W latach 1965 – 1966 przeprowadzono w Polsce reformę, w wyniku której TOPL przeformowano na Powszechną Samoobronę. Jednostki PS podzielono na dwa rodzaje: Zakładowe Oddziały Samoobrony i Terenowe Oddziały Samoobrony. Powszechna Samoobrona składała się z oddziałów wyspecjalizowanych w poszczególnych zadaniach i tak powstały służby: Rozpoznania, Łączności i Alarmowania, Medyczno–Sanitarna, Przeciwpożarowa, Porządkowo–Ochronna, Schronowa, Ratownictwa Technicznego, Odkażania i Dezaktywacji, Opieki Społecznej, Weterynaryjna.
Członkowie poszczególnych służb PS posiadali patki oznaczające ich specjalizację i stopień.
Formacje zakładowe używały oznaczeń w kolorze granatowym, natomiast terenowe w kolorze zielonym. Wspólnym oznaczeniem był noszony na nakryciu głowy (furażerce lub hełmie) orzełek z literami PS, w kolorze odpowiednim do patek. Po pewnym czasie zaczęto wprowadzać mundury Powszechnej Samoobrony – bluzę z jedną lub dwiema kieszeniami oraz spodnie typu ogrodniczki. Dla formacji zakładowych przeznaczone były mundury granatowe, a dla terenowych beżowe. Nie wszystkie formacje PS w Polsce zostały jednak umundurowane. Wiele zakładów pracy z powodu braku funduszy nie kupowało dla nich mundurów. Dlatego też niektórzy chodzili w strojach roboczych lub dresach.
Dyplom OC. Zbiór K. Stefańskiego

Zakładowy Oddział Samoobrony powstał w stoczni w latach sześćdziesiątych. Pierwszy jego Komendant, to Jerzy Świerzbinowicz, następny Janusz Kaczmarek, a po nim Golist. W późniejszych czasach było ich jeszcze kilku, m.in. Henryk Czukin.

W środku komendant ZOS J. Kaczmarek. Zb. W. Szczepkowskiego

Z lewej komendant ZOS Janusz Kaczmarek. Zb. W. Szczepkowskiego
Ćwiczenia terenowe, w śr. J. Świerzbinowicz, z pr. B. Jurkowska. Zb. B. Jurkowskiej
Organizacja ta przeprowadzała z tematyki Obrony Cywilnej systematyczne, okresowe szkolenia wyznaczonych pracowników każdego wydziału stoczni. Od 1966 roku przy ZOS zaczęła działać drużyna płetwonurków. Wymuszone to zostało specyfiką pracy zakładu, która wymagała częstych działań pod wodą.

Przed ćwiczeniami sanitarnymi w SKP, lata 60 – te. Zb. K. Stefańskiego
Ćwiczenia sanitarne, lata 60 – te. Zb. K. Stefańskiego
Członkowie ZOS w SKP. Z l. Michał Świstek, Marian Sobala, Andrzej Jasiński. Zb. W. Szczepkowskiego
Płetwonurkowie w ZOS. Zb. W. Szczepkowskiego

Płetwonurkowie przy ZOS. Zb. W. Szczepkowskiego

Zawody stoczniowych ZOS, 1972 r. Zb. W. Szczepkowskiego

Zawody stoczniowych ZOS,1972 r. Wygrała SKP. Zbiór – W. Szczepkowskiego
W 1973 roku Powszechną Samoobronę przekształcono w Obronę Cywilną. Tą podzielono na formacje zakładowe oraz terenowe, a te z kolei na wyspecjalizowane służby: Schronową, Pierwszej Pomocy Medycznej, Likwidacji Skażeń, Łączności, Przeciwpożarową, Porządkowo – Ochronną, Zaopatrzenia, Ochrony Płodów Rolnych i Produktów Żywnościowych oraz Zwierząt Gospodarskich i Pasz, Ratownictwa Komunalnego, Ratownictwa Energetycznego, Ratownictwa Budowlanego oraz Ratownictwa Ogólnego.
Przez cały czas jednostki Obrony Cywilnej były szkolone, jak też uczestniczyły w pracach użytecznych na rzecz swoich zakładów pracy, czy społeczności lokalnych (tzw. czyn społeczny). OC pomagało wiele innych instytucji i organizacji, m.in.: Liga Obrony Kraju, Polski Czerwony Krzyż, Harcerstwo, Polski Związek Krótkofalarski, ORMO. Jednostki OC brały także aktywny udział w likwidowaniu skutków klęsk żywiołowych.
Od końca lat 60 – tych do wczesnych 90 – tych w Gdyni na terenie zakładów o znaczeniu strategicznym powstawały schrony przeciwatomowe. Na terenie SKP znajdowało się 10 schronów dla załogi, w tym 6 przeciwatomowych. Te ostatnie miały sześciokrotnie wyższą wytrzymałość od tych typowych dla ludności pod budynkami, a ich konstrukcja była w całości żelbetowa. Wszystkie takie budowle były przez cały czas utrzymywane w gotowości eksploatacyjnej, aż do chwili likwidacji zakładu.
Duży podziemny ich kompleks wraz ze stanowiskiem dowodzenia Obrony Cywilnej z czasów zimnej wojny znajdował się pod budynkami G–321, G–322 i G–330. Schrony były połączone podziemnymi przejściami i miały wspólne ujęcie wody. Najważniejszy z nich, o strategicznym znaczeniu, był ten pod „Akwarium”. W nim to bowiem mieścił się punkt dowodzenia tymi pozostałymi obiektami, a zarazem Obroną Cywilną.
Schron G–330 zapewniał pracownikom ochronę przed podmuchem fali uderzeniowej od bliskich wybuchów jądrowych. Chronił ich też przed ciężkimi bombami lotniczymi, promieniowaniem przenikliwym i cieplnym, opadami promieniotwórczymi, jak również skażeniami biologicznymi i chemicznymi. Obiekt został oddany do użytkowania w 1977 roku i posiadał klasę odporności 0,2 Mpa, czyli najwyższą przewidzianą dla schronów cywilnych. Stanowisko dowodzenia zaopatrzone było w nowoczesny sprzęt łączności, w centralę alarmową, w olbrzymi plan zakładu z zaznaczonym rozmieszczeniem m.in. syren alarmowych i sprzętu Obrony Cywilnej, w taki sam plan Gdyni i w mapę Zatoki Gdańskiej z bieżącą dyslokacją znajdujących się tam statków.

Schron pod AKWARIUM – zwiedzający. Fot. K. Stefańskiego
Schron G–321 przeznaczono dla załogi Międzyzakładowej Formacji Obrony Cywilnej i do końca istnienia Stoczni Gdynia S.A. pełnił funkcję magazynu sprzętu ratowniczego oraz środków ochrony osobistej na wypadek wojny lub klęsk żywiołowych. Schron G–322 zaprojektowany został jako podziemny szpital pod budynkiem działającej do dziś przychodni lekarskiej. Umocnione wejścia na zewnątrz budynku były przewidziane do transportu chorych na noszach.
Od 1992 roku ZOS mocno ograniczył swoją działalność. Spowodowane to było przekształceniem „Komuny” w spółkę akcyjną i narastającymi trudnościami finansowymi.
Krzysztof Stefański – syn Zenona Stefańskiego
pracownika Stoczni w Gdyni w latach 1956-1985
Gdynia, marzec 2026 r.
