 1982 r. w stoczni im. „Komuny Paryskiej” został zorganizowany krótki strajk.

    Podziemna prasa informowała, iż 29 stycznia na 8 wydziałach produkcyjnych stoczni odbył się strajk trwający – zależnie od wydziału-od kilkunastu minut, do pół godziny (wg planu organizatorów strajku) miał on miejsce od godz. 12:00 do 12:30. Dla uatrakcyjnienia tego Dnia Solidarności, na budującym się statku z serii B-484 – na jej rampie rufowej powieszono kukłe z napisek „partia”.

    1.02.1982 r.Na czterech wydziałach stoczni przeprowadzono zbiórkę pieniężną przeznaczona na wsparcie dla rodziń aresztowanych stoczniowców.

    1982 do 1989 r. Redagowany w Gdyni w latach 1982-1989 przez Izabellę Greczanik-Filipp poczytny „Nasz Czas” – podtytuł: „Niezależne pismo członków i sympatyków NSZZ «Solidarność»”, wydawane 30 VI 1982 – 28 IV 1989; założone przez członków KZ „S” w Centrum Techniki Okrętowej w Gdańsku: był opracowywany i wydawany przez dziennikarkę prasy Wybrzeża m. inn. ”Dziennik Bałtycki” red. Izabellę Greczanik – Fillip. W tej pracy dzielnie jej pomagał jej mąż mgr inż. Piotr Fillip Generalny Projektant statków – pracownik Biura Projektowego Stoczni K.P. w Gdyni. Przez te 7 lat nigdy nie zostali zdemaskowani!

    Periodyk ten miał następujące motto: CZŁOWIEK MA PRAWO DO SWOBODNEGO WYRAŻANIA OPINII (art. 19 pkt 2 Międzynarodowych Paktów Praw Człowieka. Ciekawostką było to, że te Pakty Praw Człowieka Polska ratyfikowała w 1977 roku, i mimo tej ratyfikacji prasa tego typu mogła być wydawana jedynie jako prasa podziemna. Tyle dla komunistów znaczyło podpisać taka deklarację i ją ratyfikować… ale stosować to już nie!

    „Nasz czas” wychodził od czerwca 1982 roku do kwietnia 1989 roku. Zespół redagujący stanowili: Zdzisław Halcewicz, Lech Konieczny, Andrzej Ostrowski, Janusz Pelc, Adam Pieńkowski, Leon Ruszkowski, Henryk Sienkiewicz i Andrzej Sowiak. Zespół ten redagował Nasz Czas, drukowali je i je rozprowadzali przez sieć podziemnego kolportażu, zbierając jednocześnie pieniądze od tajnych struktur „Solidarności” w zakładach pracy. Przeciętny nakład wynosił ok. 5 000 egzemplarzy. Najciekawszym jednak systemem drukowania był fakt, iż drukarnie były rotacyjnie zmieniane (do dyspozycji było 20 mieszkań, dobrze zakonspirowanych). Papier pochodził przeważnie ze szkół, od Bogdana Borusewicza albo po prostu „od dobrych ludzi”.

    Zespół redakcyjny był wysoko wyspecjalizowany . I tak:

    – Janusz Pelc robił ponadto powielacze i sita dla wydawnictw podziemnych w całym kraju;

    – Lech Konieczny i Leon Ruszkowski szkolili drukarzy.

    Zespół dużej pomocy udzielał nauczycielskiemu pismu podziemnemu „Kontakty” wydawanemu przez okres 6 lat przez Krystynę Pieńkowską.W „Naszym Czasie” zamieszczano informacje bieżące, oświadczenia i komunikaty podziemnych struktur „S” lub działaczy opozycji, artykuły publicystyczne, przedruki i streszczenia z prasy podziemnej, informacje z nasłuchu Radia Wolna Europa. Kolportowane w zakładach pracy Gdyni. Za posiadanie większej liczby egz. aresztowano na 8 mies. Mirosława Jezuska. Odnotowano jedno wydanie przygotowane przez SB – fałszywka ukazała się 24 X 1985 jako nr 53. Pismo przestało się ukazywać po ponownej rejestracji „S”.

    Trochę prywaty z mojej strony – autora – EP. Otóż żonę p. Piotra poznałem osobiście na jakiejś imprezie w Stoczni (pewnie było to przekazanie armatorowi statku B-562). Piotr poprosił mnie, abym p. Izabellę oprowadził po statku i opowiedział wszystko to, co entuzjasta technologii budowy okrętów (za takiego się miałem!), wie – czyli od projektu, poprzez cały ciąg produkcji kadłubów, ich montaż w dokach, poprzez wszystkie cykle budowy, wyposażania, próby, aż do zdania statku… A wiedziałem b. dużo! To oprowadzanie zajęło mi ponad 3 godziny i zwiedziliśmy statek od zęz do kabiny nawigacyjnej. Pani Izabella była zachwycona, a ja szczęśliwy, że chociaż raz w życiu przy oprowadzaniu „wycieczki” po statku miałem tak uroczą, miłą i wyjątkowo skupioną na tym, co mam do powiedzenia słuchaczce.

    Oboje byliśmy chyba byliśmy na swój sposób oczarowani. Ja tym, co miałem do opowiadania, zaś p. Izabella wreszcie się dowiedziała, co jej mąż tak naprawdę robi w tej stoczni! W ten sposób u Piotra „zapracowałem na poważną kawę” i w nagrodę otrzymałem jego fotografię z własnoręcznym podpisem, którą opublikowałem w Historii Stoczni im. „Komuny Paryskiej …. „ przy opisie statku B562.

    17 XII 1982 i 1983 r. TKZ (we współpracy z Szymonem Pawlickim i innymi aktorami Teatru dramatycznego w Gdyni) przeprowadziła przed Urzędem Miejskim spektakularne akcje, mające upamiętnić ofiary „Czarnego Czwarku – zabitych 17 Grudnia 1970 roku.

    Roman Stegart (SKP) – wspomnienie cz. 7:„W marcu/kwietniu 1982 r. Powstała podziemna struktura Komisji Krajowej (KK – nr II) „S”, w której skład z ramienia SKP wszedł Paweł Slezyngier. Jej członkiem był także współpracujący z TKZ „S” SKP Jan Gawin. Pozostali członkowie tej struktury to: Tadeusz Harasimowicz, Ryszard Jankowwski, Jan Kisielewski, Józef Kosk, Janusz Satora i Paweł Zinczuk. Obaj zostali aresztowani na przełomie 1982/83. W 1984 r. przewodniczacym TKZ zostal Roman Stegart”

    1 maja 1982 r.

    Władze z niepokojem obserwowały przygotowanie gdynian do pochodu pierwszomajowego. Tym razem podziemna prasa Solidarnościowa jasno napominała: „Nikt z nas nie powinien brać udziału w oficjalnie organizowanych obchodach i uroczystościach. Nasze uczestnictwo może zostać przedstawione jako wyraz poparcia dla władzy i jej poczynian. Udajmy się wraz z rodzinami do kościołów, by uczestniczyć w mszach św. za Ojczyznę”. Mimo to część mieszkańców (na ogół przymuszeni pracownicy niektórych zakładów pracy, uczniowie szkół itp.) pomaszerowali w pochodzie, o czym władze PZPR z Gdyni niezwłocznie zawiadomiły KW PZPR. O godzinie od 16:00 do 19;00 odbył się kontrpochód, który władze słusznie nazwały wrogim. Wykrzykiwano różne hasła, ale najbardziej nośnym było hasło: „Wypuścić Lecha – zamknąć Wojciecha”. Interweniujące oddziały milicji i ZOMO zostały obrzucone kamieniami.

    Ciekawostką organizacyjną było to, że co chwila protestujący pojawiali się w różnych miejścach sródmieścia Gdyni, skutkiem czego i oddziały milicji i ZOMO, musiały co róż interweniować w różnych miejscach, skutkiem czego interwencja były słabe. Aresztowano jedynie 17 osób.

    3.05.1982 r. W święto Konstytucji gdynianie wyszli na ulice protestować przeciwko władzy. Zebrało się ponad 20 000 ludzi, co zaskoczyło władzę, protestujący spokojnie i w porządku przemieszczali się ulicami Gdynia i poszli pod pomnik „Ofiar Grudnia 70”. Dopiero, gdy zgromadzenie rozwiązano i ludzie udali się do domu milicja aresztowała 32 osoby.

    16.05.1982 r. W kościele Najświętszego Serca Pana Jezusa miało miejsce szczególne wydarzenie. W kaplicy Stoczniowców, Portowców i Ludzi Morza została umieszczona flaga, która była niesiona w pochodzie z ciałem zabitego 17.12.1970 r. Zbigniewa Godlewskiego.

    SOLIDARNOŚĆ WALCZĄCA

    Czerwiec 1982 r.Solidarność Walcząca (SW)22 powstała w połowie 1982 r. we Wrocławiu jako odpowiedź na mało zdecydowane – zdaniem członków SW, działania władz “Solidarności” wobec wprowadzenia stanu wojennego . Założycielem SW był Kornel Morawiecki ówczesny pracownik naukowy Uniwersytetu Wrocławskiego – Katedra Fizyki.

    Była to organizacja niepodległościowa o zasięgu ogólnopolskim, która wydawała szereg czasopism podziemnych, nadawała audycje podziemnego radia, drukowała książki, organizowała manifestacje itp. „Myśleliśmy nad tym, co powinno być symbolem SW i razem doszliśmy do wniosku, że to musi być kotwica” – mówił Morawiecki.

    Jak wyjaśnił, kotwicę wybrano ze względu na fakt, że jest ona “chrześcijańskim symbolem nadziei na zwycięstwo”. “Ale to musiał być też symbol nawiązujący do pokoleń II Wojny Światowej, które oddały olbrzymią ofiarę poświęcenia i krwi (…) w walce o Polskę” – mówił Morawiecki.

    Jak dodał, sam pomysł powołania “SW” narodził się w momencie, gdy wspólnie z grupą przyjaciół, doszedł do wniosku, że “od generała Jaruzelskiego nie uda się wynegocjować pozwolenia na legalne działanie „Solidarności” i nie uda się też tego wymodlić w kościołach”. Morawiecki wspomniał też o dokumencie z kwietnia 1982 r., w którym Prymasowska Rada Społeczna stawiała tezy dotyczące ugody społecznej.

    “Myśmy się z tym dokumentem nie zgadzali. W naszym odczuciu ten dokument był za daleko idącym ustępstwem na rzecz – jak się wtedy mówiło – „Wrony” (Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego – PAP). Oni (ówczesne władze) uważali, że już z nami, Polakami wygrali. Powiedzieliśmy sobie wtedy, że musimy im pokazać, jak się głęboko mylą i powołaliśmy „SW” – mówił Morawiecki.

    Tak więc Solidarność Walcząca powstała w czerwcu 1982 r., we Wrocławiu. SW za swój cel nadrzędny uznała walkę z komuną, aż do ostatecznego jej obalenia, bez zawierania kompromisów.

    Pozbawienie komunistów władzy, niepodległość oraz wycofanie wojsk radzieckich z Polski, były to żądania, jak wydawało się wówczas, na wyrost i stawiały podnoszących takie postulaty w jednym szeregu z szaleńcami. Toteż szybko przypięto działaczom Solidarności Walczącej łatkę oszołomów.

    Niemniej struktury Solidarności Walczącej zaczęły powstawać natychmiast w innych ośrodkach: w tak dużych jak Poznań, Gdańsk, Katowice, Rzeszów czy Łódź, ale też w mniejszych, jak Legnica czy Lubin.

    Idee solidarności i niepodległości były głoszone nie tylko w Polsce, ale z czasem również poprzez emisariuszy SW docierały do innych krajów okupowanych przez ZSRR. Wyróżniało je od innych ugrupowań i organizacji opozycyjnych także to, że dopuszczała stosowanie czynnego oporu w razie nasilenia represji i starała się do tego przygotować.

    W maju 1982 roku Roman Jankowski z gdyńskiej stoczni Nauta, jeden z działaczy próbujących stworzyć tzw. II Krajówkę (ogólnopolskie porozumienie podziemnych struktur Solidarności), nawiązał kanałem związkowym kontakt z Kornelem Morawieckim, który wraz z grupą przyjaciół – działaczy podziemnej „Solidarności” we Wrocławiu – przygotowywał się do utworzenia „Solidarności Walczącej”.

    W efekcie tego spotkania doszło do ustalenia kontaktów na najbliższą przyszłość przez dr Annę Birecką z Akademii Medycznej we Wrocławiu. Przed aresztowaniem Anny Bireckiej (w grudniu 1982), Roman Jankowski był we Wrocławiu, jako łącznik z podziemną prasą Trójmiejską, prawdopodobnie tylko raz. Później nie był już w stanie nawiązać kontaktu ani ze strukturami wrocławskiej opozycji, ani osobiście z Kornelem Morawieckim i w konsekwencji, nie podjął żadnych działań na rzecz utworzenia struktur „SW” w Trójmieście. Nie prowadził on ani nikt z nim związany, żadnych innych działań pod szyldem Solidarności Walczącej.

    Nikt na zewnątrz nie wiedział, że są ludzie w Gdańsku czy Gdyni, którzy identyfikują się z celami SW. Roman Jankowski twierdzi, że opracowali własny tekst przysięgi a działanie nakierowane było głównie na „dyscyplinowanie” aktywistów PZPR i piętnowanie „kapusiów”. Według Romana Jankowskiego i Ryszarda Andersa, duchowym przywódcą gdańskiej grupy był „Profesor”, pracujący na uniwersytecie, Tadeusz Cieszewski, który uważał, że nadchodzi czas na przygotowanie się do oporu zbrojnego. Nie wydaje się jednak, żeby, poza mówieniem, doszło do zrobienia czegoś w tym kierunku. Przeciwnie, wszystko wskazuje na to, że „działanie” miało polegać na „skanalizowaniu” radykalniejszych zachowań i nie dopuszczenie do samodzielnych inicjatyw, tym bardziej, że pomimo sporadycznych kontaktów prywatnych różnych osób z działaczami „SW” z Wrocławia, do końca 1983 roku nie udało się uruchomić jakiejkolwiek działalności pod szyldem „Solidarności Walczącej” w Gdańsku.

    Dopiero w lutym 1984 (prawdopodobnie), z inicjatywy Tadeusza Świerczewskiego z Wrocławia, grupa osób postanowiła wydawać pismo „Ziemia Gdańska”, dodając w podtytule, że jest to pismo „SW”. Niestety, nie potrafimy dzisiaj w jednoznaczny sposób zidentyfikować nikogo, kto był uczestnikiem tej inicjatywy w Gdańsku (są poszlaki, że Dariusz Roszkowski i Andrzej Cybulski z portu gdańskiego mogli mieć coś wspólnego z wydawaniem gazetki, ale niestety, przebywają poza granicami kraju i nie udało się nawiązać z nimi kontaktu).

    Jednocześnie, pod koniec 1983 r., pojawiła się inna inicjatywa, gdy do Gdyni wrócił po dwuletnim pobycie w czeskim więzieniu Andrzej Kołodziej, przywódca strajku sierpniowego w Stoczni im. „Komuny Paryskiej” w Gdyni.

    Po kilku rozmowach z Ewą Kubasiewicz, Kołodziej, działający wówczas w strukturach „Solidarności” z Bogdanem Borusewiczem, spotkał się na początku 1984 roku z emisariuszami „SW” z Wrocławia, w mieszkaniu Zofii Kwiatkowskiej w Gdyni. Pierwsze spotkanie, z p. Paciorkowskim, było ogólnikowe, na drugim, w marcu 1984 roku, w którym uczestniczyli Andrzej Kołodziej, Ewa Kubasiewicz, Zofia Kwiatkowska i Andrzej Zarach z Wrocławia, zapadło wstępne ustalenie o powołaniu Oddziału „SW”. Ostateczna decyzja została podjęta na spotkaniu w kwietniu 1984. Wówczas, po przyjęciu przysięgi Andrzeja Kołodzieja przez Kornela Morawieckiego i Andrzeja Zaracha, zapadła decyzja o powołaniu Oddziału „Solidarności Walczącej” w Trójmieście.

    Oto treść przysięgi (jaką składali ci, którzy po sprawdzeniu cech osobistych, dotychczasowego dorobku życiowego i zawodowego, opinii wprowadzających i opinii zebranych po za wiedzą wstępującego):

    ROTA PRZYSIĘGI SOLIDARNOŚCI WALCZĄCEJ:

    „Wobec Boga i Ojczyzny przysięgam walczyć o wolną i niepodległą Rzeczpospolitą Solidarną, poświęcać swe siły, czas – a jeśli zajdzie potrzeba – swe życie dla zbudowania takiej Polski. Przysięgam walczyć o solidarność między ludźmi i narodami. Przysięgam rozwijać idee naszego Ruchu nie zdradzić go i sumiennie spełniać powierzone mi w nim zadania.”

    Tak więc początki tworzenia nowej organizacji w Trójmieście można przyjąć na rok 1984. Niespodziewane trudności wzięły się z prozaicznego powodu, gdyż większość znanych działaczy już gdzieś się zaangażowała. Ale po niedługim czasie zdołano skompletować trzon SW na Wybrzeżu gdańskim.

    Powstała pierwsza redakcja, w skład której weszli: Ewa Kubasiewicz, Wiesława Kwiatkowska i Stanisław Kowalski. Nowo powstała grupa nawiązała kontakt ze środowiskiem skupionym wokół biuletynu „Ziemia Gdańska”, którego pierwszy numer ukazał się w lutym 1984r., i początkowo współpraca zapowiadała się pomyślnie. Jednocześnie cały czas trwały działania zmierzające do powiększenia organizacji. W tym czasie współpracowali stale: syn Ewy Kubasiewicz Marek Czachor z żoną Magdą, Ryszard Toczek z Gdyni i luźniej, kilku pracowników Wyższej Szkoły Morskiej w Gdyni. We wrześniu dołączył Roman Zwiercan, który szybko stał się filarem „SW” w Trójmieście.

    W tym samym okresie pojawiła się poważna rysa na płaszczyźnie współpracy z „Ziemią Gdańską”. Grupa ta, w wyniku wspólnych ustaleń, podjęła się druku pierwszych numerów nowego biuletynu „Solidarność Walcząca” Trójmiasto. Jednak z niewiadomych przyczyn samowolnie przeredagowała część przedłożonych do druku tekstów. Zdaniem środowiska „Ziemi Gdańskiej” teksty w biuletynie „SW” były zbyt radykalne i przedwczesne jak na owe czasy. Cały nakład został przekazany na adres Andrzeja Dobrzyńskiego na ul. Sztormową, skąd po decyzji redakcji, gazetki „Solidarności Walczącej” Trójmiasto trafiły do kotłowni do spalenia. Od tego momentu Oddział organizował własne zaplecze poligraficzne w oparciu o środowisko artystów plastyków sopockich: Marka Główczyka, Sylwii Gapszewicz i Renaty Godlewskiej z Gdyni.

    Późną jesienią 1984 roku przygotowany został nowy numer „SW” Trójmiasto, ale w grudniu tego roku SB trafiła na trop A. Kołodzieja i w mieszkaniu przy ul. Sztormowej wpadła część materiałów poligraficznych, a Kołodziej zmuszony był ukrywać się.

    W styczniu 1985 roku ukazał się ostatni numer „Ziemi Gdańskiej” i urwały się kontakty pomiędzy tym środowiskiem a „SW” Trójmiasto.

    Dopiero na początku 1985 roku udało się przygotować nowy numer, którego redakcją techniczną – w Sopocie przy ul Wybickiego – zajął się Mikołaj Kostecki, były rektor Wyższej Szkoły Morskiej. W marcu ruszyła pierwsza drukarnia „Solidarności Walczącej” w Trójmieście, którą prowadził

    Roman Zwiercan. Jednocześnie „SW” drukowała pierwszy numer pisma dla młodzieży „Tarcza” oraz z opóźnieniem, „Poza Układem”.

    W 1985 roku następował powolny, ale systematyczny rozwój struktur SW w Trójmieście. Dołączyli między innymi Jerzy Kanikuła, Jacek Parzych, Edward Frankiewicz, Jan Białostocki, Bogdan Gwóźdź, Ela Nagengast, Albina Wiktorska, Bożena Witt, Karol Krementowski i inni.

    Bardzo cennym kontaktem okazał się Piotr Jagielski, elektronik, konstruktor z gdyńskiego „Radmoru” – firmy produkującej radia dla milicji i wojska. Pozwoliło to na łatwy i bieżący dostęp do częstotliwości nadajników ubecji i milicji oraz konstrukcję własnych urządzeń nasłuchowych.

    Rozwijała się baza poligraficzna i sieć kolportażowa – pomimo wewnętrznego zakazu rozprowadzania – prasy „Solidarności Walczącej” kanałami związkowej „Solidarności”. Na szczeblach wykonawczych funkcjonowała nieoficjalna współpraca. Dla przykładu, Roman Zwiercan drukował „Gryps” (gazetkę byłych więźniów), z Witkiem Marczukiem z zarządu regionu i nadawał audycje radiowe. Wspomina:

    „Z radiem, z bezpośrednim udziałem w emisjach, łączył mnie zaledwie epizod a raczej dwa. Pierwszy dotyczy 1985 lub 1986 roku. Witek Marczuk, z którym wcześniej pracowaliśmy w Remontowo-Budowlanej Spółdzielni Pracy w Sopocie (utworzonej przez opozycjonistów), poprosił o pomoc przy emitowaniu audycji radia solidarność. Byłem już wówczas poszukiwany i bardzo chciałem działać, cokolwiek robić, byle tylko odpłacać komuchom. Przyjąłem więc propozycję z entuzjazmem. Nie potrafię dzisiaj odtworzyć w pamięci, ile razy brałem udział w nadawaniu z Witkiem, ale pierwsza akcja utkwiła mi w pamięci. Spotkaliśmy się na peronie w Sopocie Kamiennym Potoku. Po krótkim spacerze znaleźliśmy się w innej dzielnicy, Brodwinie. Było to specyficzne osiedle, otoczone z trzech stron lasem, a z czwartej dochodziła droga wjazdowa, przeprowadzona w kilkudziesięciu metrowym przesmyku. W środku stało coś w rodzaju centrum handlowego z klasycznym późnogierkowym supersamem i piętrowy pawilon będący zapleczem kulturalno-administracyjnym, oraz nieco z boku, szkoła. Całe osiedle tworzyło kilkanaście wieżowców otaczających polanę. Z najdalej położonych bloków do lasu było maksymalnie kilkadziesiąt metrów. Była to enklawa wybudowana w czasach świetności komuny, przez spółdzielnię nauczycielską. Mieszkało tam mnóstwo pracowników i wykładowców z wszystkich uczelni Trójmiasta.

    W pierwszym wieżowcu od lasu, zaraz za szkołą, wjechaliśmy windą na ostatnie piętro. Wyżej było już tylko wejście do maszynowni dźwigów i drabinka wyjściowa na dach. Nie pamiętam, jakie zasilanie było, ale świta mi coś, że podłączaliśmy się do oprawki żarówki na klatce schodowej. Nie kojarzę też nadajnika, ale magnetofon był kasetowy, duży, toporny, polskiej produkcji. Witek wszedł po drabince, aby być jak najwyżej i w oknie usiłował ustawić antenę, której rolę pełnił kawałek drutu. Należało go ustawić poziomo, a był z tym problem, ponieważ nie było do czego go przyczepić. Moja rola ograniczyła się do trzymania torby ze sprzętem, ponieważ kabel był za krótki i nie sięgał do okna, w którym wystawiana była antena. Audycja trwała kilka minut w czasie „Dziennika” lub „Panoramy” i zakłócać miała fonię telewizyjną. Byłem bardzo podekscytowany i spodziewałem się dużego odzewu. Po zakończeniu ludzie mieli światłami sygnalizować odebranie przekazu. Nie obserwowałem okien w trakcie nadawania, a gdy wyszliśmy z budynku kilka minut po zwinięciu sprzętu, migały światła tylko w

    pojedynczych oknach. Byłem mocno zawiedziony.”

    Stale wzrastała ilość mieszkań „operacyjnych” i ludzi czynnie zaangażowanych. Od października 1985 Roman Zwiercan i Jacek Parzych musieli się ukrywać. Według Romana: „Nadeszła jesień i zapowiedziano wybory do sejmu. Cała opozycja wzywała do bojkotu. Włączyliśmy się również. Z Jurkiem Kanikułą, Jackiem Parzychem, Krzyśkiem Bednarkiem, Jackiem Kaczorowskim i Krzyśkiem Denisewiczem obmalowaliśmy w kilka dni prawie wszystkie ściany szczytowe bloków w kilku dzielnicach Gdyni. Malowaliśmy również ściany w pociągach kolejki podmiejskiej i rozrzucaliśmy ulotki. Podczas ostatniej z takich akcji namierzyli nas esbecy i w okolicach stacji Gdańsk-Politechnika aresztowali w zastawionej pułapce dwóch Krzyśków. Na pewno jeden z nich został przymuszony do zeznań, bo następnego dnia esbecja chciała nas pozwijać. Ja z Jackiem zwialiśmy, ale Jurka zabrali ze szkoły, w której wieczorowo kończył liceum.”

    Miało to i swoje dobre strony, można było bowiem poświęcić cały swój czas na pracę, nie ryzykując jednocześnie spalenia lokali, co możliwe było zawsze na styku działań konspiracyjnych z osobami funkcjonującymi jawnie. Roman wspomina pierwsze dni ukrycia: „Dowiedzieliśmy się, że za mną i Jackiem wystawiono listy gończe. Nie było wyjścia. Musieliśmy się ukryć. Pierwszą noc spędziliśmy w Sopocie na Brodwinie, z rodziną Piotra Legieżyńskiego. Kilka następnych organizował nam Witek w Sopocie, pierwsze w domku przy ul. Niepodległości, następne przecznicę dalej, w mieszkaniu wynajmowanym przez studentów. Mieszkaliśmy ze dwa tygodnie z przyszłą panią architekt. Niestety nie pamiętam nawet jej imienia. Witek skontaktował mnie z Andrzejem Ficem, z którym miałem ustalić możliwości współpracy przy druku czy kolportażu. Dzisiaj wiem, że Andrzej prowadził w tamtym czasie założoną przez siebie drukarnię podziemną, która nigdy nie wpadła, a pracowała do 1990 roku. Mogłem więc się przydać. Umówiliśmy się na kolejne spotkanie, na którym miałem dostać jakąś konkretną propozycję”.

    Trzon działalności wydawniczej Solidarności Trójmiasta niewątpliwie stanowiły dwa biuletyny: „Solidarność Walcząca”, mająca początkowo w podtytule informację: „Wydaje Agencja Informacyjna SW Oddział Trójmiasto, później „Pismo organizacji Solidarność Walcząca”, aż wreszcie krótko „Oddział Trójmiasto” oraz pismo o tym samym tytule „Solidarność Walcząca”, lecz z dopiskiem „Pismo organizacji Solidarność Walcząca, Grupa Zakładowa Stoczni im. Komuny Paryskiej”.

    „Solidarność Walcząca Oddział Trójmiasto”

    Pierwszy numer biuletynu ukazał się 14 kwietnia 1985 r. Łącznie wydano 85 numerów (i pięć nienumerowanych), a ich nakład wahał się od 2 tys. do 15 tys. Skład redakcji był zmienny; tworzyli go: Mikołaj Kostecki, Ewa Kubasiewicz, Stanisław i Anna Krajewscy, Andrzej Kołodziej, Stanisław Kowalski, Marek Czachor, Magdalena Czachor, Zbigniew Mielewczyk, Barbara Formella, Andrzej C. Leszczyński, Janusz Golichowski, Piotr Szczudłowski i Roman Zwiercan.

    Z redakcją współpracowali: Teresa Popiołek, która przepisywała teksty na maszynie, Stanisław i Anna Krajewscy, Zbigniew Łąkowski oraz Andrzej i Helena Terlikowscy. Dwa numery ukazały się w wersji anglojęzycznej – wówczas całością prac redakcyjnych zajmowali się Ewa i Roman Kaliszowie, którzy opracowali także anglojęzyczną wersję Programu Solidarności Walczącej. Ze względu na swoją objętość (kilkanaście stron) wydrukowany został oddzielnie.

    Od 1987 r. skład biuletynu odbywał się na komputerze. Wojciech Pytel przygotował interfejs łączący ZX Spectrum z maszyną Olivetti, a Zbigniew Mielewczyk złożył po raz pierwszy w historii pisma numer na komputerze; początkowo na własnym ZX Spectrum, później na Amstradzie i wreszcie na komputerze IBM klasy XT, już przy użyciu nowoczesnego edytora tekstu TeX. Dla ostatniego zespołu redakcyjnego skład komputerowy robił Bogusław Jackowski, twórca TeX-a. Komputer Amstrad, zamówiony przez redakcję biuletynu u zagranicznego przedstawiciela Solidarności Walczącej Ewy Kubasiewicz, spowodował sporo zamieszania. Został przewieziony przez granicę w transporcie leków z Francji dla Oddziału Urologicznego szpitala w Wejherowie. Kontrola celna przypilnowała, by komputer figurował na liście darów. Współpracujący z nami dr Marek Rosłan znalazł się w trudnej sytuacji. Musiał

    wyjaśnić kolegom, iż – niestety – komputera nie może przekazać oddziałowi, gdyż przeznaczony jest dla podziemia. Co gorsza, leki okazały się przeterminowane, więc trzeba je było wyrzucić.

    „Solidarność Walcząca”. Pismo organizacji S.W. – Grupa Zakładowa Stoczni im. Komuny Paryskiej”

    Świadectwem istnienia samodzielnej struktury Solidarności Walczącej było wydawanie własnego pisma. Po roku od rozpoczęcia przez organizację działalności zdecydowano więc o utworzeniu periodyku. Pierwszy numer nosił datę 20 marca 1986 r.

    Pod nazwą „Solidarność Walcząca. Pismo organizacji Solidarność Walcząca, Grupa Zakładowa Stoczni im. Komuny Paryskiej”. Biuletyn ukazywał się przez cztery lata z różną częstotliwością, zwykle co dwa–cztery tygodnie, w imponującym na owe czasy nakładzie od 2 tys. do 10 tys. egzemplarzy. Wyszło 45 numerów i trzy wydania specjalne, wśród nich jedno w wersji dwujęzycznej z okazji wizyty w Gdańsku premier Wielkiej Brytanii Margaret Thatcher.

    Redakcję tworzyli Roman Zwiercan i Małgorzata Zwiercan, a w końcowym okresie działalności także Roman Kalisz. Współpracował z nimi Edward Frankiewicz, który koordynował działania na terenie stoczni, dostarczał im informacje i pisał notatki. Matryce powielaczowe i makiety do sitodruku przygotowywała Małgorzata Zwiercan.

    Drukowali m.in.: Roman Zwiercan, Jacek Parzych, Jerzy Kanikuła, Piotr Komorowski, Jan Grabowski, Marian Pokojski, Marek Bieliński, Leszek Sadowski, Mirosław Korsak i Edward Frankiewicz.

    W kolportaż na terenie stoczni angażowała się cała rzesza ludzi, m.in.: Andrzej Tyrka, Mirosław Korsak, Mirosław Jezusek, Bogdan Partyka, Henryk Parszyk, Stanisław Osowski, Jerzy Miotke, Ryszard Pawlikowski, Bogdan Pełka, Lech Sadowski, Kazimierz Welk, Kazimierz Wiśniewski, Ireneusz Bieliński i Edward Frankiewicz.

    W 1990 r. gazetkę zastąpił „Biuletyn Informacyjny NSZZ »Solidarność« Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni” drukowany przez ludzi z Solidarności Walczącej. Drukarnię obsługiwali wówczas Jan Grabowski i Marian Pokojski

    Kopia przedstawia pismo „Solidarności Walczącej” nr 1- pismo Organizacji Solidarność Walcząca – Grupa zakładowa Stoczni im. „Komuny Paryskiej”. Druk zamknięto 20 marca 1986r. Pismo było drukowane w formacie A5 i zawierało 4 strony.

    Biuletyn ukazywał się przez cztery lata z różną częstotliwością, zwykle co dwa–cztery tygodnie, w imponującym na owe czasy nakładzie od 2 tys. do 10 tys. egzemplarzy. Wyszło 45 numerów i trzy wydania specjalne, wśród nich jedno w wersji dwujęzycznej z okazji wizyty w Gdańsku premier Wielkiej Brytanii Margaret Thatcher.

    Redakcję tworzyli Roman Zwiercan i Małgorzata Zwiercan, a w końcowym okresie działalności także Roman Kalisz. Współpracował z nimi Edward Frankiewicz, który koordynował działania na terenie stoczni, dostarczał im informacje i pisał notatki. Matryce powielaczowe i makiety do sitodruku przygotowywała Małgorzata Zwiercan.

    Biuletyn, co w sposób wyraźny pokazuje przeobrażanie się jego winiety, zmieniał się wraz z szybkim – jak się wtedy uważało – rozwojem techniki. Pierwsze numery wydawane były z wykorzystaniem techniki sitodruku, następnie na powielaczach i tzw. offsetach. Sitodruk, mimo że wymagał sporego wysiłku fizycznego, z uwagi na bezgłośną niemal pracę, stosunkowo niski koszt i dostępność sprzętu, pozostawał w użyciu aż do sierpnia 1990 r.

    W latach 1982–1990 Solidarność Walcząca wydawała ponad sto tytułów prasy podziemnej. Niektóre z nich ukazywały się w nakładach liczonych w dziesiątkach tysięcy egzemplarzy i doczekały się paruset wydań. Podziemne drukarnie SW powielały także bardzo wiele pism innych organizacji, o czym często w żaden sposób nie wspominano na łamach tych pism (np. w stopce). Czasem działo się tak na życzenie struktur czy redakcji korzystających z bazy poligraficznej Solidarności Walczącej. Innym razem dodruk niektórych pism odbywał się nawet bez wiedzy autorów wspomaganych inicjatyw. Tak było np. przy okazji Tygodni Kultury Chrześcijańskiej, kiedy to Solidarność Walcząca powielała i kolportowała dodatkowe partie gazetek informujących o szczegółach tego wydarzenia. W drukarni działającej w Obornikach Śląskich powielano m.in. wydawnictwa Ruchu Wolność i Pokój, Solidarności Polsko-Czesko-Słowackiej oraz (z nie jedynych, lecz dodatkowych kompletów matryc) numery warszawskiego miesięcznika „Baza”. W żadnym przypadku w pismach tych nie pojawiała się informacja, że druk wykonywany był przez Solidarność Walczącą.

    Solidarność Walcząca nie wykluczała działań zbrojnych, choć z oczywistych przyczyn ani strategii takiej nie postulowała, ani nie zaliczała jej do naczelnych metod walki. Praktykowała jednak czynny opór, w zorganizowany sposób stawiany siłom milicyjnym w czasie tłumienia demonstracji ulicznych. Szkoliła swoich członków w walce wręcz, a także taktyce walk ulicznych i partyzanckich.

    Niewielka grupa działaczy podjęła też udaną próbę produkcji broni automatycznej i odbyła szkolenia strzeleckie.

    Produkcja broni w Stoczni im. „Komuny Paryskiej”

    Najbardziej zaawansowane przygotowania na ewentualność siłowego wariantu rozwoju wydarzeń podjęli działacze SW z Trójmiasta. Zespół techniczny (m. in. Jerzy Miotke – inż. – prac. SKP) kierowany przez Romana Zwiercana, w oparciu o przemyconą z zachodu fachową dokumentację techniczną osławionego amerykańskiego pistoletu maszynowego z okresu II wojny światowej M3, sporządził dokumentację konstrukcyjną polegającą na przeliczeniu jednostek wymiarowych z systemu calowego na system metryczny – mm z uwzględnieniem znormalizowanych narzędzi z systemu „SI”” pozwalających tak wykonać elementy, by w całości (po złożeniu) części współpracowały tak, jak w oryginalnym egzemplarzu broni produkcji amerykańskiej. Wszystkie części tej broni wykonane zostały w Wydziale Gospodarki Narzędziowej Stoczni Komuny Paryskiej, oczywiście w pełnej konspiracji. Jakość wszystkich wyprodukowanych części była bez zarzutu! Pistolet maszynowy produkcji SKP działał równie pewnie jak amerykański oryginał, co wykazało próbne strzelanie z tego egzemplarza broni które przeprowadzono w trójmiejskich lasach. Tak więc Solidarność Walcząca stoczni KP miała maszyny, narzędzia i ludzi, by na polecenie móc wyprodukować określoną liczbę niezawodnej broni maszynowej.

    Przeprowadzano również, choć w ograniczonym stopniu, akcje ostrzegawcze i odwetowe o charakterze sabotażowym. Wszystkie tego rodzaju przedsięwzięcia podejmowane były pod ścisłą kontrolą przywódców organizacji, miały skalę bardzo ograniczoną i pozostawały w głębokim cieniu działalności np. drukarskiej czy radiofonicznej.

    BOMBA POD SIEDZIBĄ KM PZPR W Gdyni. Na początku 1987 r., w odpowiedzi na falę represji, trójmiejska SW podjęła jednak decyzję o przeprowadzeniu akcji ostrzegawczej. 27 lutego 1987 r. działacze organizacji podłożyli bombę, która eksplodując o godzinie 23.00 uszkodziła gmach Komitetu Miejskiego PZPR w Gdyni mieszczącym się przy ul. Władysława IV (obecny budynek ZUS).

    KM PZPR w Gdyni pod którym podłożono ładunek wybuchowy, który odpalono o godz. 23:00. Żółta strzałka pokazuje miejsce podłożenia i eksplozji materiału wybuchowego Budynek był pusty (poza portierem, który doznał chwilowego szoku). Uszkodzeniu uległa ściana budynku, wybite zostały szyby w kilkunastu oknach. Solidarność Walcząca wysłała jasny sygnał SB i MO: będą represje, będą dalsze wybuchy, niekoniecznie o godz. 23:00!

    Porę wybuchu wybrano celowo, gdyż w tym czasie w budynku przebywał jedynie portier. Wyraźnie widoczne uszkodzenie jednej ze ścian gmachu, zdemolowanie części pomieszczeń, wytłuczenie dziesiątek szyb w oknach oraz głośny huk, słyszalny nocną porą na dużym obszarze miasta, przyniosły oczekiwany efekt psychologiczny. Jego świadectwem były nagrania radiowych rozmów różnych PRL-owskich służb, z których wynikało, że akcja wywołała ogromne zaskoczenie i trudny do opisania chaos oraz ujawniła bezradność i przerażenie funkcjonariuszy reżimu. Wydarzenie to uświadamiało rządzącym, że w przypadku kolejnej fali społecznych protestów ponowne sięgnięcie do rozwiązań znanych z pierwszych miesięcy stanu wojennego spotka się już z odpowiedzią, z jaką władze od czterdziestu lat dotąd się nie spotykały.

    Stwierdzenie o dużej o roli potencjału Solidarności Walczącej w decyzji władz PRL o rezygnacji z konfrontacyjnego rozwiązywania konfliktów społecznych wydaje się uzasadnione, bez wątpienia wymaga jednak oddzielnych, gruntownych badań. Bardzo możliwe, że ich owocem byłyby ustalenia znacząco poszerzające naszą wiedzę o historii najnowszej i przyznanie w niej Solidarności Walczącej niepomiernie większej roli, niż to się co się dotychczas przypuszcza.

    Kontrwywiad „Solidarności Walczącej”

    Początki tegoż kontrwywiadu były skromne, ale w krótkim czasie stanowił on już poważny oręż, któremu w znacznej mierze zawdzięczać należy skalę organizacji oraz jej odporność na inwigilację. Już w pierwszych dniach stanu wojennego grupa konspiratorów skupionych wokół Kornela Morawieckiego dysponowała dość bogatym zestawem urządzeń służących do nasłuchu częstotliwości wykorzystywanych przez SB, MO i LWP. W grudniu 1981 r. sprzęt ten pochodził z wycofanych z użytku karetek pogotowia, aparatów krótkofalarskich ukrytych przed rekwizycją zarządzoną na podstawie Dekretu o stanie wojennym oraz z laboratoriów Politechniki Wrocławskiej, w których zaczęły wówczas powstawać liczne wynalazki służące solidarnościowemu podziemiu

    W połowie roku 1982 elektronicy związani z Solidarnością Walczącą rozpoczęli przestrajanie radiomagnetofonów „Julia”, które dzięki zainstalowaniu dodatkowych elementów mogły służyć jako bardzo dobrze zamaskowane, a przy tym skuteczne urządzenia do podsłuchiwania operujących w okolicy i posługujących się kontaktem radiowym służb specjalnych PRL.

    Solidarność Walcząca szybko dorobiła się wyspecjalizowanej struktury, której zadaniem był permanentny nasłuch wszystkich częstotliwości wykorzystywanych przez SB. Na czele tej struktury stał pracownik Politechniki Wrocławskiej Jan Pawłowski, ofiarnie wspierany głównie przez Ludwikę Ogorze-lec, a w późniejszym czasie także m.in. przez Piotra Serwadczaka. Ich praca polegała na nagrywaniu każdego dnia wszystkich rozmów funkcjonariuszy SB, jakie pojawiły się w eterze na terenie Wrocławia. Wnioski z tego nasłuchu wielokrotnie umożliwiły ostrzeżenie zarówno działaczy Solidarności Walczącej, jak i innych organizacji przed wpadkami. Doświadczenia zdobyte we Wrocławiu wkrótce zaczęto stopniowo wprowadzać w pozostałych regionach Polski, a w tym i w Trójmieście.

    Już w 1982 r. zagraniczne przedstawicielstwa Solidarności Walczącej dokonywały bardzo trafnych zakupów sprzętu, który następnie sprawnie przemycano przez granice. Elektroniczne podzespoły docierały zwykle we wnętrzu importowanych do Polski aparatów rentgenowskich. W miejscach odbioru tych dostaw wylutowywali je specjaliści zaangażowani w działalność Solidarności Walczącej. W przypadku służących do nasłuchu mobilnych skanerów nieoceniona okazała się pomoc przyjaciół zatrudnionych w biurach konstrukcyjnych austriackiej firmy Steyer. Wskazali oni w kursujących do Polski samochodach ciężarowych miejsca niedostępne nawet dla służb granicznych.

    Zaznaczyć trzeba, że Solidarność Walcząca nie korzystała z pomocy działającego w Brukseli głównego zagranicznego przedstawicielstwa NSZZ „Solidarność” ani żadnej z jego agend. Jak dziś wiadomo, sprzęt dostarczany za pośrednictwem placówki kierowanej przez agenta reżimu Jerzego Milewskiego wyposażony był w mikronadajniki, pozwalające służbom specjalnym PRL zlokalizować każde urządzenie dostarczone do Polski z Brukseli. Odcięcie Solidarności Walczącej od tych źródeł zagranicznej pomocy okazało się więc dla działaczy organizacji zbawienne!

    Inną formą działalności kontrwywiadowczej (a zarazem wywiadowczej) były próby przenikania do struktur aparatu represji. Kilku działaczy SW zdecydowało się zatrudnić w organach MSW lub prowadzić dywersję po wejściu w szeregi ZOMO. Niezwykle owocna okazała się bliska współpraca z tzw. Grupą Charukiewicza, która stanowiła źródło bezcennych informacji nie tylko na temat metod pracy Służby Bezpieczeństwa, ale też jej bieżących działań. Znaczące jej osiągnięcie polegało na samym sianiu nieufności w kręgach SB, skutkiem czego były m.in. bardzo liczne wydalenia ze służby funkcjonariuszy ZOMO, MO i SB podejrzewanych o sprzyjanie opozycji. Właśnie w następstwie tych wydarzeń w Służbie Bezpieczeństwa przyjęło się kwalifikowanie Solidarności Walczącej jako konspiracji ofensywnej.

    Pod koniec lat 80 działalność SW w Trójmieście osłabiły aresztowania. W listopadzie 1987 r. aresztowano R. Zwiercana, a w I 1988 r. przewodniczącego SW oddziału (w tym czasie także całej SW), Andrzeja Kołodzieja. Szefem SW w Trójmieście został wówczas Marek Czachor. W październiku 1988 r. zastąpił go zwolniony z więzienia Roman Zwiercan. Czachor zaś w 1989 r. został jednym z czterech jawnych przedstawicieli SW.W 1989 r. organizacja wezwała do bojkotu wyborów 4 VI, zdecydowanie odrzucając porozumienia okrągłego stołu. Działalność SW Oddział Trójmiasto zakończyła się jesienią 1990 r.

    Nie sposób w tak krótkim tekście wspomnieć wszystkie dokonania SW nie tylko w Trójmieście, czy w całej Polsce (sądzę, że może to uczynić IPN – na bazie bardzo głębokiej analizy źródeł pisanych, wspomnień, czy pamiętników uczestników tych działań), można zatem zasygnalizować niektóre z niekonwencjonalnych przedsięwzięć SW z terenu całej Polski:

    – Ciekawą inicjatywę stanowił też druk „Żołnierza Solidarnego” – pisma skierowanego do zawodowych żołnierzy Ludowego Wojska Polskiego. Pierwszy numer – nakładem Solidarności Walczącej – rozesłano w kwietniu1989 r. na prywatne adresy żołnierzy, a także do instytucji i Jednostek wojskowych;

    – Ciekawym epizodem wydawniczym było również utworzenie przez Jacka Parzycha, wspólnie ze środowiskiem zgrupowanym wokół mieszkańca Wejherowa Adama Krefta, kaszubskiej mutacji grupy SW Trójmiasto. Grupa, obejmująca swoim działaniem obszar Wejherowa i okolic, wydawała pismo „Kaszëbë”;

    – Zupełnie innym rodzajem działalności Solidarności Walczącej Trójmiasta było drukowanie i kolportaż ulotek. Z perspektywy wydawniczej stanowiło to o tyle silną broń, że ich druk był mniej skomplikowany niż większych wydawnictw, a sposób rozprowadzania – znacznie bezpieczniejszy. Do dziś wspominane są sytuacje, kiedy ulotki wprost „sypały się” na głowy przechodniów. Drukowane przy różnych okazjach i bardzo licznie, zapowiadały, informowały, ostrzegały i ośmieszały. Choć były małe, dziś już wiadomo, że wielu strajków czy manifestacji nie udałoby się bez nich zorganizować tak sprawnie;

    – Działalność Solidarności Walczącej Trójmiasta łączy się ściśle z nieocenioną AFI, tj. Agencją Fotograficzno–Informacyjną, uruchomioną w 1986 r. przez Jacka Parzycha i Jerzego Kanikułę. Agencja odpowiadała m.in. za przygotowywanie miniaturek gazetek (co pozwalało na sprawniejsze ich przemycanie za granicę), naklejek samoprzylepnych, chorągiewek na manifestacje, kartek okolicznościowych czy kalendarzy. AFI wykonywała także projekty plakatów i znaczki okolicznościowe (dziś: buttony) przypinane do ubrań oraz pełniła niejako funkcję dziennikarską. Jacek Parzych rejestrował kamerą manifestacje, a następnie nagrania wysyłano za granicę;

    – Warto przypominać o tym, że ogromną zasługą Solidarności Walczącej Trójmiasta było wydawanie książek. Ich liczba i nakład – biorąc pod uwagę możliwości techniczne i okoliczności polityczne – jest imponująca. Pierwsze dwie lub trzy broszury drukował Daniel Trapkowski. Ze względów bezpieczeństwa szybko uruchomione zostały drukarnie nie związane bezpośrednio z ludźmi zaangażowanymi w inną działalność. Pozwoliło to wydawać książki aż do 1990 r. bez żadnej wpadki. Organizacją całości wydawnictwa „Petit” zajął się Roman Zwiercan, który koordynował proces produkcji. Wydrukowane materiały rozwożono najszybciej, jak to tylko było możliwe, poza lokal drukarni, do kilku, czasem kilkunastu mieszkań, gdzie odbywało się składanie 32 stron publikacji w jedną tzw. składkę. Następnie składki przewożono do jednego lokalu, gdzie całość kompletowano i dopiero wówczas przewożono do miejsca, w którym odbywały się końcowe prace introligatorskie, m.in. dodawano okładkę. Ostatni etap stanowiło przycięcie gotowej publikacji na wymiar, co również wymagało przewożenia całego nakładu do miejsca, gdzie znajdowała się profesjonalna gilotyna. Najczęściej były to oficjalnie działające drukarnie dysponujące odpowiednim sprzętem, więc cała operacja odbywała się poza godzinami normalnej pracy i wymagała dużego wysiłku. Trzon wydawnictwa stanowili: Jacek Parzych, Piotr Komorowski i Jerzy Kanikuła. W prace introligatorskie angażowało się nieraz kilkanaście osób, a składem wydrukowanych kartek w całość zajmowały się najczęściej kobiety. Najważniejsze książki wydane nakładem Wydawnictwa Solidarności Walczącej „Petit” to:

    Sowietyzacja Ludowego Wojska Polskiego Stanisława Pitki (właśc. Mariana Rajskiego), Dziennik pisany nocą Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Matka noc Kurta Vonneguta, Zbyt głośna samotność Bohumila Hrabala, Głos z Gułagu Olgierda Wołyńskiego, Wielki blef – rzecz o Gorbaczowie Konstantego Sanducciego, „Kultura” paryska nr 500 (ciekawostką tego wydania było zbijanie egzemplarzy gwoździami – wydawnictwo nie dysponowało wówczas dobrym klejem, więc aby książka nie rozpadała się w rękach, trzeba było go czymś zastąpić), Zaciskanie pięści – rzecz o Solidarności Walczącej Alfreda Znamierowskiego I powraca wiatr Władimira Bukowskiego, Akwarium Wiktora Suworowa, Koran po rosyjsku (z przeznaczeniem dla Tatarów krymskich), KGB Marka Ciesielczyka, NSZ Zbigniewa S. Siemaszki, Kampania wrześniowa na Polesiu i Wołyniu 17 IX 1939–1 X 1939 gen. Wilhelma Orlika-Rückemanna, Kondotierzy Rafała Gan-Ganowicza, Polska z oddali – prawda z bliska Stefana Wysockiego i Diabelska alternatywa Fredericka Forsytha Diabelska alternatywa to ostatnia książka wydana przez „Petit” w podziemiu, z powodów głównie finansowych. Wpływy ze sprzedaży miały pokryć koszty druku bezpłatnych gazetek. Niestety, rozwój wydawnictwa przypadł na czas „reformy” Balcerowicza. Sześciusetprocentowa inflacja sprawiła, że wszystkie wydane w 1990r. książki były deficytowe i musiano je niekiedy wydawać za pożyczone środki. Pieniędzy tych nigdy nie udało się odzyskać, a w 1990 r. ustała jakakolwiek pomoc zewnętrzna dla Solidarności Walczącej w Trójmieście. Niedługo potem, na przełomie maja i czerwca, wydawnictwo książkowe przestało istnieć, a w sierpniu 1990 r. ukazał się ostatni numer gazetki trójmiejskiej „Solidarność Walcząca”. W ten sposób – będąc „pod kreską” – Solidarność Walcząca Trójmiasta zakończyła swoją działalność wydawniczą.

    Dla uczestników i obserwatorów wydarzeń z przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych procesem skrajnie zdumiewającym było tempo, w jakim Solidarność Walczącą spychano wówczas na margines życia publicznego. Najbardziej kreatywna, ofiarna i dynamiczna część solidarnościowego podziemia znalazła się w cieniu środowisk, które w 1989 r. otrzymały przywilej obecności w masowych mediach elektronicznych oraz uzyskały prawo wydawania wysokonakładowej i dostępnej w każdym kiosku prasy. Liczne publikacje poświęcone wydarzeniom w Polsce lat osiemdziesiątych pomijały fakt istnienia Solidarności Walczącej. Bywało, że jej dorobek przypisywano innym. Przypomnienie osiągnięć i wielkiej roli tej organizacji jest dziełem przede wszystkim historyków z Instytutu Pamięci Narodowej, w swoich badaniach coraz częściej wchodzących na trop zapomnianych, a niejednokrotnie fascynujących wątków polskich dziejów najnowszych.

    Kalendarium zdarzeń cd.

    31.08.1982 r. W pierwszą rocznicę Sierpnia gdynianie postanowili pokazać władzom swe przywiązanie do ideałów sierpniowych. W centrum Gdyni odbyły się liczne manifestacje i pochody przechodzące od pomnika Ofiar grudnia 70` aż do budynku Prezydium MRN. Milicja i ZOMO brutalnie atakowała manifestantów, którzy dość szybko przemieszczali się po mieście skutkiem czego siły MO i SB nie nadążały za zmieniającymi się warunkami jakie stworzyli protestujący. Pochody i manifestacje trwały od godz. 16:00 zakończyły się tuż przed 24:00 na Kamniennej Górze i na Bulwarze Nadmorskim. Władze w swoich meldunkach do zwierzchnictwa oceniały, iż w manifestacjach brało ok. 15.000 ludzi.

    8.10.1982 r. Sejm uchwalił Ustawę o związkach zawodowycy. Ustawa ta zdelegalizowała NSZZ „Solidarność” (tylko tą organizację związkową), pozostałe związki były chułubione przez partię w której we władzach wszystkie stanowiska kierownicze zajmowali członkowie i nominaci PZPR.

    10.11.1982 r. zmarł L. Breżniew. Ciekawostka było to, iż niezwłocznie (dokładnie 14. XI.1982) zwolniono Lecha Wałęsę z internowania. L. Wałęsa napisał krótki list do gen. Jaruzelskiego: „Wydaje mi się, że nadchodzi już czas wyjaśnienia niektórych spraw i działania w kierunku porozumienia. Trzeba było czasu, aby wielu zrozumiało, co można i na ile można. Proponuję spotkanie i poważne przedyskutowanie interesujących tematów, a rozwiązanie przy dobrej woli na pewno znajdziemy. Kapral Lech Wałęsa”. List nie doczekał się odpowiedzi. Po pewnym czasie, władze rozpoczęły (jeszcze na jesieni) zwalniać kolejne grupy internowanych ludzi solidarności.

    27.11.1982 r. Sąd wojewódzki w Gdańsku zarejestrował popierany przez władze NIEZALEŻNY, SAMORZĄDNY ZWIĄZEK ZAWODOWY PRACOWNIKÓW STOCZNI im. KOMUNY PARYSKIEJ w GDYNI, który (hołubiony przez PZPR) wszedł w skład Ogólnopolskiego Porozumienia Związków Zawodowych (OPZZ) i Federacji Stoczniowych Zw. Zaw. „Okrętowcy”.

    Inicjatorami i organizatorami tego Związku byli m.in. Wiktor Wróbel z Wydz. Drzewnego i Ryszard Włodarczyk z Działu Wojskowego. Została opracowana deklaracja programowa i statut, które mówią m. in. że … „Związek broni praw i interesów pracowników… w zakresie ochrony praw i godności pracownika, warunków pracy i płac, warunków socjalno – bytowych oraz wymogów i warunków bezpieczeństwa i higieny pracy…” Poza tym Związek stara się … „zharmonizować prawidłowe działania zakładu pracy z interesami pracowników…”

    W bardzo dużej ilości pracownicy Stoczni byli przymuszani do wstąpienia do nowej organizacji związkowej. W pierwszej kolejności w szeregi tych związków wstąpili członkowie PZPR. Niektórzy z nich byli do tego wstąpienia przymuszani, niekiedy dość obcesowo… Zadawano sobie pytania…. Wstępować do tych nowych związków … czy wstąpienie do nich nie jest zdradą „Solidarności”? Na to pytanie odpowiadała poniższa ulotka.

    Po roku działalności w stoczni Związek liczył 1710 członków, najliczniejszy był z końcem 1987 roku – 4664 członków a na koniec 1989 roku zrzeszał 2638 pracowników i emerytów. W ostatnich latach kierownictwo Związku stanowili m. in. Krzysztof Biernat, Stanisław Krawczyk, Krystyna Leszczyńska, Tadeusz Sakowicz, Szymon Paszkowski.

    Roman Stegart – wspomnienie cz. 8.

    „17.12.1982 r. W kolejna rocznicę Czarnego Czwartku 1970 r. (jak wspomina Roman Stegart): „Razem z Szymonem Pawlickim w rocznicę tragedii grudniowej przygotowali tyle krzyży, ile było ofiar w tych wydarzeniach. Krzyże miały od 50 do 70 cm wysokości. Były drewniane na dole zaostrzone. Krzyże te mieściły się pod kurtkami. W kieszeni każdy z krzyżem miał dość dużych wymiarów kamień. Protestujący zamierzali te krzyże na hasło wbić je w trawnik mieszczący się przed Urzędem Miasta. Po południu o dokładnie umówionej godz. uczestnicy tego czynu znajdowali się już na miejscu. I na gwizdek o godz. 17:00 wskoczyli na trawnik i błyskawicznie wbili posiadane pod pazuchą krzyże w trawnik. Dopiero po 1 godz. policja odepchnęła protestujących spod trawnika i usunęła krzyże”.

    Kalendarium c.d.

    Przez cały 1982 rok władze PRL znajdowały się w ostrej izolacji na arenie międzynarodowej. Szczególnego wyrazu nabrała ta izolacja podczas sesji Międzynarodowej Organizacji Pracy w Genewie w czerwcu, gdy fundamentalne przemówienie o godności pracy i solidarności pracowniczej wygłosił Jan Paweł II papież. Wystąpienie to odbiło się wielkim echem w świecie. I znowu sprawy polskie wróciły na pierwsze strony światowej prasy międzynarodowej.

    Wprowadzenie stanu wojennego w Polsce zbiegło się z objawami kryzysu „imperium zła” – tak prezydent Reagan nazwał ZSRR. Państwo radzieckie notowało coraz gorsze wyniki gospodarcze nie tylko w samym ZSRR, ale i także w pozostałych krajach satelickich. Ciekawostka było to, że kierownictwa wszystkich” demoludów” łącznie z ZSRR nie wpadli na to, iż winą za nędzę w tym tzw „raju” wolnościowym jest skrajnie niemądra polityka gospodarcza, którą za nakazem moskiewskim nie wolno było zmieniać! Socjalistyczni żartownisie co chwilę tworzyli dowcipy oddające istotę upadku gospodarczego ZSRR i jego satelitów. Jeden żart był niezwykle celny, ale żartem (gdy się nad tym tematem głębiej zastanowić) nie był. Zadawano sobie bowiem ciekawe ideologiczne pytanie, gdzie jest zboże, które z takim zapałem i z pieśnią na ustach sadzą radzieccy kołchoźnicy? Otóż oni sadzą na terenach ZSRR, a zboże rośnie i jest zbierane w USA i w Kanadzie! I tu padał kolejny dowcip .… ale w ZSRR mają zboże jak słupy telegraficzne… Coooo? Tak wysoko rośnie? Nie! tylko tak rzadko posadzone! No i żeby zakończyć tą serię dowcipów politycznych, to podam taki jeszcze jeden, który pojawił się wtedy, gdy w naszej TV pojawiły się teleturnieje. W takim teleturnieju pojawiało się pytanie za ileś tam złotych: Jak nazywa się kraj, którego działania można scharakteryzować stwierdzeniem: z Polski on urwie, a z Węgier zaś utnie i z tego robi sobie wyrzutnie… ?

    18.12.1982 r. Sejm uchwalił ustawę o szczególnej regulacji prawnej w okresie zawieszenia stanu wojennego, zawierającą przepisy wyjątkowe, dające władzom ogromną swobodę łamania praw obywatelskich. Utrzymano zawieszenie większości organizacji społecznych, ograniczono uprawnienia samorządów, zachowano surowe kary za strajki itp. Na następny dzień Rada Państwa przyjęła uchwałę zawieszającą z końcem roku 1982 stan wojenny na całym terytorium PRL.

    Grudzień 1982 r. Społeczeństwo cały czas pamiętało ruch ”Solidarność”. Było oczywistym, że w pierwszą rocznicę stanu wojennego społeczeństwo, w tym gdyńscy robotnicy będą chcieli zademonstrować swe przywiazanie do tej pięknej idei. Zatem i władze przypuszczały, iż na pewno odbedą się w Gdyni demonstracje i ewentualne pochody. „Solidarność” gdyńska wzywała nie tylko do uczczenia kolejnej rocznicy Grudnia 1970 r., a także nowej przygnębiającej – pierwszej rocznicy wprowadzenia stanu wojennego.

    Najpierw przeprowadzono akcje ulotkowe nawołujące do uczczenia ww. rocznic. Zatem mimo blokady dojścia do pomnika złożono kwiaty pod pomnkiem Ofiar Grudnia 70`. W stoczni KP znaleziono recznie napisaną ulotkę z napisem: chcesz zostać kolaborantem – zapisz się do nowych związków. Natomiast pod tymczasowym krzyżem przy budynku Prezydium MRN grupa ochotników (około 50 osób) wbiegła niespodziewanie na trawnik przed tym gmachem i w błyskawicznym tempie wbiła weń 50 małych (o wys. Ok. 70 cm) drewnianych krzyży, symbolizujących ilość zabitych podczas wydarzeń z Grudnia 1970 r. Władze PZPR, miasta i SB były całkowicie zaskoczone tą błyskawiczna akcją.

    Sympatycy ruchu „Solidarność” z wielka niechęcią odnosili się do naciskania przez aparat administracyjno-partyjny w gdyńskich zakładach pracy próbujący wymusić wstąpienie swoich pracowników do nowych – partyjnych związków. Pierwsi musieli wstąpić do tych nowych związków Ci, co byli członkami PZPR. Potem kierownictwa zakładów naciskały na pracowników wyższych szczebli by i oni zapisywali się do tych związków. Opornym grożona degradacją i/lub zwolnieniami z pracy.

    Dochodziło do aktów gróźb i podaleń drzwi mieszkań szczególnie aktywnych członków partii i działaczom nowych związków zawodowych. W okresie od 27 stycznia do 5 sierpnia 1983 r. w całym trójmieście zanotowano 22 przypadki podpalenia drzwi wejsciowych do mieszkań aktywistów partyjnych i związkowych.

    Uaktywnili się zarówno tekściarze drukujacych dziesiątki różnego rodzaju ulotek, niektóre z nich miały odpowiadające nastrojami społecznym rysunki satyryczne. Oto jeden z przykładów takiej satyry:

    Styczeń 1983 r. Zawieszono stan wojenny. Internowani zostali zwolnieni. Niewiele to pomogło, bo do więzień ciągle trafiali nowi ludzie – sympatycy „Soplidarności”, aresztowani za drukowanie i/lub roznoszenie ulotek, bądź demonstranci wyłapywani na ulicach miast, gdzie odbywały się manifestacje antyrządowe.

    Maj 1983 r. Kolejny raz władze Gdyni spodziewały się zakłoceń w realizacji tak lubianych przez władze PZPR pochodów pierwszomajowych.

    Oto opis partyjnego pochodu 1 – szo majowego zapisany przez reportera stojącego tuż przy trybunie.

    „Pochód jak zwykle otwiera grupa weteranów, etatowa martylorogia komuny, jeszcze żyjący jej rodowód. Za nimi właściciele trybuny niosa swoje ukochane 4 litery – PZPR. Tuż za nimi komunardzi – czyli grupa kilkudziesięciu aktywistów partyjnych ze stoczni im. „Komuny Paryskiej”. Co ciekawe między stoczniowcami wiele białych czapek, to marynarze – drużyna Janczyszyna (komucha, d-cy Marynarki Wojennej) wymieszana ze stoczniowcami, by optycznie powiekszyć ilość stoczniowców uczestniczących w pochodzie. Za nimi idą bardzo smutni ludzie, widać, ze musieli przyjść pod przymusem.

    Żadnych haseł, sztandarów. Nie ma radosnych dzieci machających chorągiewkami. Nikt maszerujących nie pozdrawia. Komentator z trybuny opowiada, kto idzie, o ich wielkich wyczynach produkcyjnych (towarów nie ma, w sklepach pustki, jeść nie ma co, ale spikerowi to nie przeszkadza i dalej radośnie przekrzykuje sam siebie).

    Obok stoi dwóch starszych ludzi i reporter słyszy taki oto komentarz: Ty, co to za firma na literę „E”, którą niesie ten gościu ? Nie wiem. W Gdyni nie ma takiej firmy na literę E, myślę, że reszta alfabetu po prostu prysła … panie… , przecież to wstyd tak przychodzić na taki pochód….”

    Część pracowników stoczni, oraz gdynianie, sympatycy „Solidarności” zebrali się na ul. Batorego przy kościele NSPJ. Stamtąd pomaszerowali do ul. Władysława IV, następnie przeszli pod budynek MRN, gdzie pod drewnianym krzyżem złożono kwiaty. Potem pochód przemaszerował ulicami Gdyni i doszedł do dworca Głównego PKP. W tym rejonie ZOMO uruchomiło armatkę wodną, której strumień wody przewrócił wózek z dzieckiem.

    Wówczas zaczeła się walka z ZOMO. Protestujący wznosili okrzyki w części obaźliwe dla władzy, a w cześci obraźliwo – humorystyczne np.: „czy znajdzie się pała na dupę generała”. Protestujacy przebiegli tunelem poddworcowym na ul. Czeronych Kosynierów, gdzie czekali na nich ZOMO – wcy i znowu doszło do starć i potyczek. Po pewnym czasie protestujący się rozbiegli w kierunku ulic Śląskiej, Warszawskiej i Słupeckiej i dalej do lasu, gdzie ZOMO już nie chciało się zapuszczać.

    22.07.1983 r. Zniesiono stan wojenny. Zmiana ta w istocie niczego dla „Solidarności” nie zmieniła. Była dalej organizacją nielegalną, w opini władz nieistniejącą! Władze zniesienie stanu wojennego poprzedziły wydaniem nowych ustaw uniemozliwiającej dawnej „Solidarności” wykonywanie swoich statutowych obowiązków.

    Nowa ustawa miała następujące brzmienie: „O szczególnej regulacji prawnej w okresie przezwyciężania kryzysu społeczo-ekonomicznego”.

    Ustawa ta zawierała wiele restrykcyjnych przepisów z aktów wprowadzających stan wojenny, m. inn. możliwość przedłużania czasu pracy, czy też zawieszania lub rozwiązywania samorządów pracowniczych. „O zmianie niektórych przepisów z zakresu prawa karnego i prawa o wykroczeniach”, „O kontroli publikacji i widowisk” Jednak najwięcej pracy miały organa MO i SB. Służby te pracowały dzień i noc na tzw. „pełnych obrotach”.

    Dzięki tej nadzwyczajnej pracy co chwilę znajdowano ulotki. I tak organizacja partyjna meldowała, że w Wydziale Gospodarki Narzędziowej SKP znaleziono ulotki szt. 5 (było to pisemko „Nasz Czas nr 14), z kolei w biurowcu w stoczni znaleziono 1 ulotkę przedstawiającą korzenie ściętego drzewa z napisem „Solidarność”. Ulotka ta była wykonana techniką powielaczową.

    31.08.1983 r. TKK ogłasza bojkot środków komunikacji miejskiej w dniu 31.08 w godz. 14:00 do 16:00. Pozostałe decyzje związane z 3 – cią rocznicę podpisania porozumień sierpniowych pozostawia się dla struktur regionalnych związku.

    14.11.1983 r. KZ PZPR SKP donosił władzom zwierzchnim, iż na Wydziale Gospodarki Narzędziowej znaleziono kilkanaście sztuk ulotek podpisanych przez Tymczasowy Komitet Solidarności SKP. Ulotki informują o 65 rocznicy odzyskania niepodległości i o tym, ilu stoczniowych prominentów otrzymało talon na samochód osobowy.

    11/12. 12.1983 r. Gdyńskie SB zanotowało, iż w nocy z dnia 11/12 grudnia oraz 13 grudnia ok. godz. 11:00 na trzech kanałach przydzielonych do sieci radiowej Zarządu Portu Gdynia nieznany osobnik formułował w eterze następujące hasła: „precz z reżimem Jaruzelskiego, niech żyje Polska, niech żyje Solidarność”. Ów męższczyzna pozostał w aktach UB jako „NN”. Nadawcy nie udało się ustalić.

    1.05.1984 r. W kolejne święto 1 – go Maja „Solidarność” postanowiła dać znać o sobie. Nieformalny pochód zebrał się pod kościołem NSPJ. Gdy pojawił się transparent z napisem „Solidarność” cała grupa licząca około 300 osób ruszyła ul. 22 Lipca w kierunku ul. Świętojańskiej, wykrzykując po drodze treści „niech żyje Solidarność”, “uwolnić politycznych”, „Lechu”. Pochód wcisnął się w oficjalny pochód i ku konsternacji, a przy aplauzie publiczności przeszedł przed trybuna honorową, na której stali zieloni z wściekłości działacze PZPR. Służby SB napisały w swoim raporcie: „stwierdzonio fakt zakłócenia przebiegu manifestacji 1- Majowej. Była to grupa ok. 150 osób w wieku 17 do 25 lat. Grupa ta wtargneła w pochód 1-majowy pomiedzy kolumną Kombinatu Budowlanego a kolumną Zakładu WPK w Gdyni. […] Grupa ta po wdarciu się w kolumnę marszową manifestacji 1 – Majowej przemaszerowała przed trybuną honorową wznosząc wrogie okrzyki „Solidarność”, wolność, Wałęsa, dziś nie biją – chodźcie z nami!”, trzymając ręce z palcami ułożonymi w kształcie litery V. Po ominięciu trybuny honorowej, grupa ta zaintonowała Hymn Polski. Grupa porządkowa Zakładu WPK usiłowała nie dopuścić do zakłócenia przebiegu pochodu, jednak wobec agresywnej postawy wichrzycieli i dopuszczania się rekoczynów z ich strony, kolumna Zakładu zatrzymała się, w wyniku czego powstała luka pomiędzy zakładami, w którą wtargneli kontrmanifestanci.”

    Grupa ta, po minięciu trybuny honorowej przeszła ul. Abrahama i dalej ulicą Władysława IV i pomaszerowała pod budynek MRN. Na drodze przemarszu stanęły siły ZOMO nie chcąc dopuścić manifestantów do wspomnianego budynku. W wyniku akcji interwencyjnej aresztowano kilka osób.

    Po święcie pracy SB wzmogła działania po wstydzie jaki zgotowała władzy ‘Solidarność” w czasie święta 1-Maja. Kapusie ruszyli do akcji przede wszystkim w stoczni KP. W wyniku przeszukania pomieszczeń biurowych w Biurze Konstrukcyjnym w Pracowni KW w biurku inż. Mariana Górskiego znaleziono teczkę kartonową zawiwerającą 67 sztuk egzemplarzy pisma „Solidarność” nr 4 z dnia 17.03. 1984 r., 1 egzemplarz pisma Nasz Czas nr 25 z dn. 12.04.1984 r., karteczkę z odręcznym pismem o treści „Mazowsze” nr 84 – 45 szt. po 15 zł; z literami AD 1984, oraz skarbonkę wykonaną z tekturowego pudełka zawierającą 1390 zł. gotówki. Nastepnego dnia 9.05 w czasie rewizji w mieszkaniu Mariana Górskiego znaleziono inne materiały nielegalne. Górski został aresztowany. Więzienie opuścił pod koniec lipca na mocy amnestii.

    Od maja do grudnia 1984 roku SB, MO i nawet WSW zostały zobowiązane do pilnego obserwowania społeczeństwa, gdyż nie było dnia, by w Gdyni w miejscach publicznych, na klatkach schodowych w autobusach nie znajdowano ulotek nawołujących do oporu przeciw władzy z nominacji PZPR i walki o wolność.

    Początek stycznia 1985 r. Zaczął się od informacji o kolejnych podwyżkach cen. Stoczniowcy z niepokojem słuchali komunikatów władzy, jaka będzie skala tych podwyżek, zaś władza z niepokojem usiłowała odgadnąć jakie będą reakcje ich ulubionej części społeczeństwa czyli klasy robotniczej. Na wydz. W-5 w SKP znaleziono ulotki formatu A5, które były przyklejone do drzwi warsztatowych. Na ulotkach było namalowane popiersie Rzecznika rządu Jerzego Urbana i duzymi literami napis „po każdej podwyżce cen socjalistyczny rząd jakoś się wyzywi, może i ty szary człowieku nie zdechniesz z głodu”

    28 II 1985 r. w godz. 12 – 12:15 na kilku wybranych wydziałach w SKP przeprowadzono strajk w proteście przed proponowanymi przez rząd, kolejnymi podwyżkami cen. Zapowiedziany na ten dzień przez TKK „S” strajk solidarnościowy został wcześniej odwołany, jednak informacja ta nie dotarła do działaczy z SKP. Z powodu uczestnictwa w strajku dwaj kursanci z Wydziału Szkolenia Zawodowego: Roman Zwiercan i Adam Borowski, zostali zwolnieni z pracy.

    6 III 1985 r. obaj zwolnieni kursanci weszli na Stoczniowy komin i podjęli protestacyjną głodówkę. Protestujący zajęli najwyższy poziom platformy na tym kominie i tam protestowali. Ówczesny Szef Biura Kadr Stoczni dr Czesław Skowron wszedł po drabinach za nimi i w czasie rozmowy oznajmił im, iż jeśli zejdą z komina, to ich prośby zostana wysłuchane i powrócą do pracy.

    Protestujący zeszli. Jednak obietnice okazały się być nieprawdziwe, zostali oszukani. Romana Zwiercana i Adamaa Borowskiego spotkały represje ze strony SB. Władze stoczni natomiast zostały zobowiązane do obcięci pewnej długości (od dołu) tej drabiny, by więcej na komin już nikt nie wchodził.

    Roman Stegart (SKP) – wspomnieni cz. 9:„W styczniu 1986 roku Edward Frankiewicz i Roman Zwiercan założyli grupę Zakładową Solidarności Walczącej wydającej pismo „Solidarność Walcząca”. Ta nowa organizacja przeprowadziła wiele akcji na terenia SKP. TKZ „S” i Rada Grupy „Solidarności Walczącej” zażądały od dyrekcji stoczni przywrócenia do pracy w stoczni osób uprzednio zwolnionych z przyczyn politycznych po 13 XII 1981 r. Żądania te nie zostały spełnione.”

    Kalendarium zdarzeń cd.

    27.02.1987 r. na Sali Wydz. K-1 SKP o godz. 15:00, gdzie odbywało się zebranie partyjne członków partii (PZPR) pracujących na Wydz. K-1 wybuchł granat z gazem. Przed zebraniem, drzwi i porządku pilnował sam sekretarz partii K-1 tow. Stachowiak. Nie upilnował. Granaty (a właściwie świece dymne) wrzucono do Sali z dachu, przez szyb z wentylatorem. Do pomieszczenia tego prowadziły dwoje drzwi. Jedna zablokowano, drugie zaś wyjście prowadziło przez pomieszczenie o charakterze kuchennym pozostawiono otwarte, by towarzysze partyjni się nie podusili. Po eksplozji zapanowała totalna panika. Uczestnicy uciekali przez okna (były na parterze budynku) krzycząc, że chcą ich otruć.

    28.02.1987 r. W Sali zebrań SKP, która najczęściej była wykorzystywana do zebrań partyjnych o godz. 2:00 nastąpił wybuch ładunku o niewielkiej mocy, który w zasadzie nie spowodował wielkich szkód, ale spowodował znaczące straty moralne i poważne obawy członków zakładowej organizacji partyjnej, iż od teraz tak hołubiona „klasa robotnicza” chce wziąć sprawy w soje ręce i dochodzić należnych im praw podobnie jak w 1917 roku w Rosji, gdy obalano carat. Siły SB znowu ruszyły do pracy, ale sprawców/sprawcy nie udało się znaleźć. Trwały intensywne śledztwa, wszyscy znani działacze ruchu podziemnego byli non stop inwigilowani, wzywani na przesłuchania itp. Tymczasem

    29.03.1987 r. Organy SB i MO zostały kolejny raz zaskoczone nowoczesna techniką radiokomunikacyjną. I mimo, że już od 1982 roku nadawało swe programy radio „Solidarność”, to teraz w dniu 29.03 w Gdyni Obłużu w rejonie ulicy Benisławskiego do fonii TVP1 podłączyła się nielegalna radiostacja i wyłączyła głos TV podkładając swoje teksty polityczne związane z ruchem „Solidarność”. Za pierwszym razem miły głos kobiecy podał komunikat, by występować do dyrektorów przedsiębiorstw i zakładów pracy o podwyżki płac, oraz by pisano do Biura Politycznego i rządu w Warszawie, aby zaprzestano dalszych podwyżek cen. Audycja była słyszana także na ul. Zielonej odległej o kilkaset metrów od u. Benisławskiego, a także w hotelu WOP przy ul. Czechosłowackiej, czyli tuż przy stoczni KP.

    15.04.1987 r. około godz. 20:00 w centrum Gdyni w rejonie ul. Migały i 3 Maja na fonii TVP1 włączyła się stacja nadawcza, z której nadano przemówienie Lecha Wałęsy trwające około 15 minut. Wałęsa omówił skutki podwyżek cen. Stwierdził też, że załogi będą protestować i strajkować, zaś fala strajków spowoduje kolejny raz wyjazd czołgów na ulicę, ale prędzej, czy później „Solidarność” odniesie sukces.

    Choć emisja głosu Wałęsy była mało wyraźna i trudno było zrozumieć dokładny sens wypowiedzi, to jednak akcja ta wzmogła pragnienie pokonania wroga jakim była PZPR.

    1.05.1987 r. Kolejny 1 Maj a z nim tradycyjny pochód 1-szo majowy. Pochód trwał od godz. 10:00 do 12:00. Władze, SB, MO i kapusie z niezwykłą starannością obstawili wszystkie newralgiczne miejsca w centrum Gdyni, nie dopuszczając do jakichkolwiek zgromadzeń.

    Gdziekolwiek próbowało się zebrać w kilkoro osób natychmiast pojawiały się grupy ZOMO i rozpędzały takie osoby. Tak więc w tym roku pochód przeszedł przed trybuna honorową nie niepokojony przez nikogo. Tym nie mniej zdarzył się zgrzyt, gdyż około godz. 11:08, 200 metrów od trybuny honorowej za betonowym murkiem przy ul. Abrahama wybuchła petarda (jak sadzono – typu wojskowego). Podjęto natychmiast pilne czynności procesowe i poszukiwawcze sprawców.

    Sam pochód zaś miał inną organizację. Aby zrobić wrażenie wielkiego udziału pracujących mieszkańców Gdyni, polecono zwiększyć odległości pomiędzy kolejnymi szeregami maszerujących i zwiększono odstępy pomiędzy zakładami.

    Na drugi dzień i wiele dni po 1-szym maju znajdowano w Gdyni szydercze ulotki, których treść była kierowana do uczestników biorących udział w pochodzie. Ulotka pod nazwą „PODZIĘKOWANIA” brzmiała następująco: „Dziękujemy wszystkim mieszkańcom Trójmiasta, którzy złożyli nam pokłon idąc w pochodzie. Dziękujemy tym, którzy zmusili młodzież i dzieci, by i oni złożyli nam hołd. Niech uczą się od najmłodszych lat strachu przed władzą, co daje nam szansę na przetrwanie jeszcze kilku lat. W przyszłym roku oczekujemy w pochodzie jeszcze przedszkolaków. Niech żyje wolna Polska Socjalistyczna Republika Radziecka. W imieniu klasy panującej Gdańska: Andrzejewski (gen. Komendant Wojewódzki MO – dop. EP), Bejger (Sekretarz KW PZPR – dop. EP) Cygan, Gdańsk 87-05-02”.

    Sierpień 1987 r. Władze, jak co roku intensywnie przygotowały się na kolejne przepychanki pod pomnikami z okazji kolejnej rocznicy podpisania porozumień sierpniowych. W tym celu sprowadzono do Gdyni poważne siły ZOMO i MO. Jednak jak się okazało w tym roku odbyły się jedynie msze św. i ich uczestnicy po zakończeniu mszy spokojnie rozeszli się do domów.

    Listopad 1987 r. Władze ogłosiły, iż odbędzie się referendum. Celem tego referendum miało być udokumentowanie przez władzę, iż zwracając się do społeczeństwa w ważnych dla kraju sprawach gospodarczo-politycznych jest otwarta wobec obywateli i chce akceptacji do nowych rozwiązań gospodarczych i politycznych mających przynieść pewną poprawę w perspektywie kilku najbliższych lat.

    Referendum zawierało dwa pytania:

    1. Czy jesteś za pełną realizacją przedstawionego Sejmowi programu radykalnego uzdrowienia gospodarki, zmierzającego do wyraźnego poprawienia warunków życia, wiedząc, że wymaga to przejścia przez trudny dwu – trzyletni okres szybkich zmian?
    2. Czy opowiadasz się za polskim modelem głębokiej demokratyzacji życia politycznego, której celem jest umocnienie samorządności, rozszerzenie praw obywateli i zwiększenie ich uczestnictwa w rządzeniu krajem?

    Ze względu na niezbyt jasne sformułowania pytań referendalnych podziemna „Solidarność” uznała, że za takimi treściami może kryć się wszystko to, co jest niekorzystne dla społeczeństwa i wobec tego władze „Solidarności” wezwały społeczeństwo do bojkotu tego referendum.

    Według oficjalnych danych w referendum wzięło udział 67,32% uprawnionych i była to najniższa frekwencja w historii Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Na pierwsze pytanie „TAK” odpowiedziało 66,04% głosujących, a na drugie – 69,03%. Ustawa przewidywała jednak konieczność udzielenia odpowiedzi pozytywnej na dane pytanie przez ponad połowę uprawnionych do głosowania – warunku tego nie spełniono, gdyż na pierwsze pytanie „TAK” odpowiedziało 44,28% uprawnionych, a na drugie – 46,29%. Wynik referendum nie był zatem wiążący.

    Grudzień 1987 r. I tym razem siły porządkowe wzmogły czujność i przygotowały się na pacyfikowanie ewentualnych manifestacji, jakie na ogół miały miejsce w każdym grudniu po 1981 roku (wydarzenia związane z tzw. „Czarnym Czwartkiem” grudzień 70`) i kolejną rocznica wprowadzenia stanu wojennego.

    Z jednej strony społeczeństwo miało już dosyć „zadym” – było nimi zbyt zmęczone; z drugiej zaś strony władze coraz staranniej organizowały akcje pacyfikujące ewentualne zgromadzenia już w zarodku. Przewidywania służb porządkowych o tym, iż w tym roku manifestacji będzie b. mało okazały się być słuszne.

    Praca kapusiów okazała się być skuteczna. W niepokojącym miesiącu manifestacji nie było, odbyły się liczne msze św. poświęcone patriotyzmowi, po których ich uczestnicy spokojnie rozeszli się do domów.

    Jedynie 20 grudnia w kościele redemptorystów przy ul. Portowej 2 na mszę przybyło ok. 1 000 osób w tym delegaci z całej Polski nie wyłączając górników z kopalni Manifest Lipcowy, którzy przybyli na mszę w swych galowych mundurach czyniąc pewną sensację. Msza św. rzeczywiście miała mieć charakter patriotyczny, gdyż na zewnątrz kościoła poustawiano transparenty, z następującymi napisami: „Uwolnić uwięzionych za odmowę służby wojskowe – Gdańsk WIP; „Uwolnić więźniów politycznych”; oraz „Robotniczy Komitet Solidarności Huty im. Ks. Popiełuszki w Warszawie” i „Solidarność” Gdynia. Jednocześnie przy rozstawionych pod kościołem stolikach zbierano podpisy pod petycją skierowaną do Sejmu o zaprzestanie represji wobec uchylających się od służby wojskowej.

    Obserwacje te wskazywały na to, iż po zakończeniu mszy, jej uczestnicy będą chcieli w pochodzie, w zwartym szyku przejść ul. Świętojańską pod budynek MRN, pod stojący tam tymczasowy krzyż i tam złożyć kwiaty. W opinii władz niezgłoszony pochód/manifestacja stanowi zagrożenie dla porządku publicznego, stąd też zanim msza się skończyła ustawiono już wokół kościoła siły porządkowe, które nie zamierzały dopuścić uczestników mszy do przemarszu pod budynek MRN. Rozpoczęły się przepychanki, ZOMO i MO wtargnęły na plac przy kościelny i aresztowały kilkunastu najbardziej krewkich uczestników zajścia w tym sztygara Stanisława Paska.

    Aresztowani stanęli przed Kolegium ds. Wykroczeń i zostali skazani na grzywny w wysokości od 50 000 do 35 000 zł. Prasa Solidarności Walczącej wysłała list protestujący na ręce gen. Kiszczaka. List oczywiście nie pomógł w niczym. Władze dokładnie przeanalizowały całe zajście i potraktowali je jako element szkoleniowy zwiększający możliwości i sposób reagowania na podobne zakłócenia porządku publicznego.

    19.04.1988 r. Na terenie stoczni KP były kolportowane ulotki sygnowane przez Tajną Komisję Zakładową Stoczni im. „Komuny Paryskiej” Informacje zebrane przez kapusiów i ich analiza przeprowadzona przez oficerów RUSW pozwoliła wykryć sprawcę, który pracował w pokoju 202 budynku Szefostwa Technicznego stoczni zwanym popularnie PENTAGONEM. Ulotki przechowywał inż. Jerzy Miotke, który został niezwłocznie aresztowany i tuż po jego aresztowaniu w wyniku rewizji w jego mieszkaniu znaleziono również dalsze egzemplarze ulotek. Dwa dni po tym J. Miotke stanął przed gdyńskim Kolegium ds. Wykroczeń i został skazany na standardową grzywnę w wysokości 50.000 zł.

    Czerwiec 1988 r. W tym miesiącu władze zaplanowały kolejne wybory do Rad Narodowych. Wybory te odbiegały od dotychczasowych, gdyż władze na jedno miejsce zgłaszały trzech swoich kandydatów. Tak więc kogo by nie skreślano i tak wybranymi byli by ludzie władzy. „Solidarność” zatem wezwała do bojkotu tych wyborów. Wybory odbyły się 19.06.1989 r. Frekwencja wg władz wynosiła 56%. Jednak w wielu miejscach stwierdzono wyraźne fałszerstwa. Na przykład we Wrocławiu kontrola frekwencji przeprowadzona przez „Solidarność” wykazała udział 23% uprawnionych, podczas gdy oficjalne dane podawały 70%23.

    24.08.1988 r. Gdyńskie SB uzyskało informację, iż wieczorem w kościele redemptorystów przy ul. Portowej 2 grupa osób wywodząca się ze struktur „Solidarności” zamierza zorganizować spotkanie, na którym podjęte zostaną czynności organizacyjne w celu wywołania strajku w Stoczni KP w dniu 25.08 . UB zaczaiła się pod kościołem i osoby wychodzące z kościoła po tym spotkaniu zostały zatrzymane. Byli to Bogdan Jankiewicz; Stanisław Witkowski; Henryk Wojtaszak; Edward Frankiewicz, Andrzej Tyrka, Bogdan Partyka; Ryszard Jażdżewski i Ryszard Pawlikowski. Osoby te zostały osadzone w areszcie za wyjątkiem R. Pawlikowskiego, którego zwolniono ze względu na zły stan zdrowia.

    Przeprowadzone rewizje i rozmowy nie udowodniły osadzonym ich winy, skutkiem czego zostali zwolnieni. Jednak prokuratura im nie odpuściła i wszyscy zostali do niej wezwani po to, by prokurator przeprowadził z podejrzanymi rozmowy ostrzegawcze. Strajku w stoczni nie było, co UB uznała za swój sukces meldując przełożonym, iż próbę strajku uduszono w zarodku.

    Zaskakujący krok wobec działaczy „;Solidarności” poczyniła dyrekcja stoczni KP. Otóż z mocy rozporządzenia 20 osobom podejrzewanym o działalność podziemną w ruchu „Solidarność” udzielono dwutygodniowych płatnych urlopów (wytypowani pracownicy nie mieli prawa do odmowy przyjęcia ww. urlopów). Jedynym warunkiem jakie mieli do spełnienia tak wytypowani pracownicy było to, iż musieli zdać przepustki, by w czasie tego urlopu nie mogli wejść na teren stoczni. Okazało się, że pracowników stoczni wytypowały służby UB, zaś za urlopy zapłaciła stocznia, czyli jak zwykle my, czyli zwykli obywatele.

    Mimo to w stoczni podejmowane były próby zorganizowania strajku. Na Wydz. K-2 Z. Mientki wywiesił transparent z napisem „Solidarność”, nawołując przy tym do strajku okupacyjnego. Inicjatora zatrzymano, dom zrewidowano znajdując w nim dodatkowe materiały obciążające m. inn 71 egzemplarzy wydanej bez wymaganego zezwolenia ulotki pt. „Komunikat” nr 4 i 5 RKKK NSZZ „Solidarność”. Aresztowany Z. Mientki stanął przed Kolegium, które pożegnał będąc obciążony kwotą 50 000 zł, a którą musiał uiścić za wywieszenie tego transparentu.

    Koniec września 1988 r. Niepewna sytuacja polityczna w państwie zmusiła służbę bezpieczeństwa (SB) do pewnego uporządkowania wiedzy na temat ilości i struktur organizacji działających na podległym terenie. Z materiałów UB WUSW: „Tajna Komisja Zakładowa NSZZ „S” Stoczni im. „Komuny Paryskiej w Gdyni – głęboko zakonspirowana struktura ściśle powiązana organizacyjnie i personalnie z (równie głęboko zakonspirowaną) nielegalną strukturą „Solidarność Walcząca” – Grupa Zakładowa Stoczni im. „Komuny Paryskiej” sporadycznie, z różna częstotliwością wydaje nielegalny biuletyn „KADŁUB”. Dotychczas nie stwierdzono podjęcia przez tą strukturę przygotowań do rozwijania działalności na płaszczyźnie quasilegaslacyjnej bądź rejestracji „S”.

    Z zestawienia dat łatwo można wywnioskować, iż SB w Gdańsku miała złe informacje nt. tego, co dzieje się w Gdyni. Około 10 dni wcześniej (dokładnie 20.09.1988 r) działacze podziemnych struktur „S” w SKP ujawnili się powołując Komitet Organizacyjny do zarejestrowania związku „S”.

    Roman Stegart (SKP) – wspomnienie cz. 10: „20 IX 1988 r. pracownicy stoczni powołali 20 osobowy Komitet założycielski „S” przy SKP z Romanem Stegartem na czele. 13 X 1988 wybrano Prezydium:

    – Ireneusz Bieliński – przewodniczący;

    – E. Frankiewicz – wiceprzewodniczący;

    – Waldemar Pasturczak – sekretarz;

    – A. Tyrka – skarbnik;”

    25 października 1988 roku otrzymałem zaproszenie na spotkanie z p. premier w. Brytani Margaret Tchather w Bazylice Św. Brygidy w Gdańsku o godz. 13:30. Byłem dumny z tego zaproszenia.

    We wrześniu 1988 r.

    „niektórzy działacze ujawnili się i utworzyliśmy Komitet Organizacyjny do odbudowy NSZZ ‘Solidarność”. W Regionie Gdańskim powstał Międzyzakładowy Komitet Organizacyjny w Gdańsku i to ja zostałem wybrany na przedstawiciela SKP w MKO. Wtedy podjęliśmy pierwszą próbę rejestracji „S” na poziomie zakładu. Dokument z tym przedsięwzięciem publikuję poniżej:

    Przy przygotowaniu dokumentów do rejestracji pomagał mi p. Lech Kaczyński.

    Przygotowane dokumenty i statut „Solidarności” złozylismy do Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku – Wydział I Cywilny.

    3.11.1988 r. Sąd Wojewódzki w Gdańsku na posiedzeniu niejawnym w dniu 3.11.1988 roku odrzucił wniosek Komitetu Załozycielskiego NSZZ „Solidarność” pracowników Stoczni im. „Komuny Paryskiej” w Gdyni i postanowił ODMÓWIĆ REJESTRACJI NSZZ pracowników Stoczni im. „Komuny Paryskiej” w Gdyni z następującym uzasadnieniem:

    “W zakładzie pracy wnioskodawcy istnieje zarejestrowany przez tutejszy Sąd związek zawodowy (akta IXs rejestr ZZ 32)83). Z uwagi na powyższe i treść art. 60 pkt.3 Ustawy o o związkach Zawodowych rejestracja drugiego Związku Zawodowego jest niedopuszczalna”.

    Po odrzuceniu wniosku o rejestrację NSZZ przez Sąd Wojewodzki w Gdańsku zwróciłem się do mec. Jacka Taylora o przygotowanie odwołania do Sądu Najwyższego w Warszawie. I taki wniosek mec. Jacek Taylor przygotował.

    18.12.1988 r. byliśmy współorganizatorami zebrania Grupy Roboczej Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność”, które odbyło się w obiektach o.o. Redemptorystów przy ul. Portowej w Gdyni. Byłem jednym z uczestników tego grona. Zebranie Grupy Roboczej Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” odbyło się w związku z niespójnym działaniem lub niedostatecznym działaniem w zakresie odbudowy struktur NSZZ „Solidarność” wobec konieczności szybkiego zalegalizowania działalności Związku i ujednoliceniem struktur. W tym celu uczestnicy spotkania żądają pilnego zwołania Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” w składzie z 1981 roku. Tekst poniżej:

    Zawiadomienie z Sądu Najwyzszego w Warszawie dot. podania terminu rozprawy w tym Sądzie jako skutek odwołania się Komitetu Założycielskiego „S” w Stoczni im. „Komuny Paryskiej” w Gdyni od Wyroku Sądu Wojewódzkiego odrzucając wniosek o rejestrację „S” przez Sąd w Gdansku

    Roman Stegart Pełnomocnikiem Komitetu organizacyjnego w Sądzie Najwyższym. Pozwolę sobie wspomnieć, iż Pełnomocnikiem w Sądzie Najwyższym byłem ja. Rozprawa w Sądzie Wojewódzkim w Gdańsku odbyła się w trybie niejawnym.

    Na początku stycznia 1989 r. (jeszcze przed ponowną legalizacja związku „S”) Regionalna komisja Koordynacyjna i Miedzyzakładowy Komitet Organizacyjny (obie struktury się dublowały) połączyły się i powstał Tymczasowy Zarząd Regionu, którego byłem członkiem. 18 grudnia byliśmy współorganizatorami zebrania Grupy roboczej Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność”, które odbyło się w obiektach o.o. Redemtorystów przy ul. Portowej w Gdyni. Byłem takzę jednym z uczestników tego grona.

    Trzeba jeszcze wspomnieć, iż działalność TKZ finansowana była ze składek działaczy „S” SKP. Za finanse odpowiedzialni byli Roman Stegart i Czesław Szweda z wydz. W-5 (wydział drzewny). Większość środków finansowych pochłaniały grzywny zasądzane przez Kolegia ds. Wykroczeń stoczniowcom, a przede wszystkim znaczne środki finansowe szły na pomoc rodzinom internowanych, aresztowanych i uwięzionych.

    Podobną działalność prowadził ks. Hilary Jastak pisząc listy w ich obronie do władz administracyjnych i sądowych oraz niosąc pomoc charytatywną. Wsparcia poszkodowanym udzielały także inne gdyńskie parafie: Matki Boskiej Nieustającej Pomocy (o. E. Ryba), Chrystusa Króla (ks, Edmund Skierka i Św. Andrzeja Boboli (ks. Andrzej Czerwiński. Rodziny uwięzionych otrzymywały pomoc także od ks. Henryka Jankowskiego Z Gdańska, oraz od Kurii gdańskiej. Po 13.XII 1981 wielu działaczy „S” trafiło do więzienia. Wytoczono im sprawy sądowe, w których byli oni skazywani na kary wieloletniego więzienia. Najwyższe wyroki otrzymali:

    – Jan Kapiturski 4,5 roku pozbawienia wolności;

    – Leszek Demczuk 4 lata „ „

    – Krzysztof Rączkowski 3,5 roku „ „

    – Bogusław Gabrysiak 3 lata „ „

    – Jan Hermanowicz 3 lata „ „

    – Ryszard Kłos 3 lata „ „

    – Piotr Rink 3 lata „ „

    17.04.1989 r. nastąpiła ponowna rejestracja NSZZ „Solidarność”. Już 15 maja tego samego roku do „S” należało już 1 400 członków na ok. 6 000 zatrudnionych. W następnych paru miesiącach związek nasz liczył ponad 2 200 członków.

    26. czerwca 1989 r. wybrano prezydium Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność” przy SKP w składzie”

    – Janusz Śniadek – przewodniczący;

    – Roman Stegart – wiceprzewodniczący;

    – Kazimierz Jeleński – – członek prezydium;

    – Henryk Sokołowski – „ „

    – Aleksandra Wojtarowicz Kopacz „ „

    – Tadeusz Chrzan „ „

    – Czesław Szweda „ „

    – Michał Lademan „ „

    – Władysław Pawelec

    Roman Stegart z lat 1988/89

    Tuż po wyborach w stoczni w 1989 roku zostałem oddelegowany do pracy w prezydium Tymczasowego Zarządu Regionu NSZZ „Solidarność” w Gdańsku, a następnie w wyniku wyborów w lutym 1990 roku zostałem wybrany do prezydium Zarządu Regionu Gdańskiego NSZZ „Solidarność”. Następnie jeszcze kilka razy zostałem wybrany do ZRG NSZZ „S”.

    Do dzisiaj tj. 2024 r jestem pracownikiem Regionu Gdańskiego NSZZ „Solidarność”.

    Ponownie wydawano „Biuletyn Informacyjny NSZZ „Solidarność. Redagowany przez Józefa Lanca, Wandę Miszkę, Bogdana Wolnego i Macieja Orłowskiego. W styczniu 1990 r. reaktywowano Społeczny Komitet Budowy Pomników Ofiar Grudnia 1970 r. w Gdyni. W skład zarządu weszli:

    Adam Gotner SKP – przewodniczący;

    Jan Netzel – SKP

    Janusz Śniadek – SKP

    Ewa Stojowska – KP

    Szymon Pawlicki – Teatr Dramatyczny Gdynia;

    Emilian Spławiński – Stocznia Nauta

    Za swoją działalność opozycyjną przedsierpniową oraz w stanie wojennym zostałem odznaczony przez prezydenta Andrzeja Dudę Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski oraz Ministra Edukacji Narodowej medalem Komisji Edukacji Narodowej za prowadzenie w szkołach lekcji z najnowszej historii Polski, a także przez Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odznaką honorową “Działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych”.

    Na koniec moich wspomnień uzupełnię informację o mnie. Jak Państwo zauważyli, większość mojego dorosłego życia upłynęło mi w Gdyni, wśród stoczniowców. Ten okres wspominam bardzo dobrze. Wynika to stąd, iż moi koledzy ze stoczni i z innych zakładów pracy i z samej Gdyni wnieśli w moje życie wiele serdeczności i ciepła. Przeżyłem tu wiele pięknych chwil, a w momentach słabości moi przyjaciele “wlewali” we mnie nadzieję i wiarę, że warto walczyć o swoje i nasze sprawy. To dzięki wielu, wielu ludziom z czarującej i pięknej Gdyni, o której mówi się: “miasto z morza i marzeń” mogłem nie tylko uczciwie pracować i walczyć o lepszą przyszłość, ale też mogłem marzyć, aby w tej przyszłości zaistnieć i żyć dalej, rozwijając te cechy mojej osobowości, by móc je przekazywać dalej moim najbliższym, ale też i społeczności, wśród której dalej żyję i pracuję. Wszystkim, których miałem przyjemność poznać, współpracować i znosić trudy i niedostatki naszej wspólnej pracy mówię po prostu: Dziękuję! Wszystko co najpiękniejsze w moim życiu zawdzięczam moim rodzicom, żonie, kolegom ze stoczni oraz przyjaciołom z Gdyni, od których doznałem wiele pięknych wzruszeń. Raz jeszcze dziękuję!”

    Jestem absolwentem Uniwersytetu Gdańskiego – wydz. Prawa i Administracji oraz Uniwersytetu w Białymstoku – wydz. Pedagogiki i Psychologii.

    W stoczni kierownictwo zakładu nie dowierzało władziom w Warszawie, iż możliwe jest przyzwolenie władz na rejestrację związków z rodowodem „S”. Postanowiono zatem działać po „staremu”. Dyrekcja SKP niezwłocznie usunęła kilka osób z listy 20 osób do pracy w Spółdzielni „TRAPEX”, skutkiem czego zostali oni usunięci ze stoczni. Dwom innym osobom z tej listy „załatwiono” odbycie służby wojskowej. Komitet organizacyjny potraktował to jak zdecydowaną szykanę wobec odradzającego się związku”.

    Kalendarium zdarzeń cd.

    Prokuratura gdyńska też nie próżnowała, gdyż Ireneusz Bieliński, Andrzej Tyrka i Edward Frankiewicz zostali wezwani na przesłuchanie w „sprawie osobistej” do Prokuratury Rejonowej w Gdyni. Wymienieni w wezwaniu postanowili pójść do prokuratury mimo wątpliwości co do formalności tego wezwania.

    Zatem poprosili mecenasa E. Włodarczyka o towarzyszenie im w tym przesłuchaniu. Prokurator stanowczo odmówił wpuszczenia p. mecenasa do pokoju przesłuchań, mecenas zaś powoływał się na swoje uprawnienia i umocowania prawne w sprawie towarzyszenia swoim klientom w przesłuchaniu. Pan mecenas został wyrzucony za drzwi. Natomiast p. Prokurator ostrzegł związkowców, iż to co robią w zakreie próby rejestracji „Solidarności” jest sprzeczne z prawem. Związkowcy wysłuchali ostrzeżeń p. Prokuratora, po czym zostali zwolnieni do domu.

    Grudzień 1988 r. Służby SB i MO dalej robiły swoje po „staremu” i meldowały do władz zwierzchnich: „w najblizszych dniach, to jest od 16 do 18 grudnia br. włącznie, z inicjatywy ekstremalnych działaczy b. „Solidarności” organizowane będą w Gdańsku i Gdyni manifestacyjne obchody różnych rocznic {…} w dniu 16.12. 1988 r. o godz. 18:00 w Gdyni w kościele Najświętszej Marii Panny odbedzie się msza pod prowokującą intencją uczczenia pamięci „zamordowanyc” górników kopalni „Wujek”.

    W dniu 17.12. 1988 r. w Gdyni przewidziano zorganizowanie całej serii imprez: o 6:30 składnie wieńców i kwiatów pod pomnikiem Ofiar Grudnia 70` przy ul. Czechosłowackiej; o 15:30 składanie wieńców pod krzyżem przy ul. Czołgistów, o 18:00 trzy nabożeństwa okazjonalne: w kościele Andrzeja Boboli w intencji wydarzeń grudniowych, w którym przewidziany jest udział czołówki ekstremy b. :Solidarności” z obecnością ks. Jankowskiego, w kościele Najświetszej Marii Panny w intencji „zamordowanych” na ulicach Gdyni i trzecie nabożeństwo w kościele NSPJ w intencji wydarzeń grudniowych celebrowane przez biskupa Śliwińskiego. Natomiast w dniu 18.12.1988 r. {…} w Gdyni o godz. 13:00 msza w kościele Ojców tedemptorystów w intencji „ojczyzny”.

    Solidarność tymczasem apelowała o godne uczczenie najbliższych rocznic. „Solidarność Walcząca” zaapelowała wprost: ”Wzywamy do inicjowania i udziału w manifestacjach na rzecz NSZZ „Solidarność”, demokracji politycznej, sprawiedliwości społecznej i niepodległości. Tylko przez konekwentny nacisk na komunistycznych uzurpatorów możemy wymusić egzekwowanie należnych nam praw. Wykorzystajmy w tym celu także obchody bolesnej rocznicy Grudnia”.

    Jednak rzeczywistośćokazała się przerażająco smutna. Duch gdynian umarł! Apele nie przyniosły żadnego odzewu. 17 grudnia 1988 r. po raz pierwszy od 5 lat, ulicami Gdyni przeszła około 200 osobowa grupa demonstrantów (w większości stoczniowców z SKP) Grupa ta nie była atakowana przez siły porządkowe, które otrzymały polecenie „nie atakować”. Protestujący przeszli pod budynek MRN pod stojący tam krzyż, stało tam przy nim około 80 osób. Nie takiej reakcji spodziewali się organizatorzy demonstracji.

    Po mszy u o. Redemptorystów na którą przybyli reprezentanci z południa Polski z kopalni „Manifest Lipcowy” i „Andaluzja” oraz było kilka osób z transparentem „FMW Gdynia” jej uczestnicy udali się w pochodzie pod gdyński krzyż, by oddać hołd pomordowanym. Pochód pomimo demonstracyjnej postawy nie był atakowany przez przygotowane siły ZOMO. Oni chyba też byli zdumieni reakcją gdynian!

    Zadawano sobie pytanie? To wypalenie, czy też strach był większy od poczucia przyzwoitości? Na to pytanie nie umiano znaleźć sensownej odpowiedzi.

    20.12.1988 r. W Warszawie rozpoczęło obrady X Plenum PZPR. Dokonano zmian w kierownictwie PZPR. Zmiany wskazywały jasno, że do władzy doszli zwolennicy bardziej umiarkowani, skłonni do porozumienia się z społeczeństwem. M. Rakowski na tym Plenum zadał kilka ważnych i zasadniczych pytań. Pytania te były na tyle ważne i jednak trudne, iż postanowiono, że odpowiedzieć na nie trzeba trochę później – na drugiej części Plenum.

    16 – 18. 01.1989 r. Druga część Plenum odkryła zasadnicze kontrowersje między twardogłowymi partyjniakami, którym do głowy nie mogło przyjść, iż trzeba będzie się porozumieć z „Solidarnością”, z którą walczyli zajadle, którą uważali za podstawowego wroga, którą tak naprawdę nienawidzili i starali się ją zniszczyć. A przy tym, ten „beton” nie miał wyobrażenia o bankructwie PRL w każdej jej dziedzinie. Gdy kłótnie sięgały zenitu, pragmatycy partyjni zagrozili dymisją części politbiura z Jaruzelskim, Kiszczakiem, Rakowskim i Siwickim na czele. „Beton pękł”.

    Nad ranem 18.01.1989 r. przyjęto uchwałę, stwierdzającą, że KC PZPR opowiada się za rozmowami „okrągłego stołu” i zniesieniem ograniczeń w tworzeniu nowych związków zawodowych. Wymieniono przy tym w końcu nazwę „Solidarność”, która to nazwa dotąd nie mogła przejść przez usta partyjnego betonu. Podczas kolejnej tury rozmów w Magdalence w dniu 27.01. ustalono zakres i termin rozpoczęcia rozmów24

    Styczeń – marzec 1989 r. Rozpoczął się proces ponownej rejestracji komórek NSZZ „Solidarność”. Reaktywowano:

    – 1.02.1989 r. „Solidarność” w Morskiej Obsłudze Radiowej Statków (MORS);

    – 1.02.1989 r. „Solidarność” w Fabryce Farb;

    – 17.02.1989 r. „Solidarność” w Teatrze Muzycznym w Gdyni;

    – 18.02.1989 r. „Solidarność” w Zakładzie Gazyfikacji Bezprzewodowej Pomorskich Okręgowych

    Zakładów Gazowniczych w Gdyni;

    – 13.03.1989 r. „Solidarność” w Gdyńskim Przedsiębiorstwie Budownictwa Elektrowni i

    Przemysłu „Energo – Blok Wybrzeże”.

    Bardziej skomplikowana była sytuacja w Stoczni Marynarki Wojennej, gdzie kierownictwo tej firmy tępiło na wszystkie możliwe sposoby próbę utworzenia związku „Solidarność”. Komitet Organizacyjny Protestował i słał listy do Warszawy, do MON, do KKK NSZZ „Solidarność”, nawet do prymasa Polski!

    6.02.1989 r. Rozpoczęły się rozmowy „okrągłego stołu”. Rozmowy otworzył gen. Kiszczak, zaproponował ich tryb, a wśród celów rokowań wymienił „niekonfrontacyjne” wybory do sejmu.

    Wkrótce utworzono Komitet Organizacyjny „S” w SKP. 22 marca 1989 r. wybrano jego prezydium:

    – E Frankiewicz – przewodniczący;

    – Roman Stegart – wiceprzewodniczący;

    – Józef Lanc – członek prezydium;

    – Zygmunt Oleksiak „ „

    – Maciej Orłowski „ „

    – Lech Sadowski „ „

    – J. Stanecki

    17.04.1989 r. nastąpiła ponowna rejestracja NSZZ „Solidarność”. Już 15 maja tego samego roku do „S” należało już 1 400 członków na ok. 6 000 zatrudniionych. Wnastepnych paru miesiącach nowy/stary związek liczył już ponad 2 200 członków.

    26. czerwca 1989 r. wybrano prezydium Komisji Zakladowej „Solidarność” przy SKP w składzie”:

    – Janusz Śniadek – przewodniczący;

    – Roman Stegart – wiceprzewodniczący;

    – Kazimierz Jeleński – członek prezydium;

    – Henryk Sokołowski – „ „

    – Aleksandra Wojtarowicz Kopacz „ „

    – Tadeusz Chrzan „ „

    – Czesław Szweda „ „

    – Michał Lademan „ „

    – Władysław Pawelec „ „

    5.04. 1989 r. podpisano dokumenty „okrągłego stołu”. Najważniejsze było porozumienie polityczne, oznaczające powrót „Solidarności” do jawnego działania. Porozumienie to zawierało tzw. „kontrakt wyborczy”. Ustalono również termin nowych wyborów do Sejmu. Mają się one odbyć 4 i 18.06. 1989 r.

    7.04.1989 r. Sejm uchwalił nową ordynację wyborczą i zmienił konstytucję wprowadzając urząd prezydenta i senatu.

    Maj 1989 r. Po raz pierwszy od powstania PRL w Gdyni NIE ODBYŁ się tradycyjny pochód pierwszomajowy. Delegacje zebrały się na wiec pod krzyżem przed MRN. Rozdano sporą ilość ulotek i potem wiec przerodził się w pochód, który przeszedł ulicami Gdyni do pomnika Ofiar Grudnia 70` przy ul. Czechosłowackiej. W pochodzie uczestniczyło od 2 000 do 3 000 osób. Tym razem gdynianie z sympatią odnieśli się do uczestników tego pochodu. Pozdrawiano się z uśmiechem!

    Natomiast zamiast wielkiego, tradycyjnego pochodu pierwszomajowego zorganizowano skromny festyn na placu Grunwaldzkim, w którym wzięło udział około 250 do 300 osób.

    Maj – czerwiec 1989 r. Kampania wyborcza prowadzona na wszystkich poziomach i frontach była nerwowa, niekiedy nieczysta, szczególnie dot. strony rządowej, która korzystając z tego, iż wszystkie środki przekazu były w jej ręku, mogła dowolnie manipulować wiadomościami i przekazem. Jednak w oparciu o ustalenia przy okrągłym stole władze zgodziły się na powstanie wielonakładowej „Gazety Wyborczej”, której redaktorem naczelnym został Adam Michnik i reaktywowanie „Tygodnika Solidarność”, co choć nieznacznie wzmocniło oddziaływanie ruchu społecznego na możliwości dostępu do innego spojrzenia na Polską rzeczywistość.

    4 i 18 czerwca 1989 r.

    Odbyły się pierwsze po II wojnie światowej, częściowo wolne wybory na szczeblu państwowym. Wybierano kandydatów do tzw. sejmu kontraktowego. W wyniku porozumienia pookrągłostołowym, na którym uzgodniono pomiędzy starą komunistyczną władzą, a ruchem zrodzonym przez „Solidarność” następujący podział mandatów:

    – 65% czyli 229 mandatów dla koalicji PZPR i jej sojuszników (ZSL i SD);

    – 35% czyli 161 mandatów dla posłów bezpartyjnych

    Celem tego kontraktu było zapewnienie PZPR ciągłości rządzenia, przy iluzji współudziału opozycji (bezpartyjni) w rządzeniu krajem.

    W głosowaniu wzięło udział zaledwie 62% uprawnionych, co było dużym zaskoczeniem, szczególnie dla strony społecznej. Tym nie mniej już w „pierwszym podejściu” strona społeczna na 161 przypisanych miejsc wprowadziła 160 swoich posłów, zaś w senacie na 100 miejsc przewidzianych dla ruchu społecznego „Solidarność” wprowadzono od razu 92 swoich senatorów. Ciekawostką wyborczą było to, iż z wszystkich zgłoszonych kandydatów do sejmu z list ekipy rządzącej jedynie 2 osoby uzyskały 50% głosów. Byli to M. Rakowski i J. Kubasiewicz – przywódca partyjnej konserwy. Pozostali kandydaci przepadli, co było największą sensacją wyborczą!

    Po raz pierwszy od prawie 45 lat w kraju zależnym od Moskwy komuniści zgodzili się na sprawdzian wyborczy w wolnych wyborach i ponieśli druzgocącą porażkę. Była to największa sensacja polityczna tamtych lat, która unaoczniła światu prawdę o zniewolonych społeczeństwach w krajach komunistycznych!

    W wyniku wyborów stanowisko prezydenta objął gen. Jaruzelski (co jakby miało uspokoić obawy Moskwy od utraty wpływów przez PZPR).

    Tymczasem Michnik w „Gazecie Wyborczej” wysunął hasło: „Wasz prezydent nasz premier”. W Warszawie w tym czasie przebywał doradca M. Gorbaczowa i na pytanie zadane mu przez dziennikarzy kto powinien być premierem w Polsce doradca odrzekł, że jest to wewnętrzna sprawa Polaków i Kreml nie będzie w tej sprawie interweniował. Był to jasny sygnał, że Moskwa odpuściła sobie Polskę ze „smyczy politycznej”.

    Jaruzelski zaproponował na stanowisko premiera gen. Kiszczaka. Ale ten kandydat nie zdołał stworzyć rządu i w wyniku braku możliwości stworzenia rządu przez Kiszczaka, Wałęsa zaproponował Tadeusza Mazowieckiego na stanowisko premiera. T. Mazowiecki 24.08.1989 r. stworzył rząd. Jedynym ograniczeniem było pozostawienie resortów siłowych, a więc MON i MSW w rękach komunistów.

    Gen Jaruzelski zrezygnował ze stanowiska I sekretarza KC PZPR, zaś jego funkcje przejął M. Rakowski.

    Uczyniona przez ruch „Solidarności” potężna dziura w monolicie bloku komunistycznego spowodowała, iż w jesieni 1989 roku upadały kolejne rządy komunistyczne:

    – na początku listopada upadł rząd Todora Żiwkowa w Bułgarii;

    – pod koniec listopada „aksamitna rewolucja” zniosła rządy komunistów w Czechosłowacji; – 9 listopada ogłoszono otwarcie granicy w NRD między komunistycznym Berlinem wschodnim,

    a Zachodnim, co zapoczątkowało błyskawiczna rozbiórkę muru granicznego o długości prawie

    150 km. Mur ten rozebrali mieszkańcy obu dotąd rozdzielonych miast.

    – Pod koniec grudnia upadł rząd w komunistycznej Rumuni, zaś sam Ceausescu wraz z żoną

    zostali rozstrzelani przez własnych żołnierzy.

    Dla Polski nadszedł upragniony powiew wolności, ale nie odeszła wszechobecna bieda i powszechny marazm gospodarczy, Przedsiębiorstwami zarządzali ludzie z nadania partyjnego w zdecydowanej większości bez dostatecznych kwalifikacji do zarządzania na zmieniającym się rynku ekonomicznym. Okazało się przy tym, iż w gospodarce nie ma praktycznie żadnych fachowców od zarządzania czymkolwiek, zapanował totalny chaos. Pozrywane zostały „nici” kooperacyjne, nikt nikomu nie płacił. Wszyscy byli przyzwyczajeni do tego, że polecenia co robić przychodziły z Warszawy. I Warszawa rozliczała z zadań. Teraz tego zabrakło! Zdecydowana kadra dotąd zarządzająca poruszała się w nowych, nieustalonych warunkach gospodarczych niczym „dzieci we mgle”.

    20 styczeń 1992 r. Odbyło się ostatnie zebranie Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Pracowników Stoczni (były to związki zawodowe mające odciągnąć związkowców z Solidarności, które w stanie wojennym zostały zdelegalizowane), na którym podjęto uchwałę o rozwiązaniu się tej organizacji związkowej. (mój komentarz – EP: nie ma patrona (PZPR) zatem nie ma i organizacji). W ten sposób kolejny relikt władzy PZPR nie wytrzymał próby czasu i znikł z kart historii.

    22 czerwiec 1992 r. W Stoczni podpisany został akt notarialny powołujący do życia „Fundację Ochrony Zdrowia NSZZ „SOLIDARNOSC”. Celem fundacji jest organizacja zbiórek funduszy na zakup specjalistycznego sprzętu medycznego dla Zakładowej Przychodni Zdrowia.

    Listopad 1992 r. Stocznia uroczyście obchodzi jubileusz 70 – lecia działalności. Gościem honorowym stoczniowców był Prezydent RP Lech Wałęsa.

    Pozornie miły fakt. Pan Prezydent Rzeczpospolitej Polskiej z kurtuazyjną wizytą w najnowocześniejszej polskiej stoczni ! Jakże to miłe ! I tutaj muszę szanownemu czytelnikowi odsłonić rąbka pewnej tajemnicy. Przypomnę tylko (celem wyjaśnienia i zrozumienia złożoności sytuacji), iż za każdym razem, gdy Stocznia oddawała do eksploatacji statek, to Zarząd wydawał oficjalny komunikat o tym miłym fakcie, informując niejako „przy okazji”, ile stocznia ma w zapasie podpisanych kontraktów i na jaką kwotę (w dolarach USA), co miało dokumentować „kondycję finansową” stoczni. Otóż tylko nieliczni obserwatorzy życia gospodarczego zorientowali się, iż Zarząd stoczni od pewnego czasu nie publikuje ilości kontraktów ani nie chwali się, na jakie sumy ma zapewnioną przyszłość w zakresie budowy statków. Prezesem Zarządu w owym czasie był mgr inż. Henryk Ogryczak, który obejmując stanowisko Prezesa z rozpaczą stwierdził, że stocznia nie ma podpisanych kontraktów (jeszcze raz „kłania” się próba zawiązania „join venture” z norweskim Kvaernerem ), a więc stocznia nie ma żadnych perspektyw w zakresie utrzymania się na powierzchni życia gospodarczego w systemie ekonomicznie – gospodarczym w tamtym czasie obowiązującym….

    Ale zbliża się niezwykła okazja 70 – lecie funkcjonowania Stoczni Gdynia S.A. Pan prezes ruszył zatem do Warszawy, by różnymi drogami dotrzeć do kancelarii p. Prezydenta i skłonić go do przyjazdu do Stoczni w Gdyni jako nadzwyczajnego gościa honorowego, którego w czasie strajków w pamiętnym Sierpniu 1980 roku stoczniowcy gdyńscy wprost entuzjastycznie i czynnie wspierali.

    Tutaj zrobię kolejną dygresję. Na całym cywilizacyjnym świecie przyjęte jest, iż najwyższe „persony” w państwie nigdy nie pojawią się na jakiejkolwiek imprezie w firmie, która lada chwila może upaść.

    Armatorzy, co rusz pytali Stocznię o jej kondycję finansową, pytali firmy consultingowe, banki itp. instytucję, czy Stocznia w Gdyni upadnie, czy utrzyma się na powierzchni życia gospodarczego.

    Bałagan w zakresie finansów i w bankach polskich był znaczny, zatem na różne pytania, pytający dostawali odpowiedzi, z których niewiele wynikało, bo mówiąc obrazowo: jednym wydawało się że radośnie maszerujemy naprzód z gospodarką kreującą się na rynkową, gdy tymczasem prawda była zupełnie inna, wszyscy, aż po uszy siedzieli w systemie z epoki zapóźnionego socjalizmu, niewiele wiedząc, o co tak naprawdę chodzi w nowym systemie gospodarki rynkowej, rządzącej się zupełnie innymi prawami niż te, które dotąd obowiązywały, a które tak naprawdę mało kto rozumiał!

    Gdy Panu Prezesowi Stoczni udało się doprowadzić do przyjęcia zaproszenia przez p. Prezydenta Wałęsę (w kancelarii p. prezydenta też nie rozumieli znaczenia i niuansów takiej wizyty !) Zarząd Stoczni i służby handlowe „ruszyły” do wysyłania zaproszeń, dla armatorów, brokerów, bankowców związanych z przemysłem okrętowym w Europie i na świecie z hiobową informacją, iż z okazji 70 lecia Stoczni w Gdyni do Stoczni zawita, co by tu nie opowiedzieć jeden z dwu najsławniejszych w owym czasie w świecie znakomitości! Pan Prezydent WAŁĘSA. Pierwszą znakomitością – chyba nie muszę nikomu o tym opowiadać był oczywiście papież Jan Paweł II.

    Z zagranicy zjechało się wiele znaczących osobistości – każdy chciał z bliska zobaczyć robotnika – obecnego Prezydenta dość dziwnego kraju, jakim w owym czasie jawiła się Polska.

    Po słynnym wystąpieniu, Pan Prezydent dyskretnie prowadzony przez p. Prezesa Ogryczaka podchodził do przedstawicieli świata zachodniego, zaś p. Prezes przedstawiał kolejnego (Armatora, Bankowca, Brokera, dyrektorów największych stoczni w Europie itp. osobistości), a pan Prezydent przystawał, zadawał pojedyncze pytania, kto zacz i co robi w świecie okrętowym i wyrażał uprzejmy pogląd, iż jest mu b. miło widzieć, spotkać się itp.; itd. i wznieść toast szampanem oczywiście za pomyślność współpracy międzynarodowej, korzystnej dla zainteresowanych stron. Goście byli wprost zauroczeni tymi paru zdaniami wyrażonymi krótkimi doskonale „skrojonymi” stosownie do osoby i sytuacji. Tak więc te bliskie „spotkania trzeciego rodzaju” były nad wyraz serdeczne i miłe. I co trzeba przyznać, zrobiły kolosalne wrażenia na gościach stoczni.

    Nie muszę dodawać z jakim pozytywnym skutkiem odbiła się ta sytuacja w możliwościach kontraktowania nowych statków zapewniających byt tysięcy stoczniowcom z Gdyni. Zatem podejrzenie, że Stocznia w Gdyni stoi na skraju bankructwa rozwiała się niczym mgiełka nad bagnem trudności gospodarczych jakie targały niedoświadczonymi polskimi bankami, ministerstwami i innymi tworami gospodarczymi. Zatem na pewno my stoczniowcy z Gdyni możemy powiedzieć: „Dziękujemy Ci Prezydencie…”

    Prezydent RP Lech Wałęsa w Stoczni Gdynia z okazji 70 – lecia Stoczni w Gdyni

    Wizyta solidarnościowego Prezydenta w Stoczni Gdynia S.A. jest „domknięciem” historii związanej z walkami strajkujących robotników w Polsce o niepodległą ojczyznę. Walki, którą za początek na pewno można uznać strajki na Wybrzeżu w grudniu 1970 roku, zaś końca walki można upatrywać w utworzeniu rządu przez Tadeusza Mazowieckiego i zaprzysiężenia prezydenta Lecha Wałęsę. Wtedy właśnie odsunięto ostatecznie komunistów od władzy.

    A co z Niepodległością?

    Pozostaje jeszcze zasadnicze pytanie czy w momencie, gdy Prezydentem RP został Lech Wałęsa – to czy wówczas, w tym momencie Polska była krajem niepodległym?

    Zakładając, że kraj niepodległy to taki kraj, który może swobodnie kierować się swoją racją stanu, gospodarką i wszystkimi atrybutami państwowości w tym w sprawach międzynarodowych dotyczących najszerzej pojętej decyzyjności politycznej w zakresie stosunków międzynarodowych ze wszystkimi partnerami, w tym organizacjami o charakterze ponad narodowymi. Otóż trzeba przyznać, iż Rzeczypospolita Polska nie była krajem niepodległym!

    Otóż w tamtym czasie Polska nie była krajem niepodległym, była krajem zmierzającym do niepodległości, gdyż na terytorium Państwa Polskiego stacjonowały obce wojska, wojska rosyjskie25

    W październiku 1991 r. w Moskwie doszło do parafowania polsko-sowieckiego porozumienia w sprawie wycofania wojsk sowieckich z Polski. Postanowiono wówczas, że do ostatniego kwartału 1993 r. kraj opuszczą wszystkie rosyjskie jednostki. Proces zakończył się 18 września 1993 r., kiedy Polskę opuścił ostatni rosyjski żołnierz stacjonujący nad Wisłą w ramach Północnej Grupy Wojsk (PGW).

    Wojska sowieckie w Polsce (trochę historii o pobycie tych wojsk w Polsce)

    Początek obecności wojsk sowieckich w Polsce datować należy na 17 września 1939 r., a więc dzień inwazji ZSRS na II Rzeczpospolitą. Atak Niemiec na Związek Sowiecki w czerwcu 1941 r. skutkował wyparciem Sowietów na wschód, jednak w 1943 r. zdołali oni odzyskać inicjatywę strategiczną (mówiąc w wielkim skrócie), a na początku 1944 r. ponownie przekroczyli granice okupowanej Polski. Powstało państwo zależne – które w r. 1952 nazwano Polską Rzecząpospolitą Ludową – a na jego terytorium Sowieci pozostali aż do 1993 r.

    Możemy wyróżnić trzy fazy obecności wojsk sowieckich w Polsce: od wkroczenia Sowietów w 1939 do 1956 r., lata 1956–1989 oraz okres 1989–1993. Do 1956 r. obecność armii sowieckiej w Polsce była niczym nieuregulowana – nieujęta w żaden traktat bądź inne prawne zobowiązania, chociaż mówiono, że zgodę na to wyraził tzw. Rząd Tymczasowy Jedności Narodowej. Tzw. Polska Ludowa nie miała żadnej kontroli nad wojskiem sowieckim stacjonującym na jej terytorium (Północna Grupa Wojsk). Nie wiedziano nawet, ilu konkretnie żołnierzy liczą te siły. Podlegały one rozkazom z zewnątrz i stanowiły główną gwarancję utrzymania w Polsce status quo, dyktatury komunistycznej i dominacji ZSRR. W roku 1949 dowódca wojsk sowieckich Konstanty Rokossowski został marszałkiem Polski. Oficerowie sowieccy pełnili kluczowe funkcje dowódcze w Ludowym Wojsku Polskim. Byli obecni w Sztabie Generalnym oraz stali na czele wielkich jednostek.

    Sytuacja uległa zmianie jesienią 1956 r., kiedy Władysław Gomułka podczas swej historycznej podróży do ZSRS wynegocjował układ regulujący stacjonowanie wojsk sowieckich w PRL. Wówczas rozpoczęła się druga i najdłuższa faza obecności armii sowieckiej w Polsce, trwająca do 1989 r. Przyjmuje się, że siły te liczyły w szczytowych rozmiarach ok. 300 tys. żołnierzy.

    Faza trzecia to okres, kiedy Polska oderwała się od ZSRS i zaczęła kształtować swoje niepodległe państwo. Po 1989 r. wojsko sowieckie (od grudnia 1991 r. formalnie już rosyjskie) stacjonujące w polskich granicach było reliktem minionego systemu międzynarodowego, niechcianą „pamiątką” po Układzie Warszawskim. W owym czasie utraciło ono dawny potencjał oddziaływania na sytuację w Polsce, jednak nie opuściło jej granic aż do września 1993 r. Według oficjalnych danych sowieckich w 1989 r. stacjonowało w Polsce ponad 59 tys. żołnierzy, wraz z którymi przebywało w kraju blisko 40 tys. członków ich rodzin.

    Stacjonowanie armii sowieckiej w Polsce miało kilka zasadniczych celów. Obecność Północnej Grupy Wojsk na terytorium kraju miała podkreślić dominację sowiecką, psychologicznie sparaliżować społeczeństwo polskie, a władzom PRL odebrać nadzieję na jakiekolwiek kalkulacje na większą samodzielność i uświadomić niemożność zmiany sytuacji geopolitycznej państwa. Wojska te pełniły także rolę zaplecza sił stacjonujących w NRD, których zadaniem było podtrzymanie podziału Europy oraz samych Niemiec.

    Żaden przywódca ZSRR w latach 1945–1989 nie podjął decyzji o wykorzystaniu sił sowieckich w Polsce do walki z podnoszącymi się do buntu Polakami. Jedyny wyjątek to rok 1956, kiedy na skutek rosnącego napięcia politycznego w PRL wojska te opuściły bazy i maszerowały na Warszawę, ostatecznie jednak nie zostały użyte. Gomułka zapewnił kierownictwo ZSRR z Chruszczowem na czele, że nie wyprowadzi Polski z Układu Warszawskiego. Nie ulega wątpliwości, że gdyby w ZSRS w którymkolwiek momencie zapadła decyzja o zbrojnej interwencji w Polsce, wojska stacjonujące na jej terytorium zostałyby użyte. Tak się jednak nie stało. Sądzę, że wynika to m.in. z faktu, iż Sowieci nie chcieli ryzykować odwetowych działań Zachodu. Wkroczenie do Polski najpoważniej rozważano w ostatnim kwartale 1980 r., po wydarzeniach Sierpnia 1980 r. i powstaniu NSZZ „Solidarność”, ale w ostatnim momencie udaremnił to rząd Stanów Zjednoczonych, grożąc Sowietom poważnymi sankcjami.

    Użycie wojsk sowieckich ulokowanych w Polsce przeciw Polakom było z pewnością planowane jedynie w ramach szerszej akcji sił Układu Warszawskiego. Sowieci preferowali tłumienie protestów w Polsce rękami żołnierzy LWP, czyli Polaków ubranych w polskie mundury, ale w służbie sowieckiej. Taką taktykę przyjęto w 1981 r., postanawiając nakłonić gen. Jaruzelskiego do akcji siłami własnymi, bez udziału Sowietów, co doraźnie w pełni się powiodło. Wprowadzono w Polsce stan wojenny. „Solidarność” została stłumiona jako wielki ruch społeczny.

    Dlaczego 1993, a nie 1989 rok?

    Ważną kwestią w kontekście rozważań na temat obecności wojsk sowieckich w Polsce jest odpowiedź na pytanie, dlaczego opuściły one jej terytorium dopiero w 1993 r., nie zaś w 1989, tuż po ustanowieniu niekomunistycznego rządu, co wielu jawi się równoznaczne z odzyskaniem niepodległości i oderwaniem się od ZSRS.

    Polska pod rządami premiera Mazowieckiego była z kilku powodów w szczególnej sytuacji wśród krajów rozpadającego się bloku wschodniego. Tadeusz Mazowiecki był człowiekiem, który uważał, że należy zachować tzw. „sojusz polsko-sowiecki”. Zanim został premierem, opowiadał się za uznaniem interesów strategicznych ZSRR. Podpisał się pod odezwą grupy przeciwników apelu I Zjazdu „Solidarności” w Gdańsku (lato 1981) do świata pracy Europy Wschodniej, co uchwalono z inicjatywy Kornela Morawieckiego. Kiedy Mazowiecki doszedł do władzy, jesienią 1989 r. istniały jeszcze inne kraje komunistyczne, w których zmiana systemu nadeszła dopiero w kolejnych miesiącach. Mazowiecki, biorąc pod uwagę, że Polska może być przez jakiś czas enklawą w bloku wschodnim, stał na stanowisku, że nie należy żądać od Sowietów wycofania ich wojsk z Polski, aby nie pogarszać położenia kraju. Pierwszym gościem zagranicznym, jakiego przyjął nowy premier PRL, był szef KGB Władimir Kriuczkow. Nie jest jasne, jakie ustalenia zapadły podczas tej wizyty. Wiadomo, że Kriuczkow sugerował Tadeuszowi Mazowieckiemu, że zerwanie bliskich relacji z ZSRR będzie dla Polski zbyt kosztowne w obliczu jej uzależnienia od rosyjskich surowców oraz faktu, że istnieje problem nieuregulowanej granicy z Niemcami na Odrze i Nysie Łużyckiej. Obawa o niepomyślny rozwój tych spraw wpłynęła na stosunek Mazowieckiego do ZSRR, a to miało swoje znaczenie w kwestii obecności wojsk sowieckich w Polsce.

    Sprawa granicy zachodniej jest w tym kontekście kluczowa. W listopadzie 1989 r. Niemcy przystąpili do rozbiórki Muru Berlińskiego. Jeszcze w tym samym miesiącu kanclerz RFN Helmut Kohl ogłosił dziesięciopunktowy plan zjednoczenia kraju. Był on realizowany, ale kwestię granicy polsko-niemieckiej rozpatrywano wiosną i latem 1990 r. w formule obejmującej dwa państwa niemieckie i cztery mocarstwa (USA, Wielka Brytania, Francja i ZSRR), czyli „2+4”. Sowieci mieli istotny głos na tym forum. Rząd Tadeusza Mazowieckiego niewątpliwie wyszedł z założenia, że w rozmowach z Gorbaczowem nie będzie poruszał kwestii wycofania wojsk sowieckich z Polski, by nie narazić się Sowietom. Niemcy z pewnością nie mieli zamiaru toczyć z Polską wojny o sporne ziemie, ale kanclerz Kohl prowadził rozmowy z Polakami w taki sposób, by nie deklarować niczego przed zjednoczeniem kraju, które dokonało się 3 października 1990 r. Dopiero po wyegzekwowaniu zobowiązań co do status quo na forum konferencji „2+4” w Paryżu Niemcy ustąpili. Zawarto polsko-niemiecki traktat graniczny (17 listopada 1990), który oba kraje ratyfikowały w ostatnich miesiącach 1991 r. Zbiegło się to w czasie z parafowaniem polsko-sowieckiego porozumienia w sprawie wycofania wojsk sowieckich z Polski (październik 1991 r.). Dopiero wówczas kwestia wycofania sowieckich żołnierzy wróciła na właściwe tory.

    Ciekawym wspomnieniem z lat 1989–1990 jest z pewnością działanie cenzury, której z niezrozumiałych powodów rząd Tadeusza Mazowieckiego od razu nie zlikwidował. Oczywiście po historycznych wyborach 4 czerwca 1989 r. cenzura już właściwie nie działała, ale nadal istniała jako urząd. Nie miała mocy sprawczej niemal w żadnej kwestii, z wyjątkiem jednej – obecności wojsk sowieckich na terenie Polski. Aż do wiosny 1990 r. nie można było w polskich mediach swobodnie mówić i pisać o liczbie żołnierzy sowieckich w naszym kraju.

    Postępowanie rządu Tadeusza Mazowieckiego wobec Moskwy było wspierane przez wypowiedzi jego zwolenników, które pozostają – gdy dzisiaj na nie patrzymy – kompromitujące. Pojawiały się nawet głosy, aby nie spieszyć się z żądaniem ewakuacji wojsk sowieckich, ponieważ dopóki stacjonują one w polskich granicach, dopóty Niemcy nie odbiorą Polsce ziem zachodnich. Taką tezę wysunął w marcu 1990 r. późniejszy ambasador Polski w Berlinie Janusz Reiter, w artykule na łamach „Gazety Wyborczej”. Jerzy Giedroyć nazwał to myśleniem w duchu Targowicy. Podobnie – już odbiegając w czasie od spraw, o których mówimy – wybitny rusycysta Andrzej Drawicz opowiadał się publicznie przeciw aspirowaniu Polski do członkostwa w NATO, aby nie narażać się Rosji, która przecież ma swoje problemy i nam nie zagraża. Do tych ludzi, którzy wypowiadali się w taki sposób, nie dotarło, że żołnierz sowiecki nie będzie walczył o polskie ziemie zachodnie, skoro nad Wisłą nie panuje już komunizm i nie ma sowieckiej dominacji. Większość polskiej klasy politycznej (przede wszystkim tej wywodzącej się z „Solidarności”) zdawała sobie jednak sprawę, że wojska sowieckie należy z Polski usunąć. Po rozwiązaniu sporu o granicę zachodnią było to jedynie kwestią czasu. Sprawa przeciągnęła się aż do 1993 r., ponieważ negocjacje z Rosjanami w 1991 r. były trudne. Dyplomacja rosyjska powoływała się na rozmaite argumenty – nie tylko z zakresu geopolityki, ale też dotyczące trudności logistycznych i problemów gospodarczych po upadku ZSRR. Grano na zwłokę i naciskano na rozłożenie procesu w czasie. Ostatecznie sprawę zamknięto 18 września 1993 r., kiedy ostatni żołnierz rosyjski opuścił terytorium państwa polskiego.

    Znaczenie wydarzeń z lat 1991–1993

    Wojska sowieckie w latach 1989–1991, a po 1991 r. już postsowieckie, zachowywały się ogólnie neutralnie wobec państwowości polskiej. Nie miały rozkazu z Moskwy, aby postępować inaczej. Po próbie zamachu stanu w ZSRR w sierpniu 1991 r., który miał na celu odsunięcie Gorbaczowa od władzy, nastroje w bazach postsowieckich uległy ożywieniu. Zdejmowano portrety dotychczasowego przywódcy. Gdyby plan zamachu się powiódł, Polska stanęłaby w obliczu groźnej sytuacji i miałaby wielkie trudności. Nic nie wskazuje na to, aby naonczas Zachód mógł przyjść Polakom z pomocą, a kadra Ludowego Wojska Polskiego, dominująca w postkomunistycznym Wojsku Polskim, nie była zdolna zmierzyć się nawet z myślą o możliwości przeciwstawienia się Rosji. To byli ludzie absolutnie przekonani o niewzruszonej potędze Moskwy.

    Opóźnione o cztery lata wycofanie z Polski wojsk sowieckich (rosyjskich) było wydarzeniem o dużym znaczeniu politycznym i strategicznym, ale także symbolicznym. Nie ulega wątpliwości, że stacjonowanie owych sił nad Wisłą nie pozwalało nazywać Polski w pełni niepodległym krajem. Po przełomie 1989 r. – ale do momentu wycofania rosyjskich żołnierzy – Polska była państwem zmierzającym do niepodległości, lecz jeszcze nie niepodległym. Obecność obcych kontyngentów uniemożliwiała choćby starania o włączenie Polski do NATO. Trzeba zaznaczyć, że nie było w Polsce większej mobilizacji społecznej, aby wymusić wycofanie wojsk sowieckich. Owszem, były manifestacje pod hasłem „Sowieci do domu!”, ale raczej w ograniczonych rozmiarach. Nie wszyscy Polacy interesowali się tym tematem. Na pierwszy plan wysuwały się kwestie gospodarcze i konieczność radzenia sobie z trudnościami, które były wywołane krachem gospodarki PRL i tzw. terapią szokową Balcerowicza. Trudno także mówić o ogólnonarodowym entuzjazmie w chwili wyjazdu sił sowieckich z kraju. Nie zmienia to wszystko jednak faktu, że wycofanie rosyjskich żołnierzy z Polski było wydarzeniem historycznym i przełomowym.

    Pisząc o procesie wyjścia wojsk sowieckich z Polski, należy zauważyć niezwykle ważne działania rządu Jana Olszewskiego, dzięki którym zablokowana została koncepcja utworzenia wspólnych polsko-rosyjskich spółek na terenie byłych sowieckich baz wojskowych. W trakcie negocjacji z Polską Traktatu o przyjaznej i dobrosąsiedzkiej współpracy z maja 1992 r. dyplomacja rosyjska zaproponowała, by mienie baz opuszczanych przez żołnierzy sowieckich przeszło pod gospodarowanie spółek polsko-rosyjskich typu joint venture. Miałyby powstać rady nadzorcze ze stosownym parytetem dla Polaków i Rosjan, a same spółki byłyby – rzekomo – wykorzystane do rozwoju wzajemnych stosunków gospodarczych obu krajów. Gdyby tak się stało, na terenie byłych baz de facto uwłaszczyłyby się rosyjskie służby specjalne, a Polska nie miałaby nad tym żadnej kontroli. W perspektywie długoterminowej byłoby to poważne zagrożenie dla polskiej suwerenności, szczególnie po dojściu do władzy Władimira Putina, co nastąpiło siedem lat po wyjściu wojsk rosyjskich z Polski. Rosyjskiej propozycji sprzeciwił się jednak rząd Olszewskiego i postulat ten w ostatniej chwili wykreślono z przygotowanego już tekstu traktatu. Jest szczególnie smutne, że wywołało to gwałtowną walkę prezydenta Wałęsy przeciw rządowi Olszewskiego, co przyniosło jego obalenie 4 czerwca 1992 r.

    Na zakończenie warto podkreślić, że na opuszczonych terenach wojska sowieckie zostawiły „spaloną ziemię”. Trudno powiedzieć, czy w takim postępowaniu miało miejsce działanie na rozkaz, czy też był to skutek codziennej praktyki, gdyż żołnierze rosyjscy reprezentowali niewątpliwie inną cywilizację – wschodnią. Podczas negocjowania porozumienia w sprawie wyjścia sowieckiej armii z Polski strona polska zrzekła się roszczeń finansowych za zniszczenia obiektów dzierżawionych przez sowieckie wojsko oraz za dewastację środowiska naturalnego. Straty z tego tytułu szacowano na kilkaset milionów dolarów.

    Tak więc niepodległością możemy szczycić się od 18 września 1993 r.

    Dla e-muzeum opracował Edmund Piór (inż.) Gdynia w lutym 2026 r.

    1 Andrzej Albert Najnowsza Historia Polski tom II str. 783

    222 Najnowsza Historia Polski Andrzej Albert Świat Książki; t.2 str. 783 i dalsze

    3 Kopia z książki autorstwa Danuty Sadowskiej i Edwarda Szmita pt. „SOLIDARNA GDYNIA SIERPIEŃ 80” wyd. Yerbi Causa Gdynia 2010.

    4 Najnowsza Historia Polski, Adam Albert t. 2 str. 785

    5 Krzysztof Wójcicki „Rozmowy z księdzem Jastakiem”, str. 179

    6 Najnowsza Historia Polski Andrzej Albert, t. 2 str. 785 i 786

    7 Andrzej Albert Najnowsza Historia Polski 1914 1993, rozdz. Szesnaście miesięcy Solidarności, str. 787

    8 Całość zapisu tego wywiadu z A. Kołodziejem udostępnił mi p. Krzysztof Stefański. Wywiad ten i inne z których skorzystałem są ujęte w rozdz. „SIERPIEŃ 1980” w książce autorstwa p. Krzysztofa Stefańskiego pt. „Stocznia im. „KOMUNY PARYSKIEJ” 1922 – 2022 Stulecie powstania Stoczni. Wyd. Krzysztof Stefański 2022. Książkę tą szczerze polecam!

    9 Solidarna Gdynia Sierpień 1980, autorzy: Danuta Sadowska i Edward Szmit. Wydawca D. Sadowska i Edward Szmit. Gdynia 2010.

    10 Zeznania złożone W Instytucie Pamięci Narodowej przez Włodzimierza Domagalskiego członka dolnośląskiej Solidarności Walczącej. (Z dziejów „Solidarności Walczącej” i konspiracji niepodległościowej) autor: Artur Adamski.

    11 Najnowsza Historia Polski: Andrzej Albert t. 2 str. 792

    12 Najnowsza Historia Polski t. 2 str. 792

    13 tamże str. 793

    14 tamże t. 2 str. 793

    15 tamże t. 2 str. 795

    16 Najnowsza Historia Polski t. 2str. 796

    17 Najnowsza Historia Polski Andrzej Albert t.2 str. 798

    18 Tamże t. 2 str. 798

    19 Informacyjna Agencja Radiowa/IAR/K. Koziełł/.

    20 Najnowsza Historia Polski Andrzej Albert t. 2 str. 801

    21 Artykuł periodyku „KOMBATANT” Nr 12 (312) Grudzień 2016 – autor Dorota Gałaszewska – Hilczuk (Domena publiczna)

    22Treść o Solidarności Walczącej napinano w oparciu o opracowanie Artura Adamskiego pt. Antologia Prasy Solidarności Walczącej w Trójmieście – Pisma Oddziału SW Trójmiasto Grupy Stoczni im. „Komuny Paryskiej” w Gdyni z przedmową Romana Zwiercana; Gdynia -Warszawa 2017 r.

    23 Andrzej Albert Najnowsza Historia Polski tom 2 str. 868

    24 Andrzej Albert Najnowsza Historia Polski t. 2 str. 874

    25 Za artykułem prof. Marka Kornata umieszczonym i opublikowanym w Domenie publicznej.

    Wspomnienie inż. Edmunda Pióra – Głównego Technologa Budowy w Stoczni im. Komuny Paryskiej i Stoczni Gdynia S.A. z wydarzeń sierpniowych 1980 roku.

    Najnowsze

    Przeczytaj również

    Solidarność Walcząca

    Solidarność Walcząca, to była organizacja niepodległościowa i kontynuatorka Polskiego...

    Sierpień 1980 i stan wojenny: Wspomnienia ze Stoczni

    Sierpień 1980 i stan wojenny: Wspomnienia ze Stoczni im....

    Wolna Drukarnia Stoczni Gdynia – strajk 1980

    Wolna Drukarnia Stoczni Gdynia – strajk 1980 Wolna Drukarnia Stoczni...